Avrupa’nın ayrılıkçıları ve kuşkucuları atakta...
Avrupa Birliği (AB), ‘Yaşlı Kıta’da yarım yüzyıldır barışı ve birliği sağlamış olan dünyanın en büyük ulusüstü yapılanması. Bu başarısını da 2012 yılında Nobel Barış Ödülü’yle taçlandırdı. Ancak ekonomik kriz, birliği her açıdan zorluyor. Euro Bölgesi’ndeki borç batağı, kurtarma paketleri, göçmen karşıtlığı ve ırkçılık ile İslami aşırılıkçılık en fazla bildik meseleler. Buna şimdi bazı önde gelen üye ülkelerde esen ayrılıkçılık rüzgârları ile AB’ye kuşkucu yaklaşan siyasi hareketlerin ana akım hâline gelmeleri ekleniyor. Öyle ki, Birliğin 2018 yılında dağılacağını iddia edenler bile var!
Geçen sene Belçikalı tiyatro yönetmeni Thomas BellinckBrüksel’de ‘Sürgünde Avrupa Tarihi Evi’ isimli sahte bir müze inşa etmişti. Sergisine ‘Eski AB’de Hayat: Uzun Barışın Final Yılları’ başlığını münasip gördü. Bellinck’in ana tezi, ‘yaşlı kıta’nın resesyon travmasıyla milliyetçiliğe, neo-faşizme ve ayrılıkçılığa sapacağı. Gerçi bu görüşü paylaşmayanlar çoğunlukta. ‘Birleşik Avrupa’ fikrinin en sıkı savunucularından olan eski Avrupa Komisyonu Başkanı ve İtalyan siyasetçi Romano Prodi örneğin, durumun hassas olduğunu söylese de dağılmanın mümkün olmadığını belirtiyor. Fakat orta vadede ufukta yeni şekillenmeler de görünüyor.
AYRILIKLAR ZORLU MESELE
Avrupa 1993’te Çekoslovakya’nın, Çek Cumhuriyeti ve Slovakya olarak bölündüğünü, bunun da iki tarafın rızasıyla mümkün olduğunu görmüştü. Ama bu Doğu Bloku’nun yıkılmasının hemen ertesinde gerçekleşti. Bu esnada Balkanlar kanamaya başlamıştı. Bosna, Avrupa’nın göbeğindeki en büyük trajedi oldu. Yugoslavya’nın parçalanmasına konulan nihai nokta 1999’daki Kosova savaşıyla başlayan süreçte 2008’de geldi. Sırbistan’dan tek taraflı kopuş haritayı netleştirdi. Ama bu ayrılık bile hâlâ derin tartışma konusu. Şimdi de Avrupa’nın daha müreffeh kesimlerindeki ayrılıkçı hareketlerin yükseliş devri başladı. Kültürel kimlik, dil, tarih gibi bildik pek çok unsur sözkonusu. Ancak buradaki temel motivasyon ekonomik olarak kendine yeterli hissetmek.
GÜÇLÜ AYRILIK RÜZGÂRLARI
Ayrılıkçılık rüzgârları iki ülkede en güçlü esiyor. Birleşik Krallık, yani Büyük Britanya ile,İspanya’da... Britanya Adası’nın kuzeyindeki beş milyon nüfuslu İskoçya, 18 Eylül’de bağımsızlık referandumu düzenleyecek. İspanya’nın en zengin bölgelerinden 7,5 milyon nüfuslu Katalonya ise, 9 Kasım’da bağımsızlık konusunu halka danışmak üzere sandığa gidecek. Anglo Sakson geleneği üzerinde yükselen Britanya’da, İskoçların işi daha kolay görünüyor. 20. yüzyılda kanlı bir faşizmden geçerek birliğini 1970’lerde özerklik iskeletiyle sağlayabilmiş İspanya’da ise Katalanların işi daha zor...
İşin ilginç tarafı, hem İskoçya hem de Katalonya’daki ayrılıkçıların, ‘ulus-devletlerinden’ ayrılmak istemelerine karşın, AB çatısı altında kalmayı hatta Euro Bölgesi’nde olmayı arzulamaları... Ancak Avrupa Birliği şimdilik kırmızı kart gösteriyor.
