Af-Pak gibi Ir-Sur doğuyor
Ortadoğu coğrafyasında demokrasi kolay kolay kök salmıyor. Herkesin taleplerinin dengelendiği kurumsal demokratik bir sistem yaratmak yerine; nüfus çoğunluğuna ve ‘sandıkçı demokrasiye’ indirgenen; kuvvetler ayrımına dayanmayan, yürütme ve yargı gücünün tek adamın elinde toplanmasını vaka-i adiyeden karşılayan; en ufak hak taleplerini güvenlikçi bir anlayışla çözmeye girişen zihniyetle zaten ne mümkün! Buna dinî taassup ve moderniteyle, hatta Batı’nın yeni muhafazakârlık için ürettiği din eksenli ‘post-moderniteyle’ hâlleşemeyen İslamiyet’in bir tezahürü olan el Kaide ve benzeri virüsleri ekleyin... Alın size Irak örneği...
Petrol zenginliği üzerine oturan Irak’ta yeni bir isyan doğdu. ABD güçlerinin çekilmesinden iki yıl sonra, Suriye’de girişilen vekâlet savaşının gazıyla aslında hiç bitmemiş bir savaş başka bir aşamaya taşınmakta. Ve Irak’ın Suriye sınırındaki El Anbar’da yaratılan Sünni isyanı bölgenin kaderini değiştirmeye aday.
İSYANIN FİTİLİ
2012 aralık ayında Sünni militanları finanse etmekle suçlanan Eski Maliye Bakanı Rafa el Essawi’nin korumalarının terörizm ithamıyla tutuklanması sonrası 2013 yılı boyunca El Anbar’da tansiyon hiç dinmedi. En daimisi Ramadi’de olmak üzere pek çok kentte protesto çadırları kuruldu. Nisanda Hawica’daki protesto çadırları onlarca kişinin ölümüne yol açan bir baskınla söküldü. Yaz aylarında Bağdat yakınlarındaki Taci hapishanesi el Kaide militanları tarafından basılıyordu. Ve şimdi nisandaki genel seçim öncesinde gerilim patladı.
11 Aralık’ta Anbar Bölge Konseyi, protestoculara, seçimler öncesinde çadırları kaldırmaları ve seçim sonrası devam etmeleri çağrısını yapmıştı. Ama protestocular reddetti. Irak müftüsünün de teşvik ve onayıyla ‘İzzet ve Haysiyet Ordusu’nun kuruluşunu ilan ettiler. 21 Aralık’ta el Kaide Irak ordusunun yedinci bölüğünden 18 askeri başlarındaki komutanlarıyla birlikte infaz etti. Bu olay Irak ordusunu El Anbar operasyonuna itti. Gerisi çorap söküğü gibi geldi. Maliki 22 Aralık’ta Ramadi’ye protesto kampının kaldırılması ültimatomu verdi. Terörle itham edilen Sünni siyasetçi Ahmet el Awlani, yakınlarının öldürüldüğü ev baskınıyla tutuklandı. Ramadi’deki protesto kampı dağıtıldı. Çatışmalar tetiklendi. Haftasonunda artık Felluce’nin havan topuna tutulduğu ve en az 100 kişinin öldüğü bir manzara var.
FELLUCE VE RAMADİ’NİN YARISI
Ortamdan en iyi faydalanan el Kaide ile bağlantılı Irak ve Suriye İslam Devleti (ISID). ISID’a merkezî hükümetle köprüleri atmış bir kısım Sünni aşiretler destek veriyor. ISID Bağdat’ın 60 km. kadar batısındaki Felluce’nin yarıdan fazlasını ve Ramadi’nin bir kısmını ele geçirdi, kontrol noktaları kurdu, hapishaneleri basıp tutukluları salıverdi. Bölgede kara bayrakların dalgalandığı ağır silahlar taşıyan kamyonlardan ISID’a övgüler düzen şarkıların ezgileri yükselir oldu.
Irak Başbakanı Nuri El Maliki, Ramadi’deki kampı ‘el Kaide üssü’ diye tanımlamıştı. İsyanın başında Irak ordusunu geri çekmeye yeltendiyse de ISID’ın devreye girmesiyle karar değiştirdi. Ordu takviye ediliyor. Maliki zaten taviz vermeye kalkıştığı her seferinde tam tersine adımlar atmak durumunda kalıyor. Ne anti-terör yasalarında reform önerisi, ne mahkûmların durumunu ele almak için komite kurması, ne de el Kaide karşıtı Sünni savaşçıların maaşlarını artırması işe yaradı. Son patlamada da güvenlikçi politikaların tek hedefi olmaktan şikâyetçi Sünnileri teskin için geçen yılMuhtar Ordusu’nu kuran bir Şii lider tutuklandı, yine olmadı.
Mezhep şiddeti yeniden tavana vurmuş durumda. Marketler, kafeler, camiler bombalanıyor; karakollar ve hükümet merkezleri hedef alınıyor, suikastlar düzenleniyor. 2013’te şiddete kurban gidenlerin sayısı 7818 sivil ve 1050 güvenlik güçlerinden olmak üzere 8868’ü buldu. Eksiği yok fazlası var.
