Son dakika
A Köşe Yazısı Arşiv

Sıra İran’ın Körfez ile diyalogunda...

 

Batı blokuyla nükleer anlaşma ile rahat bir soluk alan İran, yüzünü Körfez’in öte yakasına çeviriyor. Bölgenin realitelerinden hareketle ‘iklimi yumuşatmak’ üzere harekete geçileceğinin tezahürleri geliyor. Son 10 yılda geleneksel Arap güç merkezleri Mısır, Irak ve Suriye ağır darbe almış; Türkiye ‘Suriye kumarı’ yüzünden etkisini ‘sıfırlamışken’, Tahran’ın Körfez’e ‘zeytin dalı’ uzatması kuvvetle muhtemel. İran-Körfez ilişkileri bölgenin yeni hatlarını çizecek gibi.

İran Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani, seçilir seçilmez bölge ülkeleriyle ilişkileri geliştirmeyi ‘diplomasinin merkezine oturtma’ hedefini koydu. Suudi Arabistan’la ilişkilerin iyileştirilmesinin dış politikasının önceliği olacağını söyledi. Geçen hafta bunu eski Cumhurbaşkanı ve hâlâ etkili bir isim olan Ali Ekber Haşimi Rafsancani’nin, Financial Times’la söyleşisinde okuduk. İranlı üst düzey bir diplomat bölge medyasına şunları fısıldadı: “Daha sakin bir bölge istiyoruz. Bütün dosyalar bağlantılı, biz ise her birisini ayrı ayrı ele almak istiyoruz. Bu çamur bütün bölgenin çamuru.”


MARATON DİPLOMASİ

İran Dışişleri Bakanı Cevad Zarif, haftaya Kuveyt ve Umman’a gidiyor. Riyad ziyareti de gündemde. BAE Dışişleri Bakanı Şeyh Abdullah bin Zayid, sürpriz biçimde geçen perşembe Tahran’a gitti. ‘İran’la komşuluğun ötesinde ortaklık istedikleri’ beyanı dikkat çekiciydi. İran ile Körfez’deki tartışmalı üç adacığa değinmemesi de öyle. Bu arada Şii çoğunluk yüzünden başı dertte olan Bahreyn’in, iyi niyet jesti olarak Zarif’i gelecek ayki Manama Diyalogu toplantısına davet etmesi de önemli.


İLK MESAJLAR

İsrail, ‘varoluşsal tehdit’ algıladığından İran’ın nükleer anlaşmasının detaylarını sorguluyor. Suudi Arabistan, Kuveyt, Katar, Bahreyn, BAE ve Umman’dan oluşan Körfez İşbirliği Konseyi (KİK) ise anlaşmanın İran’ın bölgedeki etkisine yansımalarını... Nükleer anlaşma yapıldığı gün Suud- Katar- Kuveyt zirvesi vardı. Ardından temkinli tepkiler geldi. Riyad, “İyi niyet varsa bu anlaşma kapsamlı çözüm için ilk adım olabilir” dedi; atılacak adımların bölgede barışçı nükleer enerjiye yönelik tüm ülkelerin haklarını garantiye alması umudunu ekledi. Katar ve Kuveyt de anlaşmanın bölgesel istikrar ve güvenliğe yardımcı olması umutlarını aktardı. Elbette teskin olmadılar. Suudi Şûra Konseyi’nin dış ilişkiler komitesi başkanı Abdullah Al Askar’ın, “Artık bölgede kimse rahat uyuyamayacak” sözleri de; Bahreyn İçişleri Bakanı Şeyh Raşit bin Abdullah El Halifa’nın, İran’ın dünya güçleriyle anlaşmasının hiçbir KİK üyesinin güvenliği pahasına olmayacağına dair ciddi garantiler istemesi de boşuna değil.


RİYAD’DAKİ ‘DİĞER KANAT’

İran ile Suudi Arabistan, Lübnan, Irak, Bahreyn ve Yemen’de alttan alta, Suriye’de açıktan kapışıyor. Körfez’in iki yakasında yılların gerilimi yüklü. Fakat Tahran, örneğin Beyrut’taki elçiliğini hedef alan saldırıdaki Riyad parmağını anmamayı seçti. Suudi Arabistan’la 1998’de yine ne tesadüf ki, Ruhani’nin imza koyduğu yürümeyen güvenlik anlaşmasının benzeri mümkün olur mu, bilinmez. Fakat bölge medyasına konuşan İranlı yetkili, şöyle demiş: “Bakın Suudilerle iyi durumda değiliz, bu açık. Krallıkta bazıları bizi düşman görüyor fakat başka ve çok etkili bir kanat olduğunu ve monarşinin bizimle iyi ilişkilerini istediğini hâlâ biliyoruz. Bendar kanadı İran’la gerilim istiyor. O dünyayı hâlâ Bush’un yönettiğini düşünüyor. Zaman farklı, insanlar da. Cenevre iyi bir örnek.”

