Hava desteği, Batı yardımı ve petrol
2014 yılı Afganistan için, geleceğe yönelik birçok kararın verileceği yıl olacak.
Özellikle iki önemli olayın bu yıl biraraya gelmesi çok önemli. Afganlar 5 Nisan’da yeni bir devlet başkanı seçecek ve aynı zamanda yıl sonunda ülkedeki yabancı orduların “savaşçı birlikleri”, yani on yıldır dağlarda operasyon yapan birlikler ülkeyi terk edecek.
Bu iki önemli olayın biraraya gelmesi, aynı zamanda, her zaman zaten endişe konusu olan istikrar sorununu da ön plana çıkarıyor. Soru şu: Yabancı ordular gidince Afgan devleti silahlı isyancılara karşı koyabilecek mi?
Bunu dünyada “evet” diye yanıtlayan fazla kimse yok. Hemen herkes, Taliban’ın birkaç ay içinde Kabil’de denetimi ele geçireceğinden, en azından Kandahar ya da Celalabad gibi birkaç büyük şehrin Taliban denetimine gireceğinden endişe ediyor. Oysa Afganistan’da durum biraz farklı. İnsanlar, tam olarak emin olmasalar bile, ordularının Taliban’la rahatlıkla başedeceğine inanıyor.
Son bir yıldır zaten yabancı askerler artık Afgan ordusunu aktif şekilde desteklemiyor. Bunun resmen ilan edildiğinden beri Taliban çeşitli defalar büyük saldırılarla Helmand, Kandahar, Gazne ve Nangarhar eyaletlerinde büyük toprak parçalarını ve bazı küçük kentleri ele geçirmeyi denedi.
Bunlar arasında en çok duyulanı Sangin kentine yapılan saldırıydı. Resmi fazla bilgi yok elde ama o bölgede yaşayanların anlattığı, Taliban’ın birkaç bin kişilik ve aralarında El Kaide yanlısı olduğu tahmin edilen savaşçıların da bulunduğu bir kuvvetle kenti haftalarca kuşattığını ve çeşitli defalar tamamen ele geçirmek için saldırdığını gösteriyor. Sonuç: İki tarafta da büyük kayıplar oldu. Fakat Taliban’ın kayıpları Afgan ordusunun kayıplarını kat kat aştı. Taliban bir karış toprağın bile denetimini ele geçiremeden bölgeyi terk etmek zorunda kaldı.
Bunu izleyen hafta ve aylarda Sangin’in daha kuzeydeki merkezlerle ilişkisini kesmeye, o civarda elektrik ve su dağıtımını enegllemeye yönelik eylem ve saldırılar da oldu ama hiçbiri amacına ulaşamadı. Benzer olaylar başka bölgelerde de yaşandı.
Aynı dönemde Afgan ordusu da o güne kadar Taliban’ın elinde olan bazı bölgelerde operasyonlar yaptı ve Taliban’ı, yine ağır kayıplar verdirerek, o bölgelerden temizledi.
Bu yaşananlar Afgan halkının ordusuna duyduğu güvende patlama yarattı. Afganların büyük kısmı artık ordularının iyi eğitimli, disiplinli ve profesyonel olduğuna inanıyor. Fakat yaklaşık 40 yıldır savaş içinde yaşayan Afganların artık neredeyse hepsi birer askeri uzman haline geldiğinden şunun da farkındalar: Eğer dıştan, özellikle de Batı ülkelerinden gelen ekonomik olsun, askeri olsun, yardımlar kesilirse, ordularının da şansı ciddi biçimde azalacak. Çünkü öyle bir durumda ordunun yüksek moralini koruması hemen hemen olanaksız.
Uzmanlar, Afgan ordusunun özellikle silah ve cephane ihtiyacının karşılanmasının önemine dikkat çekiyor. Bir yandan Taliban dışardan, büyük olasılıkla da bazı Körfez ülkelerinden silah almaya devam ederken, Kabil’deki yönetime askeri desteğin kesilmesi bugünkü askeri tabloyu hızla tersine çevirebilir.
İkinci olarak, Afgan ordusunun hava kuvveti desteği olmadığına işaret ediliyor. Hava desteği olmazsa Afgan ordusu girdiği çatışmaları kaybeder diye düşünmeyin. Hava desteğinin eksikliği sadece ordunun kayıplarını gereksiz ölçüde büyütüyor. Moral bozuyor.