SÜNNİ SİYASİLER DE İSYANDA
İsyanın siyasi cephesi eksik değil. 44 Sünni vekil istifalarını Meclis Başkanı Nuceyfi’ye sundu. Önde gelen Sünni siyasetçi Salih el Mutlak, Irakiye Bloku’nu siyasi süreçten çekilmeye çağırıyor. Başta Suudi Arabistan olmak üzere Maliki’nin gitmesini isteyen bölge ülkelerinin yaşananlarda parmağı olmadığını düşünmek neredeyse imkânsız. Amerikalılar ise Maliki’den yana görünüyor. Obama yönetimi Kongre’den Irak’a altı adet Apache helikopterinin satışı için onay istiyor. Zira Irak’taki el Kaide soslu Sünni isyanı, Suriye ile birleştiğinde onlar açısından ‘nahoş’ bir tablo çıkartıyor.
Bu bir dehşet sarmalı. Irak’taki güvenlikçi politikalar aşırı unsurları kamçılıyor. Suriye zaten el Kaide için stratejik zemin oldu. Artık 600 kilometreyi bulan Irak- Suriye sınırında tıpkı Afganistan ve Pakistan’daki türden bir ‘kontrol dışı bölge’ var. Burada ISID, kendi ‘İslam devletinin’ tohumlarını atmakta. Amerikalılar Afganistan- Pakistan vakasına bir süre sonra Af-Pak diyerek uluslararası siyaset lügatine sokmuştu. Görünen o ki, artık Irak ve Suriye için de Ir-Sur’dan söz edeceğiz.
***
2014 falında ‘huzur’ çıkmayan diyarlar...
2013 yılı tüm dünyada sancılı geçti. Ortadoğu’da Suriye’den Kara Kıta Afrika’da Nijerya, Mali, Orta Afrika ve Somali’ye uzanan geniş bir coğrafyada kanlı saldırı ve çatışmalar eksik olmadı. Asya’da içten içe kaynayan bölgeler var. Bunların çoğu 2014’te daha iyimser bir tablo çizilmesini engelliyor. 2014’e girerken, potansiyel çatışma bölgelerinden öne çıkanlara bir bakalım...
» SURİYE: Geçen hafta son durumu özetlemiş ve ‘Suriye Cenevre’ye değil, Allah’a havale’ başlığını uygun görmüştüm. O yüzden özet geçiyorum. 2014 Suriye için 22-24 Ocak’taki Cenevre-2konferansıyla açılacak. Lakin sahadaki durumu ne kadar değiştirecek bir sonuç çıkacağı meçhul. Beşar Esad yönetimi sahada elini güçlendirirken, artık isyanın el Kaide bağlantılı gruplarla anılır olması yüzünden Cenevre vesilesiyle yeniden ‘uluslararası meşruiyet’ zeminine çıkmasına şaşırmamamız lazım. Suriye Ulusal Koalisyonu’nun askerî cephede etkisi kalmadı. Suudi destekli İslami Cephe, içinde barındırdığı ‘kısmen ılımlı’ gruplarla el Kaide bağlantılı Irak ve Suriye İslam Devleti (ISID) ile el Nusra’nın üzerine sürülecek gibi görünüyor. Başka çare de yok. Ama aralarında Ahrar el Şam gibi al Kaide ideolojisinden farksız bu grupların uluslararası toplum için ne denli elverişli bir zemin yaratacağı pek meçhul. Cenevre’den hangi sonuç çıkarsa çıksın, Suriye odaklı bu çatışmanın 2014’te Lübnan, Irak ve Türkiye’yi daha derinden etkiler hâle geleceği ise ortada.
» KUZEY KAFKASYA: Rusya, 2014’e uluslararası planda önemli bir etkinlikle, Soçi’deki Kış Olimpiyatları’yla başlıyor. Şubatta başlayacak oyunlar öncesinde Kuzey Kafkasya’nın gerilimi bütün bir ülkeyi sardı. Olimpiyatlar’ın mottosu, ‘Hızlı, yüksek ve güçlü’. Devlet Başkanı Vladimir Putin’in stili ise malum, ‘sertlik’. Kuzey Kafkasya’daki İslamcıların başını çeken Doku Umarovşimdiden Olimpiyatlar’ı gölgeleyecek saldırı tehditleri savuruyor. 2013’te Rusya genelinde irili ufakla en az 30 terör saldırısı yaşanmıştı. Sonuncusu 30 Aralık’ta Volgograd’da düzinelerce kişinin öldüğü saldırı oldu. Dolayısıyla Rus hükümeti Soçi’de olağanüstü önlemler almış durumda. ÖzellikleDağıstan’dan kaynaklanacak sızmalardan kaygı duyuluyor. Putin, ipleri tümüyle ele aldı, hattaDağıstan liderini dahi değiştirdi. Yeni atadığı Ramazan Abdulatipov ise özellikle militanlık için münasip zemin teşkil eden Selefi toplumu hedef alıyor, tutuklamalar, baskınlar gırla gidiyor. Rusya hükümeti geçmişte aşırılıkçılıkla savaş çerçevesinde militanlar için yaratılan rehabilitasyon mekanizmasından vazgeçti. Sert tutumun derecesini İnguşetya lideri Yunusbek Yerkurov’un militanların ailelerinin evlerinin yıkılıp topraklarına el konulacağı açıklamasından anlayın. Rusya’nın Sufi geleneği takip eden Müslümanlarının ise radikallere yönelik bu tutumdan fazla bir şikâyetleri olduğu söylenemez. Zira aynı grupların hedefi yine kendileri oluyordu. Soçi nelere kâdir olacak, orasını birlikte göreceğiz..