Bu sözlerin Suriye hesapları tutmayan Suudi istihbarat şefi Prens Bendar’a Riyad’da kaşların kalktığı bir sırada edilmesi tesadüf değil. Bendar’ın özellikle Kraliyetin parlayan yıldızı İçişleri Bakanı PrensMuhammed bin Nayef’i kaygılandırdığı söyleniyor. Suriye’de destek verdiği El Kaidecilerin tıpkı Afganistan sonrası olduğu gibi ülkeye bumerang olup döneceği yönünde. Yine Riyad’da bu aşırılıkçıların Şam’da olası zaferinden ürkenler eksik değil. İranlılar da Suriye’de ‘iyi niyetli adımlardan’ söz etmeye başladı. Tahran, Körfez güvenliğini de ayırıyor. Şiilerin Bahreyn ve Yemen’deki isyanlarına atfen, “Arkasında biz olmasak” diye şerh düşseler de ‘yanlış anlamaları ortadan kaldırmayı arzuladıklarını’ dile getirmeleri önemli.


‘YILANIN BAŞI’ VE ‘AFFEDİLMEYEN’...

Körfez elbette tedbirlerini alacak. KİK içinde ortak güvenlikten tutun da, nükleere kapasite edinmeye uzanabilir. Suudi Kralı Abdullah’ın 2008’deki WikiLeaks sızıntılarıyla ayağa düşen Amerikalılara ‘Yılanın başını ezin’ sözleri çok taze. Humeyni’nin 1987’deki Mekke’de İranlı hacıların öldürülmesi sonrası “Saddam’ı bile affederim ama Suud’un İslam’a ihanetini affetmem imkânsız” sözünü ise bilen bilir. Fakat buna rağmen ölümü Körfez’in iki yakasını bir şekilde buluşturmuştu. ABD’nin yeni yönelimleri karşısında Körfez’in kendi rotasını çizmeye ihtiyacı var.

Rekabet kaçınılmaz. Fakat Ruhani’nin ateşi düşürme olasılığı yabana atılmamalı. Suriye önemli. 22 Ocak’ta hem İran hem Suud’un katılacağı bir Cenevre-2 olur da uzlaşma alameti belirirse ilk işaret olur. Şu günlerde Körfez’in iki yakasını yakından izlemekte haddinden fazla fayda var.

***


Amerika’nın ‘İran damarı’

Amerika’da İran ile geçen haftasonu imzalanan nükleer önanlaşmayı kimileri Richard Nixon’ın Çin’e açılımıyla kıyaslıyor, kimileri ‘Soğuk Savaş’ın sona ermesiyle... Mübalağayı zaman gösterecek. Fakat anlaşmanın kendisi ve varılış biçimi ‘Amerikan devlet aklının’ Ortadoğu’ya bakışında dikkat çekici dönüşümün tezahürü. Nükleer önanlaşmanın kaçınılmazlığını en son 15 gün önce aktarmıştım. Gidişat yaz başında nihai anlaşmayı belirleyecek. İki tarafın şahinleri muhtemelen boş durmayacak. Fakat önanlaşmayı getiren çok gizli Amerikan- İran diyalogu bize farklı bir yönelimi işaret ediyor. Washington’ın İsrail dâhil tüm müttefiklerinden bağımsız hareket etme iradesini...


SULTAN KABUS’UN KATKISI

Önanlaşmayla ilgili perde arkası haberleriyle anlaşıldı ki, Obama yönetimi işe İran’da ılımlı Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani 14 Haziran’da seçilmeden çok önce karar vermiş. İsrail dahil tüm müttefiklerden gizlenen süreç, Kazakistan’ın Almata kentinde şubat sonundaki nükleer görüşmelerden hemen sonra başlamış. Obama, Dışişleri Bakan Yardımcısı Willian Burns, Başkan Yardımcısı Joe Biden’ın dış politika danışmanı Jake Sullivan ile İran, Irak ve Körfez ilişkilerinden sorumlu ulusal güvenlik ekibinden Puneet Talwar’ı bizzat görevlendirmiş. Arabulucu enteresan. Körfez İşbirliği Konseyi’nin de üyesi olan Umman’ın Sultanı Kabus. Muscat’ta martta ilk görüşme yapılmış. El Monitor’un haberine göre, İran heyetinde Dışişleri Bakan Yardımcısı Mecid Ravançi ve Abbas Arakçi var. En az beş gizli görüşme oluyor. Dördü Obama’nın Ruhani’yi seçilmesinden ötürü kutladığı mektuptan sonra. Eylülde BM Genel Kurulu’yla süreç hızlanıyor.


