Son dakika
A Köşe Yazısı Arşiv

Afrodit’in adası Kıbrıs’ta déjà vu mu

 

Kıbrıs Adası, Antik çağlardan bu yana Doğu ve Batı arasında coğrafi, kültürel ve ekonomik fay hatlarından birisini teşkil ediyor. Kıbrıs, Yunan mitolojisinde aşk tanrıçası Afrodit’in doğduğu diyar; fakat tarihi boyunca aşkın sembolize ettikleriyle değil, çatışmalarla anılageldi. Hep yabancı güçlerin geçiş rotası konumunun bedeli olsa gerek! Çatışmalar tarihi, modern zamanda da değişmedi. 20. yüzyıldaki tarihinin yarısını sömürgecilikle mücadele; diğer yarısını bölünmüşlük belirledi. Bu bölünmüşlük 21. yüzyılda aşılmaya çalışıldıysa da, aşırı milliyetçilik, kibir, daha fazlasına sahip olma, uluslararası denklemlerin şekillendirdiği çıkarlar geçit vermedi.


PARAMETRELER AYNI

Şimdi Doğu Akdeniz’in ortasında stratejik açıdan bir ‘uçak gemisi’ muamelesi gören ada için bir başkadéjà vu’yü yaşıyoruz. 2004’te eski BM Genel Sekreteri Kofi Annan’ın ortaya koyduğu en kapsamlı çözüm ve birleşme planının referandumda Rumlar tarafından çöpe atılmasından 10 yıl sonra yeni bir başlangıç yapıldı. Kıbrıs Cumhurbaşkanı Nikos Anastasyadis ile Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Derviş Eroğlu, 11 Şubat’ta bölünmüş başkent Lefkoşa’daki ara bölgede buluştular. 22 ay sonra yeniden masaya oturup, BM Genel Sekreteri’nin özel temsilcisi Lisa Buttenhein’ın okuduğu ortak bildiriyle işe koyuldular. Ortak bildiride, 40 yıldır bilinen parametreler var: Yönetim ve güç paylaşımı, mülkiyet, toprak, AB, ekonomi ve garantiler. BM Güvenlik Konseyi kararları çerçevesinde, mevcut statükonun kabul edilemezliğinden yola çıkılarak; iki eşit kurucu devletten oluşan, tek egemenlik, tek vatandaşlık, tek uluslararası kimlik taşıyacak bir federal devlet çerçevesi çiziliyor. Varılacak anlaşmanın yine eşzamanlı referandumlarla onayı gerekiyor.


DEĞİŞEN NE?

Bu çerçeve Annan Planı’nda vardı. Peki, değişen ne? Kıbrıs etrafında son yıllarda bulunan enerji kaynakları, Rum Kesimi’ni vuran mali kriz, Amerika’nın Doğu Akdeniz’de bir parça eksik kurguladığı Türkiye- Kıbrıs- İsrail denklemi...


İYİMSERLİK UNSURLARI

Önce iyimser yanından bakalım... Rumlar, 2004’te Annan Planı’na ezici çoğunlukla ‘Hayır’ demişti. Bunda 2000’li yıllarda turizm ve offshore cennetine dönüşmenin getirdiği refah ve güvenin payı vardı. Çözüm ve birleşmeyi sandığa gömerken, Yunanistan’ın usta diplomatik manevraları ve Avrupalı liderlerin siyasi tasarrufuyla AB’ye kabul edildiler. 2012 itibariyle kişi başına düşen gayrısafi yurtiçi hâsılaları 26 bin doları bulmuştu. Doğu ile Batı’nın buluştuğu finans merkezi olmuşlardı. Özellikle offshore sitemleri zengin Rusları çekmişti. Ama bu özgüven 2012’deki mali krizle gömüldü. Yunanistan’la paralel biçimde Rum bankacılık sistemi adeta çöktü. İçinde 28 milyar euroyu bulan Rus oligarklarının paralarıyla birlikte... Rum bankaları kepenk indirdi, vatandaş ATM’lerden para çekemez oldu. İflas hâlinden kurtuluş çabası AB’nin IMF destekli 10 milyar dolarlık kurtarma paketi ve kemer sıkma tedbirleriyle geldi. İhtiyaç duyulan kudret adanın etrafında bulunan doğalgaz yatakları...

Kuzey’de ise tecrit altındaki Türkler, Annan Planı’na yüzde 65’i bulan oranda ‘Evet’ demenin karşılığını alamadı. Verilen sözler tutulmadı, uluslararası tecrit kırılamadı. Türkiye’ye bağımlılık adanın doğal sosyolojik dokusunun daha da bozulması, turizm dışında zaten pek fazla olmayan ekonomik üretkenlik alanlarının tümüyle yitirilmesi ve Türkiye’den büyük yatırımlara mahkûm kılınmasını getirdi. Adanın küçük ve orta işletmeleri kan ağlar hâle geldi. Yani hangi plan gelirse gelsin ‘Evet’ diyebilecek haletiruhiyedeler. Ama diğer yandan barış denklemini çözmek, güvenlik içinde yaşamak için Türkiye’ye ihtiyaçları var. Adanın etrafındaki doğalgaz kaynaklarında da hakları. Bu hakkı ararken, kendilerine yeni müzakere zemini yaratmış oluyorlar.


LİDERLERİN FARKI

Gelinen noktada iki tarafın başında merkez sağcı liderler var. Anastasiadis, 2004 Annan Planı’nı desteklemiş nadir liderlerden biri ve şimdi cumhurbaşkanı. Rum sol partilerin desteğini arkasına aldı. Rum milliyetçilerini iknaa çalışacak. Başpiskopos 2. Hrisostomos’un kısa süre önce doğalgazın Türkiye’ye satılmasına karşı olmadığını açıklayarak herkesi şaşırtmış olmasını, yani Kilise’nin onayını not etmeli. Türk tarafında Derviş Eroğlu, aynı şekilde sol partilerin desteğiyle Kıbrıslı Türklerin çözüm beklentisi ve Türkiye’nin enerji çıkarlarını gözetmeye çalışacak. B planı ise çözümsüzlük hâlinde kalıcı bir ayrılık olacak.

