Tunus’un seçimi: ‘Şeriat’sız demokratik geçiş
Ne talepleri ne de özü itibariyle dinî bir kalkışma muhtevası taşıyan Arap isyanlarının en azından bir tanesi meyvelerini veriyor. 2011’de isyanların kıvılcımının çaktığı Tunus ‘demokratik geçiş’ sürecinin sancılı da olsa ilerlediği tek ülke. Bunu da seküler karakteri ile sendikalar başta olmak üzere sivil toplum örgütlerinin güçlü olmasına borçlu.
2011’de ülkeyi 23 yıl yöneten nepotik ve kleptokratik bir düzenin sembolü olan Zeynel Abidin Bin Ali’nin devrilmesiyle başlayan süreç nihayet yeni bir aşamaya girdi. 2,5 yıldır süren anayasanın yazım süreci tamamlanmak üzere. Bir aksilik olmazsa, Bin Ali’nin devrildiği 14 Ocak 2011’in üçüncü yıldönümünde, ulusal meclisin madde madde onayladığı toplumsal sözleşme tamamlanacak. Anayasasının en vurucu kısmı ise tartışmaların odağına oturan siyasal İslam’ın rolüne dair çizilen çerçeve. Geçen hafta uzun tartışmaların sonucunda Şeriat’ın yasaların temel kaynağı olması reddedildi.
ENNAHDA’NIN SANCILARI
Diğer ‘isyan ülkeleri’ askerî vesayet, bölünme alâmetleri ve siyasal İslam’ın aşırılıkçı tezahürleriyle cebelleşirken, Tunuslular orta yol peşinde. Bunda Ekim 2011’deki seçimlerde yüzde 40 oranında oya ulaşan ılımlı İslamcı Ennahda hareketinin, tek başına iktidar yerine koalisyonu seçmesi etkili oldu. Ennahda yine de ülkedeki Selefi unsurlara fazla hoşgörülü yaklaşmak, ‘devrimi koruma’ adı altında İslamcı milis güçleri kurmak; Ennahda’nın yıllarca sürgün yaşamış lideri Raşit Gannuşi ise ‘ülke dışında yumuşak, ülke içinde ise sert yüzünü’ göstermekle eleştirildi.
TEKNOKRAT HÜKÜMET
Özellikle 2013 yılı Tunus için sarsıntılı geçti. Şubatta seküler siyasi Şükrü Belayid’in, temmuzda iseMuhammed Brahmi’nin öldürülmesi; Selefilerin eylemleri, özellikle Ebu İyad’ın lideri olduğuEnsar el Şeriat örgütünün turistik yerlerde intihar saldırıları istikrarı derinden etkiledi. Halkın geniş kesimleri sokaklara döküldü. Ve araya UGTT, LTDH ve UTICA ile Barolar Birliği gibi güçlü sendika ve sivil toplum kuruluşlarının devreye girmesiyle aylar süren müzakerelerden sonraEnnahda ile Nida hareketinin başını çektiği seküler muhalefet uzlaşmaya vardı. Ennahda, anayasanın kabulü, referanduma sunulması ve yeni seçimler sürecinde ülkeyi teknokratlardan oluşan bir geçiş hükümetinin yönetmesine onay vermek zorunda kaldı. Belayid suikastı sonrasında Ali Larayidliderliğinde kurulan hükümet geçen hafta istifa etti. Yerine makine mühendisi ve kısa süre sanayi bakanlığı yapmış 51 yaşındaki genç lider Mehdi Cuma getirildi. Kurucu meclis, dokuz kişiden oluşan bağımsız seçim komisyonunu belirledi. Cuma, şimdi iki hafta içinde yeni hükümet kuracak ve ülkeyi seçimlere taşıyacak.
‘MEDENİ CUMHURİYET’
Daha önemlisi ülkede artık netleşen bir anayasal çerçeve var. İslam ülkenin dini, ama yasamanın temel kaynağı olarak şeriata atıf yapılmıyor. Anayasa’da ülke, ‘hukukun üstünlüğüne dayanan medeni/ sivil bir cumhuriyet’ olarak tanımlanıyor. 6. Madde ise “Devlet; dini korur, inanç ve vicdan ve dinî ibadet özgürlüğünü garanti altına alır, kutsal yerleri korur, camilerin ve ibaret yerlerinin parti aracı olarak kullanılmasına karşı bu yerlerin tarafsız kalmasını sağlar. Dinden dönme ithamları ve şiddete teşvik yasaklanır” şeklinde. Anayasa uzmanları, ilk kısımda ‘ateist’ olma özgürlüğünü de içerecek şekilde vicdan özgürlüğüne vurgu yapıldıktan sonra böyle eklemeler yapılmasını sorunlu buluyor. ‘Dinden dönmenin’ açık tanımının yapılmadığı, ceza yasalarında zaten ‘tahrik’ unsuruna karşı önlemlerin bulunduğunu anımsatıyor. Bu durumun ifade özgürlüğünü kısıtlayacak ve muğlâk bir ‘dine küfür’ çerçevesi çizdiğini belirtiyor.
