Savcı Haralambos’un ölüm korkusu
Savaşın ardından, Osmanlı hükümetince 14 Aralık 1918’de alınan bir kararla Ermeni Tehciri(1915) sırasında suç işleyenler, yurdun çeşitli bölgelerinde kurulacak Divan-ı Harplerde yargılandılar.
İlk Divan-ı Harp Mahkemesi, 16 Aralık’ta İstanbul’da kuruldu. Bu mahkemede Adliye Nezâreti Umur-u Hukukîye Müdür Muavini Haralambos Efendi, savcı yardımcılığı yapmıştı.
Savcı Haralambos, İttihatçıların savaş sırasında Ermenilere, Rumlara ve halka yaptıkları zulmün hesabını sormak üzere kurulan “Tahkik-i Fecâyi Komisyonu”nun üyeliğini de yapmıştı. (1919)
Gel zaman git zaman, Osmanlı İmparatorluğu dağıldı, Türkiye Cumhuriyeti kuruldu. Şeyh Sait İsyanı’nın ardından 1925 yılında İstiklal Mahkemeleri kuruldu. İsyancıları yargılama gerekçesiyle kurulan bu mahkemeler, kısa zamanda ülkede ciddi bir terör estirdiler. İlgili ilgisiz muhalif gördükleri birçok insanı bu mahkemelerde yargıladılar, haklarında hiçbir iddia olmayan insanlar burada idam dahil çok ağır cezalara çarptırıldılar.
Bir önceki yazımda bu mahkemelerde gazetecilerin nasıl idam tehdidi yoluyla diz çöktürüldüklerini anlatmıştım.
Bu kez o davayla dolaylı da olsa ilgisi bulanan, bir başka olaya dikkatinizi çekmek istiyorum. Bu olaydaki kahramanımız, yazımın başında sözünü ettiğimi Divan-ı Harp yargılamalarının savcısı Haralambos.
İstiklal Mahkemelerinde yargılanan gazetecilerden Ahmed Emin Yalman, “Yakın Tarihte Gördüklerim ve Geçirdiklerim”(Pera Yayınları) başlıklı anılarında Savcı Haralambos’tan söz eder. Aradan yedi sene geçtikten sonra bir başka mahkemede karşımıza gelir Haralambos.
Ahmet Emin Yalman, anılarının ikinci cildinde(s.1020-1021) anlatır olayı. İstiklal Mahkemesi günlerinden söz eden Yalman, hikâyeyi şöyle aktarır: “Mahkeme yalnızca bizimle meşgul olmuyordu. Asıl işi olan Doğu İsyanı (Şeyh Sait İsyanı) ile ilgili soruşturmalar devam ediyor, kararlar veriliyor ve yürütülüyordu. Bizler de sık sık idamlar sırasında hazır bulunuyor, böyle bir akıbetin bizim de başımıza gelmesinin hesapta olduğunu düşünüyorduk.”
A. Emin Yalman, mahkemelerdeki aşırı yetkilere ve keyfiliğe dikkat çekmek amacıyla yaşadıklarını aktarıyordu: “İdam kararları vermek ve infaz etmek salahiyetini taşıyan bir ihtilal mahkemesinin ne kadar keyfi kararlar verebileceğinin misallerini de her gün görüyorduk.”
Gelelim Savcı Haralambos’un başına gelenlere: “Bir gün Velid Bey (Elazığ’daki Şark İstiklal Mahkemesi’nde yargılanan gazeteci Velid Ebüzziya), bir akşam yemeği esnasında mahkeme heyetine şu sözleri söylemişti: ‘İstanbul’da harp suçluları davalarında savcılık eden ve nice vatanseverin asılmasında veya başka cezalar görmesinde parmağı olan Haralambos, Bakırköy’de komşumdur. Ben burada tutuklu bulunurken onun Bakırköy’de kollarını sallayarak gezmesi gücüme gidiyor.’”
Velid Ebuzziya’nın bu sözleri mahkemeyi hemen harekete geçirmişti: “Mahkeme heyeti bu sözlerin tesiri altında kaldı. Katiplerden biri derhal bulduruldu. İstanbul’a şu telgraf çekildi: ‘Haralambos’un Şark isyanı ile ilgisi keşfedildiğinden muhafaza altında derhal Elazığ’a yollanması…”
Emir yerine getirilmişti: “Adam birkaç gün sonra titreyerek ve ölüm korkusu geçirerek geldi. Kendisine karşı hiçbir zaman bir isnatta (suçlama) bulunulmadı. Sadece mahkemenin karmakarışık bulunan evrakının düzeltilmesi vazifesi verildi. Adam iyi bir hukukçu ve çalışkan bir adamdı. Muameleleri ve evrakı düzene koydu. Günün birinde İstanbul’a dönüşüne izin verildi.”
Araştırmacılar, Savcı Haralambos sayesinde Şark İstiklal Mahkemeleri evraklarının diğer mahkemelere kıyasla çok düzenli olduğunu belirtirler.