Uluslararası basında da yeralmış sadece bir örnek vereyim. Yaz aylarında Afgan ordusu Kabil-Celalabad yolu üzerinde bulunan Sarubi kasabası yakınlarında stratejik bir bölgeyi Taliban’dan temizlemek için operasyona başladığında yanlarında hiçbir yabancı asker yoktu. Çok başarılı bir operasyonla bölgeyi temizlediler. Fakat hafif ama kan kaybetmeye devam eden bir yaralıları vardı. Devlet Başkanı Hamid Karzai kendilerine hiçbir yabancı kuvvetten hiçbir destek almama emri verdiği için, yaralıyı hızla Kabil’de bir hastaneye ulaştıracak bir sağlık helikopteri isteyemediler. Yaralı taksiyle taşınmaya çalışıldı. Zamanında başarılamadı ve yaşamını yitirdi.
Bu tablo, Afganistan’a Batı’dan desteğin devam etmesinin ne kadar yaşamsal olduğunu gösteriyor. Burada ön plana çıkan askeri değil, maddi destek. Askeri destek ise sembolik olsa da, maddi desteğin önkoşulu.
2012 yılında Tokyo’da yapılan bir konferansta düzinelerle ülke, askerler çekildikten sonra da maddi desteklerinin süreceğini ilan etmiş olsa da, uzmanlar, Batı’nın birçok arka kapıyı açık bıraktığını hatırlatıyor. En önemli arka kapı da, yolsuzlukların devam etmesi halinde desteğin kesileceğinin resmi kayıtlara konması.
Yıllardır yolsuzlukların pençesinde kıvranan bir ülkenin iki günde bu beladan kurtulamayacağı herkesin malûmu. Öte yandan, Batılı askerlerin hepsinin çekildiği bir ortamda ne Batılı sivil yardım kuruluşlarının orada kalmaya devam etme kararı alması beklenebilir ne de Batılı devletlerin maddi yardımlarını uzun süre devam ettirmesi. Yolsuzluk iddiaları, burada anlatılan tabloyu bilmeyen Batı ülkelerinin halklarını olumsuz etkileyecek ve her iki tür yardımı da kısa sürede sıfır noktasına getirecektir. Yolsuzluk iddiaları tüm yardımların kesilmesinin yolunu yapacaktır.
İşte bütün bu nedenlerle geçen haftaki yazımda sözünü ettiğim “sokaktaki Afgan”, Batılı askerlerin tasını tarağını toplayıp gitmesini istemiyor. ABD yönetimi de Afganistan’da bugün varolan ve iyi-kötü demokrat olmaya çalışan rejimi tehlikeye atmak istemiyor. Çünkü birincisi, yıllarca uğraşıp bölgeden püskürttükleri El Kaide’nin yeniden dönmesinden korkuyor, ikincisi, bugün artık Batı’dan Doğu ve Güneydoğu Asya’ya kayan üretim merkezleriyle Batı arasındaki transit yolun Afganistan’dan geçtiğinin ve bunun öneminin farkında.
Afganistan’da Batı varlığını eleştirenlerin sık sık sözünü ettiği “büyük kaynaklar” ise Afganistan’da yok. Varolan ve yine uzmanların çok önemli olmadığını söylediği kaynakları ABD ve Batı çoktan kaptırmış durumda.
En büyük kullanılabilir kaynak bakır. Çinlilerin elinde. Kuzeyde doğal gaz çıkarılmaya başlandı. Hepsi Çin’e taşınıyor. Petrol derseniz, yüzünüzü Ankara’ya çevirmeniz lâzım. Çünkü TPAO Şebergan’da birkaç aydır petrol çıkarıyor. Ayrıca Ekim ayında yapılan bir anlaşmayla hem Türkmenistan ve Özbekistan’la sınırı olan 2583 kilometrekarelik Sandıklı bölgesinde, hem de Özbekistan sınırındaki 1048 kilometrekarelik Mezar-ı Şerif bölgesinde petrol arama çalışmalarının lisansını yine TPAO aldı. Bu işteki ortakları da, Afganistan’dan bıkıp giden ExxonMobil değil, Kuveytli Dragon Oil ve Afgan Gazanfer şirketi. Çıkan petrolün de varolan ve yenileri de eklenen boru hatlarından yine Çin’e satılacağı tahmin ediliyor.
Bu girişimler, başta anlattığım gibi bu yıl iki önemli gelişme yaşayacak Afganistan için çok önemli. Çünkü yabancıların on yıl sonra bile olsa ülkeyi terk edebilecekleri bir ortamın yaratılması, ancak ülke ekonomisinin canlanmasıyla olanaklı.