Yine de, din adamlarının sekülarizmi ‘İslam düşmanlığı’ olarak sunabildiği bir toplumsal yapıda önemli bir kazanım görülüyor. Aynı şekilde kadın ve erkekleri muğlâk biçimde ‘birbirinin tamamlayıcı’ kılmak yerine ‘eşit’ olarak tanımlanması; camilerin siyasetten arındırılması da önemli.
‘SATANİZM VE PUTPERESTLİK’
Elbette bütün bunlara tartışmalardan azade ulaşılmadı. İslamcılar bu tanımların ‘satanizme ve putperestliğe’ kapı aralayacağını, yasaların Kuran ve Sünnet doğrultusunda yapılması gerektiğini savundu. Ennahda üyesi vekiller ‘İslam’ın diğerlerinin ibadet özgürlüklerini de garanti ettiğini’ savladı. Ancak seküler siyasiler ‘kâfir’ ilan edilmeye kalkışıldı, ölüm tehditleri eksik olmadı. Bunlardan birisi Mongu Rahoy’nun ateşli yanıtı: “Ben bir Müslüman’ım. Babam Müslüman. Annem Müslüman. Dedem Müslüman. Ve bunun için ne senin ne de bir başkasının onayına ihtiyacım var.”
Yeni anayasanın kabulü için 217 sandalyeli parlamentoda üçte ikilik çoğunluğa, yani 140 oya ihtiyaç var. Olmazsa referanduma sunulacak. Ülkeyi 2014 sonlarında seçim bekliyor. Ekonomik hakikatler de Tunus’u normalleşmeye zorluyor. İşsizlik, yolsuzlukla mücadele, yabancı yatırımlar, iş alanları yaratılması, kent ve kırsal kesim arasındaki bölgesel eşitsizlikler, terörizmle mücadele. Fakat diğer ülkeler düşünüldüğünde Tunus ‘insanın içine su serpiyor’.
***
Hamburg’dan Gezi rövanşı çıkmaz
Türkiye’deki Gezi olayları sırasında milyonlarca insanın büyük kentleri sarsan eylemlerini görmezden gelenlerin, Hamburg kentinde sekiz bin kişilik bir eylemi sahiplenmesi ‘olumlu tepki’ hanesine yazılmaya değer. En fazla, Almanya için sıradan olan bu yerel meselenin farkına 15 gün sonra varılmasına üzülmeli. Zira bireysel ve sivil haklar, toplumun en azınlığının taleplerinin bile gündeme taşınması ve polis devleti zihniyetine itirazları bu sayede işittik. Yoksa Türkiye’de bu konuda kamuoyu oluşturmaya kalkışanlar, Hamburg’daki taleplerin içeriğini ve ‘tehlikeli bölge’ adı altındaki yasal çerçevenin mimarı zihniyeti bilseler, belki de gelişmeleri hiç gündeme taşımamayı seçebilirler.
Öyleyse, Almanya’nın punkçılarıyla, fahişeleriyle, göçmenleriyle sıradan insanların birarada yaşadığı solun kalesi olan Hamburg kentinde neler oldu?
SOYLULAŞTIRMA
Her yıl 1 Mayıs kutlamalarında aşırı sol ve anarşist grupların polisle kıyasıya çatıştıkları Hamburg’da yaşananların bağlantılı birkaç boyutu var. En önemlisi ‘gentification’ (soylulaşma) mefhumu. Kalkınma ve kentsel dönüşüm adı altında ‘yeterince varlıklı olmayanların’ kent merkezlerinden sürüldüğü, Londra ve Paris gibi turistlerle dolup taşan ‘cicili bicili’ kılınmasına itirazlar yükseliyordu. Mülk sahipleri Reeperbahn bölgesindeki Esso Sosyal konutlarında yaşayanların yılsonuna kadar tahliyesini talep etmişti. Buna karşı aktivist gruplar kampanya yürütüyordu. Schanzenviertel’de 1989’da Duvar’ın yıkılmasından beri sol grupların merkezi olan tarihî Rota Flore Kültür Merkezi’ndeki tahliye fitili ateşledi. Bu arada Amerika’da 2010’da başlayan occupywallstreethareketinin uzantısı olarak kurulan occupyhambug kampı, içinde kalan 15 kadar kişi ile birlikte dağıtıldı.