Ayrılıkçılık rüzgârına henüz kapılmamış ama alttan alta kazanın kaynadığı diğer ülkeleri AB’nin başkenti Brüksel’i de içeren ve aslında 18. Yüzyılda Avrupa’nın birliği için suni olarak yaratılmışFlaman-Valon ortaklığı üzerinde şekillenen çok dilli Belçika ile İtalya’nın Güney Tirol bölgesi...
KUŞKUCULAR YÜKSELİŞTE
AB’nin ‘kuşkucularına’ gelince... Britanya’da birlikten ayrılma fikri artık ana akım siyasetin gündemi. Başbakan David Cameron’un Muhafazakâr Parti’sinde ‘Avrupa kuşkucuları’ yükselişte. Öyle ki Cameron, bu yıl 2015 seçimlerini yeniden kazanırsa, birliğe üyeliği 2017’de referanduma sunacağını duyurdu. AB Britanya Bağımsızlık Partisi (BIP) yüzde 10’u bulan oy tabanıyla muhafazakârları zorluyor. 2015 seçimleri için Yougov anketine bakıldığında İşçi Partisi’nin oy oranı yüzde 39, Muhafazakârların 33, BIP’in ise yüzde 12. Ve BIP lideri Nigel Farage, Avrupa Komisyonu BaşkanıJose Barroso’yu ‘aldatılmış aptal’ diye niteliyor. Farage, Almanya’da AB’ye mesafeli duran yeni oluşum Almanya için Alternatif (AfD) ile temasta.
‘SOVYETLER GİBİ ÇÖKECEK’
Fransa’da kadın lider Marine Le Pen, babasından miras Ulusal Cephe’yi, yabancı düşmanı bir partiden ana akımı belirleyen bir güce dönüştürdü. Brüksel ve Berlin’den yönetilen ekonomi politikalarına bayrak açan Le Pen, AB’nin tıpkı Sovyetler Birliği gibi çökeceğini öne sürüyor.
Almanya’da yeni kurulan Almanya için Alternatif’in de ‘AB alerjisi’ var, Euro Bölgesi karşıtı ve AB federalizmini arzuluyor. Ama ortak pazara karşı değiller, sadece kendi ‘mark’larına dönmek, AB’nin yükünü sırtlamamak istiyorlar. Britanya’daki BIP’ten farkları göçmen karşıtı olmamaları. Bunun yerine ‘kaliteli göçmen’ şiarını benimsiyorlar. Lideri Bernd Lucke daha ziyade Britanya’nın muhafazakârlarını andıran bir ekonomi profesörü. ABD’den esinle ‘Almanya’nın Çay Partisi’ olarak da anılıyor ve girdikleri ilk seçimlerde geçen eylülde yüzde 4,7’lik oy oranı yakaladılar.
İtalya’da eski komedyen Beppe Grillo’nun Avrupa Birliği karşıtı Beş Yıldız hareketi yükselişte. YineAvusturya’da Avrupa Birliği’ne kuşkuyla bakanların toplaştığı ‘Önce Avusturya’ hareketinin oy potansiyeli yüzde 20’lere vardı.
AP SEÇİMLERİNİN İRONİSİ...
Avrupa Birliği’nin yasama organı Avrupa Parlamentosu’nda mayıs ayında seçimler var. Parlamentonun üye ülkelerden gelecek 700 vekili belirlenecek. İronik olan şu ki, AB’nin ‘kuşkucularının’ sandalyelerini artırması bekleniyor. Örneğin Yougov’un son anketine göre, Britanya’da AP seçimleri için anketlerde İşçi Partisi yüzde 32 oranıyla önde görünürken, ikinci sıradaki BİP oylarını yüzde 17’den yüzde 26’ya çıkartmış görünüyor. Muhafazakâr Parti yüzde 23 ile üçüncü iken, ortakları Liberal Demokratların oy oranı yüzde 9’da.
EURO PARLAMENTOSU...
