Değişen roller
Zaman zaman, iyi niyetle, hatta bir başkasına yardım etmek için bir işe girişirsiniz, sonra iş giderek karmaşıklaşır ve içinden çıkılmaz bir hal alır. Fakat artık geri dönüşü de yoktur, sonuna kadar gidip, bir şekilde içinden çıkmaya çalışırsınız. İşte ABD’de Afganistan dediğinizde insanların bir anda içine düştüğü psikoloji bu artık.
Bu noktada Washington’un yardım etmek için Afganistan’a gitmediği türünden itirazlar yapılabilir ama sonucu değiştirmez. Çünkü Afganistan’a girme kararı veren Bush yönetiminin niyeti ne olursa olsun, Amerikan halkı yıllar boyu o ülkede yitirdiği gençlerinin acısına, “Afgan halkına yardım ediyoruz” düşüncesi ve duygusuyla katlandı.
Bu nedenle, Afganistan Devlet Başkanı Hamid Karzai’nin, “ABD’yle ikili güvenlik anlaşmasını imzalamam” şeklindeki ısrarı Amerikan halkında, “çekelim bütün askerlerimizi o zaman, ne hali varsa görsün” şeklinde bir tepkiye neden oluyor.
Oysa Obama yönetimi, özellikle de Ulusal Güvenlik Konseyi, böyle bir adım atamayacağını, daha doğrusu atmamaları gerektiğini biliyor. Dolayısıyla da, şimdi tükürdüklerini yalıyorlar. Aylar önce iki tarafın üzerinde anlaştığı bu anlaşmanın imzalanması için bir tarih sınırı açıklamışlardı. “O tarihe kadar imzalanmazsa, çeker gideriz” şeklinde tehditler savurdular. Verdikleri tarih arkada kalan yılbaşıydı.
O güne kadar ne anlaşma imzalandı, ne de koşullar değişti. Şimdi Beyaz Saray, sessiz sedasız, kendi koyduğu tarih sınırını ortadan kaldıracak ya da en azından her iki tarafa da zaman kazandıracak formüller üzerinde çalışıyor.
Afganistan’da 5 Nisan’da başkanlık seçimi yapılacak. Hamid Karzai anayasa gereği artık aday değil. Başkan adaylarının da çok büyük kısmı, özellikle de seçimi kazanma şansı olanlar ki, bunlar arasında Karzai’ye yakın olarak bilinenler de var, anlaşmanın derhal imzalanması gerektiğini söylüyor. Bu nedenle Washington artık gelecekteki Afgan yönetimiyle birlikte çalışmanın önünü açmaya başlıyor.
Bu belki ikinci tura kalacak seçimin sonucundan sonraya, belki de hükümetin kurulup, çalışmaya başlayacağı yaz aylarına kalabilir. Ama 5 Nisan’dan önce birşey olmayacağı artık belli. Resmen başlayan seçim kampanyasının kızıştıracağı bir ortamda Afganistan’ın artık İkili Savunma Anlaşması konusunda bir adım atması, hele bugüne kadar kimsenin anlayamadığı nedenlerle anlaşmayı imzalamayı reddeden Karzai’nin pozisyonunu değiştirmesi beklenmemeli.
Fakat, oldukça karmaşık bir demokrasiye sahip olan ABD’de, halkın psikolojisi olağanüstü önem taşıyor. Amerikan halkının bir kısmı zaten Afganları, ırkçılık ve islamofobiyle karışık bir duyguyla küçümsüyor. Onlara göre Afganlar, sorun çıkardıklarında bombalanarak kontrol altında tutulabilecek, ilkel bir insan grubu.
Amerikalıların çok geniş bir kesimi ise, Afganların yoksulluğuna, içinde yaşadıkları ağır ekonomik koşullara, kadınların durumuna ve özellikle de, 30 yıldır barış yüzü görmemiş olmalarına üzülüyor ve destek olmak istiyor. Ama bunun için binlerce Amerikan gencinin yaşamını yitirmesine değmeyeceğine inanıyor.
İşte bu toplumal psikoloji, Beyaz Saray’ın zaman kazanma manevrasını güçleştiriyor. Obama yönetiminin bu çabayı halka anlatması gün geçtikçe zorlaşıyor. “Irak çözümü” daha çok konuşulur oluyor.
ABD Irak’ta da bir miktar asker bırakmayı düşünmüş, ancak Bağdat ile koşullarda bir türlü anlaşamayınca tüm askeri varlığına son vermişti. Halkın duygularını iyi bilen birçok muhalif ve popülist politikacı şimdi Afganistan’dan da bütün Amerikan askerlerinin çekilmesini savunuyor.
Buna karşılık, Afganistan’dan ters sesler duyuluyor.
Afgan halkının geleneksel karar alma mekanizması olan Loya Cirga (ülkenin önde gelen liderlerinin, aşiret reislerinin, uzmanlarının biraraya geldiği ve tek bir gündem üzerinde tartıştığı ve karar aldığı bir çeşit geçici meclis) ABD ile üzerinde anlaşılan İkili Savunma Anlaşması’nın imzalanmasına karar verdi.
Ülkedeki yasal muhalefetin tümüyle bu anlaşmadan yana olduğunu söylemek mümkün. Karşı çıkanlar sadece bir avuç aşırı milliyetçi ve özellikle de Pakistan düşmanı çevreler.
2001 yılında ülkelerine gelen Amerikan askerlerini önce büyük umutlarla karşılayan, giderek bu umutlarını yitiren ve nihayet Amerikan varlığına çok eleştirel bakmaya başlayan “sokaktaki Afganlar” bile, Amerikan askerlerinin bir günden öbür güne gitmesindense, ilk düşünüldüğü gibi on yıla yayılan kademeli bir çekilmenin tek çözüm olduğuna inanıyor. Çünkü apar topar çekilmenin ülkelerindeki kargaşayı daha da büyüteceğini hissediyorlar. “Evime çamaşır makinesi alacaktım ama Karzai İkili Savunma Anlaşması’nı imzalayana kadar beklemeye karar verdim” türünden gerçeküstü cümleler artık Afganistan’da sık sık kurulmaya başlandı.
Peki, Amerikalıların çekilmesi neden Afganistan’ın ve Afgan halkının yararına değil? Amerikalılar neden oradan çekilmeyi tercih ediyor? Oraya Afganistan’ın kaynaklarına el koymak için El Kaide’yi ve 11 Eylül’ü bahane ederek gitmemişler miydi?
Bunları haftaya ele alacağım.