TEK GÜNLÜK ŞİDDET
21 Aralık’ta ortalık karıştı. Polisle çoğu radikal sol yaklaşık sekiz bin gösterici kıyasıya çatıştı. 170 polis, 500 kadar gösterici yaralandı. Ciddi maddi zarar oluştu. 30-40 kişilik bir grubun 1960 yılında ünlü sanatçı Paul McCartney’nin kundakçılık ithamıyla bir gecesini geçirdiği tarihî Davidwache polis karakoluna saldırması polisi sertleştirdi. Üç polis ağır yaralandı. Polis sendikası daha sert tedbir talep etti. Ve üç semt ‘tehlikeli bölge’ ilan edildi: St. Pauli, Sternschanze ve Altona. Araya yılbaşı girdi ama polis kontrolleri sürdü. Yüzlerce kişi sokakta kimlik ve çanta kontrolüne tabi tutuldu, 90 kişi belli bölgelere girmekten men edildi. Ama kimseni gözü çıkmadı, kimse hayatını yitirmedi. 21 Aralık’tan sonra başka şiddet de yaşanmadı.
Olay Almanya’da Bild dâhil yerel ve ulusal medyada yer aldı. Frankfurter Allgemeine 21 Aralık’taki manzarayı ‘içsavaş görüntüsü’ diye tabir etti. Konu eyalet meclisinin gündemine taşındı, polisin aşırı güç kullanıp kullanmadığı tartışıldı. Sol ve Yeşiller, polisin diyalogu seçmesi gerektiğini vurguladı. Sol Parti ‘tehlikeli bölge’ uygulamasını yargıya taşıyor.
TEHLİKELİ BÖLGENİN MİMARI KİM?
Almanya’da ‘tehlikeli bölge’ uygulamasına son dokuz yılda 40 kez başvuruldu. Çoğu futbol maçları veya miting gibi olaylarda bir kaç saatliğine yahut uyuşturucu ile mücadelede devreye sokuluyor. Mimarları da muhafazakâr Hıristiyan Demokrat Birlik (CDU) Partisi. Sosyal Demokrat Parti (SPD) güvenlik konusunda fazla yumuşak davranmakla itham edildiği eyaleti 2001’deki CDU’ya karşı yitirmişti. CDU bu yasayı 2005’te çıkardı. Sol, Hamburg kalesini geri aldıysa da yasaya dokunmadı.
Gelişmelerde İtalya merkezli göçmen akınının da payı var. Hamburg’daki sol gruplar göçmenlere oturma hakkı verilmesi taleplerini yükseltiyor. Polisin geçen yaz özellikle Altona’da göçmen gençleri parklarda toplanmasını engellemesi, kimlik kontrolleri protesto edilmişti. Bu vesileyle da Gezi olaylarından esinlenen ‘yeryüzü iftarları’ türünde etkinlikler de düzenlenmişti.
***
Davos’un yıldızı Ruhani olacak
Uluslararası ilişkilerde 2014 ‘şenlikli’ geçme potansiyeli bulunan bir toplantı ile başlıyor. İsviçre’nin Davos kasabasında 22-25 Ocak’ta düzenlenecek Davos Ekonomik Forumu’yla... 1971 yılında kurulan forum, dünyanın ‘yıldızlaşma’ potansiyeli olan siyasetçileri, ekonomistleri, akademisyenleri ve iş dünyasının önde gelenlerini ağırlamasıyla tanınıyor. Bu yılın ‘yıldızı’ İran CumhurbaşkanıHasan Ruhani. Şu işe bakın ki, foruma İsrail Başbakanı Benyamin Netenyahu da katılmakta.. Gerçi aynı tarihlerde orada bulunurlar mı meçhul, ama olurlarsa bu bir ilk niteliği taşıyacak.
Davos’un son yıllarda temaları ‘barış ve uzlaşma’, ‘Batı ile Doğu arasında anlayış geliştirilmesi’, ‘Çin ve Hindistan gibi gelişen ekonomiler’, ‘çevre inisiyatifleri’ etrafında döndü. Bu yıl ana tema olarak ‘Dünyayı yeniden şekillendirmek? Toplumun, politika ve iş dünyası için sonuçlar’ seçilmiş.
Davos Forumu, Türkiye’de uzun yıllar dikkatle izlendi. Başta Başbakan olmak üzere Türkiye’den önemli siyasetçiler düzenli katılımcılar oldular. Ta ki Başbakan Tayyip Erdoğan’ın ‘One minute’ çıkışına kadar. Sonra Türkiye’nin foruma ilgisi alakası giderek azaldı.
Ruhani’nin katılımının moda tabirle ‘zamanlaması madinar’. İran ile tartışmalı nükleer programına dair geçen yılki ön anlaşmanın ardından, altı aylık sürede nihai anlaşma gündemdeyken, hele hele de Suriye için siyasi çözüm arayışının başlatılacağı Cenevre’deki konferansla aynı günde Ruhani Davos’ta ağırlanacak. İran Cenevre’den ‘dışlanmış’ görünürken, lideri Davos’ta yerini alıyor. Katılımcıların nihai listesi 15 Ocak’ta açıklanacak. Doğrusu son gelişmelerin ardından Türkiye’den kimin katılacağını insan merak ediyor.
[email protected]
twitter@ceydak