Birleşik Avrupa ruhunun bugüne kadar en doruğa çıkartıldığı Avrupa Anayasası, 2005’te Fransız ve Hollandalı seçmenler tarafından sandığa gömülmüştü. 2009’da Lizbon Anlaşması olarak gevşek birliğin belgesi oldu. Bugün koca AB’de pek çok tartışma var. Misal Alman Maliye Bakanı Wolfgang Schaeuble, 18 ülkenin yer aldığı Euro Bölgesi’nin kendi içindeki entegrasyonu desteklemek için bir parlamento kurmasını öneriyor. Pew Araştırma Merkezi’nin, ‘Avrupa’nın hasta adamı’ diye andığı 507 milyon nüfuslu, 28 ulus-devletten oluşan dünyanın en büyük tek pazarı olan AB. dağılmayacak bile olsa, şaşırtıcı pek çok gelişmeye gebe...
***
İskoçya’nın milliyetçi damarı tuttu
İskoçya, 18 Eylül’de İngiltere, Galler ve Kuzey İrlanda’dan oluşan Birleşik Krallık’tan ayrılmak üzere bağımsızlık referandumu düzenliyor. Oysa 1997’de Britanya ile imzalanan yetki devri ile geniş bir özerkliğe sahipler. Beş milyon İskoçun kendilerine ait parlamentoları, gayri resmî de olsa milli marşları ve milli futbol ligleri var. Ama İskoç milliyetçileri İngiliz Kraliyeti ile 307 senelik birliği bozmakta kararlı görünüyorlar. Bağımsızlığın arkasındaki temel dayanak ise Kuzey Denizi’nin zengin petrol kaynakları. Bölge lideri ve iktidardaki İskoçya Milliyetçi Partisi’nin (SNP- Scotish Nationalist Party) Başkanı Alex Salmond, mali işlerini de ele alma vaktinin geldiğini söylüyor, tarihteki ünlü bağımsızlık kahramanı William Wallace’ın izinden gitmekte kararlı görünüyor.
SNP’NİN YÜKSELİŞİ
SNP 1934 tarihinde kuruldu. Westminister’de sandalye elde etmesi ise 1945’i buldu. İskoçların bağımsızlık peşinde koşarken güvendikleri Kuzey Denizi petrolü ilk olarak 1975’te çıkarıldı. Aslına bakarsanız kendi kendini yönetme girişimleri bu yıllarda başladı. Ama 1979’da yetki devri için düzenlenen referandumda gereken yüzde 40’lık orana ulaşılamayınca, hayaller rafa kalktı. Milliyetçilik, 1989’da Thatcher’ın kelle vergisiyle canlandı. Ve meyvesini Tony Blair döneminde verdi, Londra’yla ‘yetki devri anlaşması’ 1997’de imzalandı. İskoçya’da ilk seçimler 1999’da düzenlendi ve ortaya 129 üyeli parlamento çıktı. İşçi Partisi bölge parlamentosunun yüzde 56’sını kazandı, SNP ise 35’ini. SNP’nin ipleri ele almaya başlaması 2007’yi buldu. Ve 2011’deki son seçimlerde Salmond liderliğindeki SNP 69 sandalyeyi alırken, İşçi Partisi 37’de kaldı. Nihayet Ekim 2012’deki Londra ile imzalanan Edinburgh Anlaşması, 2014 referandumunun yolunu açtı.
LONDRA’YA MALİYETİ...
Şimdi referandumda 16 yaş üzerindeki İskoçlara, “İskoçya bağımsız bir ülke olmalı mı? Evet mi hayır mı” diye sorulacak. Britanya rıza gösterse de gönülsüz. İskoçya’nın 63 milyon nüfuslu birlikte kalmasının herkesin hayrına olacağını mırıldanıyorlar. Britanya Başbakanı David Cameron, ayrılığın doğrudan yabancı yatırımları riske atacağını söylüyor. Londra İskoçları para birimi pound’dan çıkarma resti çekiyor. Ayrılık Londra’yı nükleer denizaltı üssünden edecek. BM Güvenlik Konseyi üyeliği ile, Avrupa Birliği’ndeki ağırlığı da azaltacak.