» BANGLADEŞ: 160 milyonluk Güney Asya ülkesi 2014’e çok tartışmalı bir seçimle başlıyor. Bugün düzenlenen seçimler öncesinde ülke çapında şiddet olayları 100’den fazla can aldı. 2013 sonunda bağımsızlık savaşının yaralarını yeniden kaşıyan İslami Cemaat hareketinin önde gelen liderlerindenAbdülkadir Molla’nın idamı ipleri iyice germişti. İktidardaki solcu Awami Birliği, ana muhalefetteki muhafazakâr Bangladeş Ulusal Partisi’nin (BNP) boykot ettiği seçimler yüzünden zorda. Anketlerde iki parti de yüzde 37-36 bandındaydı. Awami Birliği giderek otoriter tutumuyla öne çıkıyor, seküler ve daha dindar ve muhafazakâr kesimlerin kapışmaları derinleşiyor. Ülkenin kaderi yıllardır iki kadının elinde, BMP’nin lideri Halide Ziya ile Awami Birliği’nin lideri Başbakan Şeyh Hasina’nın. İki kadın asla uzlaşamıyor. Molla’nın ardından tartışmalı biçimde yargılanmalarına devam edilen diğer İslami Cemaat liderlerinin olası infazı ortalığı daha da karıştırabilir.
» LİBYA: Arap isyan dalgasının uluslararası müdahale eşliğinde gömülmesinin başlangıcı sayılabilecek ülke Libya. Muammer Kaddafi’nin 2011 sonbaharında devrilmesinden bu yana merkezî devlet yapısının altı oyulmakta. Şubat 2014’te Ulusal Kongre’nin görev süresi sona eriyor. Yerini neyin nasıl alacağı meçhul. 2013 sonbaharında kaçırılıp bir kaç saat rehin tutularak bir skandalın odağına oturan Başbakan Ali Zeydan’ın hükmü ülkenin doğusunda geçmez oldu. Doğudaki bazı aşiretler işi kendi kendilerine özerklik ilan etmeye vardırdı. Kaddafi’yi devirirken kurulan koalisyon çoktan parçalandı. Ülke, İslamcılar, liberaller, muhafazakârlar ve devrimciler ile merkeziyetçilerle özerklik yanlıları arasında ‘bölünmüş’ vaziyette. Petrol tesisleri silahlı militan gruplar ve aşiretler tarafından ele geçiriliyor, dünyaya enerji akışı sekteye uğruyor. Yerel milis güçleri silahsızlandırılmadıkça ve güvenlik güçleri yeniden inşa edilmedikçe 2014 Libya için daha vahim gelişmelere gebe...
» ORTA AFRİKA CUMHURİYETİ: Petrol, altın, uranyum, hidro gücü, tarım, yağmur ormanları, yani yok yok. Böylesine zengin kaynakları olan bir ülke kaos içinde. Otokratik ve yolsuz yönetimiyle nam salan Devlet Başkanı François Bozize’nin mart ayında Orta Afrika, Çad ve Sudan’la bağlantılı Müslüman Seleka isyancıları tarafından devrilmesinden bu yana ortalık kan gölüne döndü. Çocukların boğazları kesiliyor, insanlar timsahlara atılıyor, köyler yağmalanıyor. Nüfusun yarısının Hıristiyan, sadece yüzde 15’inin Müslüman olduğu ülkenin başında şimdi Bozize’yi deviren Müslüman güçlerin lideri Michel Djotodia var. Djotodia, lideri olduğu Seleka milislerini resmen dağıttı fakat söz geçiremiyor. Kurulan geçiş hükümeti kaosu önleyemiyor. Seleka’lara karşı Hıristiyanlar savunma grupları kurdular, kendilerine ‘anti-Balaka’ Sango dilinde ‘palalı karşıtları’ diyorlar. Dinî intikam saldırıları ülkeyi sardı. 400 bin insan yerinden yurdundan oldu. Afrika Birliği Gücü çatışmaları önlemekten uzak ve gerilimin sınırları aşma tehlikesi büyük. Fransız sömürgeciliğinden kalan bütün kötü huyların barındığı tarihi kanlı darbelerle yazılı bu diyara 2014’te huzurun yasak olduğu ortada.
[email protected]
twitter@ceydak