MÜTTEFİKE SINIRLI BİLGİ

Obama’nın Ruhani ile telefon görüşmesinin ardından ortaklarını ikili kanala dair, o da sınırlı bilgilendirmesi dikkat çekici. Amerikan Başkanı, İsrail Başbakanı Benyamin Netenyahu’yu 30 Eylül’de Beyaz Saray’da ağırlarken, yazın iki buluşmayı aktarıyor. Yani Netenyahu, ertesi günü BM kürsüsünde Ruhani için ‘kuzu postundaki kurt’ ve ‘İran için yüzyılın anlaşması’ derken boş konuşmuyor.


The Atlantic
’te Uri Friedman’ın geçen haftaki ‘Bu Nükleer Anlaşmadan da Büyük Bir Şey’ başlıklı makalesi, aslında Amerika’nın İran’la iştigal çabasının salt Obama’yla sınırlı olmadığını gösteriyor. Yazıda David Crist’in Amerikan dış politikasına dair ‘The Twillight War’ isimli kitabından alıntılar var. Bir kısmı daha önce kamuoyuna yansımış olsa da yönelimi iyi ifade ediyor.


AMERİKAN ARAYIŞLARI...

Şubat 1990’da baba George Bush Lübnan’daki Amerikalı rehineleri kurtarma çabasıyla 29 dakika İran Cumhurbaşkanı Haşimi Rafsancani zannettiği kişiyle telefonda konuşuyor. Sonra bu kişinin ABD’yle görüşmeye karşı çıkan ve İran liderini utandırmak isteyen bir İranlı olduğu anlaşılıyor. Koca Amerikan başkanı, İran’la iletişim kuracağım diye bir telefon şakasına kurban gidiyor.


Ronald Reagan
 başka ülkelerin dışişleri bakanları aracılığıyla Tahran’a üç mektup yolluyor. Hiç yanıt alamıyor. Fakat sebebi İranlıların mektupların hakiki olduğundan emin olamaması. Reagan hayalkırıklığını günlüğüne de yazıyor.

İran’da ılımlı Muhammed Hatemi cumhurbaşkanı. Bill Clinton 1999’da BM Genel Kurulu’nda Hatemi konuşmasını bitirsin ve ufak bir temas olsun diye salonda dikkat çekici biçimde dolanıyor. Ancak Hatemi konuşması biter bitmez ‘ortalıktan toz oluyor’.


ARMITAGE’İN ‘ZARİF’ TARİFİ

11 Eylül’den sonra Cenevre ve Paris’te Afganistan toplantıları olsa da oğul George W. Bush’un ‘şer ekseni’ tanımı, teması mümkün kılmıyor. Mayıs 2003’te ABD Irak’ı işgal edince alarm zilleri çalan İran’dan İsviçre aracılığıyla Amerika’ya bir faks yollanıyor. Yollayan şahsiyet o dönem nükleer müzakereleri yürütmüş olan bugünkü Dışişleri bakanı Cevad Zarif. Metinde, ‘İslam Cumhuriyeti ile ABD arasındaki her meseleye yanıt verecek bir yol’ aranması çağrısı var. Bush yönetimi faksı görmezden geliyor. Dikkat çekici olan şu ki, o vakitler bu tartışmada yer alan neocon Richard Armitage’ın “Bu işte Zarif’in müdahil olduğunu bilseydim, farklı davranırdım” demesi.

Yani İran’la diyalog peşindeki tek Amerikan başkanı Obama değil. Obama’nın farkı, acı askerî deneyimlerin ardından ‘rejim değişikliği’ ajandasını rafa kaldırması ve Kongre’deki şahinler ve İsrail lobisine karşı net irade sergilemesi. Bu iradenin arkasında bölgede dengeleri değiştirecek türde bir ‘Amerikan devlet aklı’ yatıyor.