HEM AYRILIK HEM AB ARZUSU
İskoçlar diğer yandan AB içinde kalmak istiyorlar. Hatta özel müzakerelerle Schengen ve Euro Bölgesi’ne girmeyi planlıyorlar. Ama işleri kolay değil, zira AB şimdiden ‘kırmızı kart’ gösteriyor. İskoçya ise ahalinin AB vatandaşlığının ellerinden alınamayacağını savunuyor. Dolayısıyla referandumdan bağımsızlık çıkarsa, ilginç müzakerelere tanıklık edeceğiz.
İskoçların fikrine gelince... Anketlerde bağımsızlığa destek yüzde 29; ama sürekli yükselişte. Yüzde 42’lik kesim karşı çıksa da, yüzde 29’u bulan bir de kararsız kitle var.
***
Katalanlar Madrid’in sabrını zorluyor
Katalonya, İspanya’nın 17 bölgesinden birisi. ‘Zenginler kulübünden’. Aslında diktatörFrancisco Franco’nun 1975’te ölümü sonrası Kral Carlos’un arabuluculuğunda demokrasiye geçiş sürecinde 1978 anayasasıyla elde ettikleri geniş bir özerkliği soluyorlar. İskoçlar gibi kendilerine ait futbol ligleri yok. Ama kendi dillerini konuşuyor, çevreden kültüre, ulaştırmadan kamu sağlığına kadar yerel işlerini yürütüyorlar. Sorun başta vergi yasaları ve harcamalar olmak üzere ekonomi politikalarında Madrid’e bağlı olmaları... Ve ekonomik krizin Güney Avrupa’yı ve İspanya’yı fena vurması Katalan milliyetçiliğini kaçınılmaz olarak canlandırıyor.
MİLLİYETÇİLERİN YÜKSELİŞİ
2012 Ekim ayında düzenlenen bölgesel seçimlerde bölgedeki dört ayrılıkçı Katalan partisi 135 üyeli yerel parlamentonun üçte ikisini kazandı. Bölge Başkanı Artur Mas’ın seçimlerde lideri olduğu liberal milliyetçi hareket 12 sandalye yitirip 50 sandalyede kaldı. Ama bağımsızlık referandumu yanlısı diğer partilerden de güç alan Mas, bu yoldan dönecek gibi görünmüyor. Mas, İspanya’nın referandum yapmalarına engel olamayacağını söylüyor.
ÜÇ AŞAMALI PLAN
Katalan liderliğinin üç aşamalı bir planı var. 9 Kasım’da Katalanlara, “Katalonya’nın bir devlet olmasını ister misiniz? Yanıtınız evet ise bu devletin bağımsız olmasını ister misiniz” diye sorulacak. Referandum, İspanyol anayasasında bulunan ‘halka danışma’ hükmüne dayandırılıyor. Aslına bakarsanız yasal olarak da bağlayıcı değil. Ancak Katalanlar, ‘Evet’ çıkarsa, Madrid’le müzakerelere girmeyi hesaplıyorlar.
MADRİD İNATÇI
Britanya’dan farklı olarak Katalanların bu tutumları Madrid’de hiç de hoş karşılanmıyor. İktidardakiMuhafazakâr Halk Partisi’nin lideri Başbakan Mariana Rajoy, bağımsızlığa da bağımsızlık referandumu düzenlenmesine de karşı. İspanya Adalet Bakanı Alberto Ruiz Gallardon, “Oylama olmayacak” resti çekti. Madrid’deki iktidar bu fikrinde yalnız da değil. Ana muhalefetteki Sosyalist Parti de farklı düşünmüyor. Dolayısıyla yasal referandum düzenlemek için anayasa değişikliğine gitmek oldukça zor görünüyor. Katalan lideri ise, Madrid bütün müzakere taleplerini geri çevirirse, 2016’da bölgedeki seçimleri bağımsızlık oylamasına dönüştürmeyi hesaplıyor.
Katalanların bağımsızlık meselesindeki kanaatlerine gelince... Anketlerde bağımsızlığa destek şimdilik yüzde 40-49 bandında. Diğer yandan Katalanların yüzde 74’ü İspanya ile ilişki biçimlerine kendileri karar vermek istiyor, bu sebeple referandumdan olumlu oy çıkması kuvvetle muhtemel.
[email protected]
twitter@ceydak