***


Nükleer anlaşmanın çerçevesi ne, ne anlama geliyor

İran’la 24 Kasım’da varılan altı aylık nükleer önanlaşma, bu ülkenin eriştiği nükleer teknolojiden sıkı tavizler içeriyor. Karşılığında bazı yaptırımların hafifletilmesiyle elde edeceği bir kısım gelir ama daha önemlisi dünya sisteminde yerini almaya yönelik ‘psikolojik zaferi’ var. Peki, bir nevi güven artırıcı önlemler paketi olan anlaşmanın çerçevesi ne, ne anlama geliyor?


ŞU ZENGİNLEŞTİRME MESELESİ...

İran uranyum zenginleştirme düzeyini yüzde 5’in üzerine çıkartmayacak. Elindeki yüzde 20 oranında zenginleştirilmiş 185 kg’lık stokun çoğunu yüzde 5 düzeyinin altına seyreltecek. Yani anlaşma İran’ı yüzde 20 oranında zenginleştirmeden men ediyor. Şimdiye kadar zenginleştirdiklerini yakıt çubuğu olarak kullanması, bir kısmını ihraç etmesi, sonra da ithal etmesini öngörüyor. De facto uranyum zenginleştirme hakkı teslim edilmiş olsa da, bu hak nükleer yakıt çubuğu yapamamasını sağlayacak şekilde sınırlandırılıyor. ABD’nin İran’ın uranyum zenginleştirme hakkını tanımadıklarını söylemesi bundan.

Pek çok ülke uranyum zenginleştiriyor fakat kendi yakıtını üretemiyor. Bunun için yüzde 20’lik zenginleştirme teknolojisi gerek. Ancak buna ulaşabilen yüzde 90’ı da aşabildiğinden atom silahı yapma tehlikesi beliriyor. O yüzden uranyumu uluslararası piyasadan yakıt çubukları şeklinde alıyorlar. Yeniden işlenmemeleri hâlinde sorun yok. Böylelikle ‘uluslararası tekel’ de korunmuş olunuyor.


NÜKLEER TESİSLERİN DENETİMİ...

Tahran’ın 260 km. güneydoğusundaki ana zenginleştirme tesisi Natanz ile 100 km. güneyindeki dağlarda inşa edilen Fordo, BM’ye bağlı Atom Enerjisi Kurumu’nun (UAEK) günlük denetimlerine açılıyor. Denetçiler daha önce bu tesislere girse de kâfi bulunmamıştı. Uranyum zenginleştirilmesinde kullanılan santrifüj miktarı artırılmayacak, depolama tesisleri, uranyum madenleri denetlenecek. Arak’taki plütonyum üreten ağır su tesisi çalışmalarını durduracak. Ağır su, nükleer reaktörleri soğutmakta kullanılıyor. Bu işlem sırasında türev ürün olarak plütonyum üretiliyor ve bunlar savaş başlığı materyali yapılabiliyor. Ama İran’ın böyle bir teknolojisi yok. Anlaşma ile edinmeyeceğini de vaat etti.


YAPTIRIMLAR
...

Altı ay süresince yeni yaptırımlar devreye sokulmayacak. Yaptırımların hafifletilmesiyle İran bu sürenin sonunda yedi milyar dolarlık dış ticaret geliri elde edecek. Bir kısmı petrol, petrokimya ürünleri bir kısmı otomotiv ve uçak parçaları, altın ile çelik gibi değerli madenlerin ticaretini içeriyor. Altı ay içinde 15 milyar dolar petrol geliri öngörülürken, İran bunun en fazla 4,2 milyar dolarını alabilecek. Avrupa ve Asya bankalarındaki 100 milyar dolar para yine bloke kalacak. Uluslararası bankacılık sistemindeki blokaj da sürüyor.


BUNDAN SONRASI?

UAEK’nın İran’ın tesislerinde denetim yapıp onayı vermesinin ardından ocak başı gibi anlaşma devreye girecek. Dolayısıyla yaptırım cephesi hareketli. AB bazı yaptırımları aralıkta gevşeteceğini duyurdu. Peugeot ve Renault gibi Fransız firmaları İran piyasasına yeniden girmeye hazırlanıyor. Zaten Batılı petrol şirketleri aylardır ilişkileri nasıl tesis edeceklerini konuşuyor.



[email protected]

twitter@ceydak

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. KAVRAMSAL SANATA DAİR
  2. MEYVEYİ DALINDAN YEMEK GÜZELDİR!
  3. MODERNLEŞME, TÜRK ŞİİRİ ve SEKÜLERLEŞME
  4. ONUR AKYIL: ŞAİRLİKTEN DÜZYAZIYA GEÇMEK…
  5. Türk modernleşmesinin bir diğer yüzü olarak: ‘Tunç Asker’