Gelelim kötümserlik yaratacak unsurlara... Ortak bildiriye bakıp da yanılmamalı. Taraflar, federal devlet konusunda mutabık görünseler de bu iki kurucu devletin yapısı ve işleyişine dair farklı görüşteler. Toprak, mülkiyet, güvenlik ve garantiler konularında muhtemelen çok zorlu pazarlıklar gerekecek. Britanya’nın yakın zamanda adadaki iki askerî üssü (Ağrotur ve Dikelya) Rumlara devretmiş olması Anastasiadis’in elini güçlendirirken, Rumların toprak konusunda kapsamlı bir anlaşma olmadan ‘güven artırıcı önlemler’ çerçevesi içinde Maraş’ın açılması dayatmasının nasıl aşılacağı meçhul.


ÇOK BİLİNMEYENLİ DENKLEM

Ve son olarak firmaları Doğu Akdeniz enerjisine yatırım yapmış. ABD’nin kurguladığı denklem Türkiye-Yunanistan ve Kıbrıs’ın iki kesimiyle İsrail’den ibaret değil. Çok bilinmeyenli cinsten. Yani adada çözüm ve birleşme sağlayıp, İsrail’in yatırımlarıyla kurulacak LNG tesisleri ve Türkiye’ye çekilecek boru hattıyla Avrupa’ya Rus doğalgazından bir ölçüde bağımsızlık getirecek enerji zerki ile iş bitmiyor. Bu enerji denkleminin Lübnan, Suriye ve Mısır ayakları da var. İsrail ile Lübnan arasında sorunlu doğalgaz sahaları, Mısır’la sorun potansiyelleri, Suriye’nin kendi karasularında Rusya’yla anlaşmış olmasını da hesaba katmak gerekir.

İyimserlerin verdiği örnek, savaştan çıkmış Avrupa’da kömür-çelik birliği sayesinde AB’nin yolunun açılmış olması. Fakat Doğu Akdeniz denkleminde enerji yolları, bulunacak gazın miktarı, ülkeler arasındaki işbirliğini geliştirmek kolay iş değil. Şunu akıldan çıkartmamak gerek. Barışın ve kazan-kazan denkleminin yolunu açabilecek olan enerji, tam tersine kaynak paylaşımının da vesilesi hâline gelebilir.

***


Yemen’de ‘ayrılık türküsü’ mü

Yemen, Ortadoğu’daki en eski medeniyet merkezlerinden birisi.

Arabistan Yarımadası’nın güney ucunda, yarımadanın yönetim biçimi cumhuriyet olan tek ülkesi. Çağlar boyunca kültürlerin geçiş rotasında yer aldı. Saba Melikesi’nin mirasçısı olan bu diyar, Arap Yarımadası’nın kadınlara oy hakkı tanıyan ilk memleketi. Bugün dünyanın en yoksul ve azgelişmiş ülkelerinden birisi. Aşiretler arasındaki gerilim, mezhep ayrımları, El Kaide ile anılıyor.

Yemen, 20. yüzyılda yabancı güçlere karşı bağımsızlık sürecine 1900’lerin başında kraliyetle başlamıştı. 1960’ların sonunda Arap milliyetçiliğinin etkisiyle cumhuriyeti seçti. Ama ülkeye asıl damgasını vuran hep kuzey-güney ayrımı oldu. Kuzey Yemen’de 1962’de Arap Cumhuriyeti kurulurken, Güney’i yıllar süren Britanya hamiliğinin ardından 1967-1990 yıllarında şekillendiren sosyalizmdi. Birleşme; ancak Soğuk Savaş’ın sonunda kanlı bir içsavaşla Kuzey’in Marksist Güney’e 1994’te boyun eğdirmesiyle mümkün olabildi. Ve bugün 2011 isyanlarının yeniden şekillendirdiği ülkede, yine ayrılık rüzgârları esiyor.


ALİ ABDULLAH SALİH’E İSYAN

Yemen, son Arap isyanlarının, Körfez Bölgesi’ne yansımalarını en derinden yaşayan ülke. İsyan 15 Ocak 2011’de başkent Sanaa’da başladı. Ana motivasyon işsizlik, ekonomik güçlükler, yolsuzluklarla bezeli Ali Abdullah Salih yönetiminin devrilmesiydi. 33 yıldır ülkeyi yöneten Salih, anayasayı ömür boyu iktidarda kalmayı ve koltuğunu oğluna bırakmayı içerecek şekilde değiştirmeye yeltenmişti. Mart 2011’de Sanaa’nın merkezinde çadır kuran protestoculara açılan ateşte 50’den fazla kişi ölmüş, 100’den fazlası yaralanmıştı. Tek sorun kent merkezlerindeki isyan değildi. Salih, iktidarını hassas aşiret dengeleri üzerine inşa etmişti. Ülkenin kuzey ve batısında Saada bölgesinde, Hajjah, El Jawf ve Amran’ın bazı parçalarında; nüfusun yüzde 45’ini oluşturan Şii Husilerin 2000 başından bu yana Suud desteğine rağmen dindirilemeyen isyanı vardı. Yemen, Arabistan Yarımadası’ndaki El Kaide’nin etkinliğini artırması sebebiyle, Amerikan yönetiminin terörle savaşının parçası hâline gelmişti. Güney’in ayrılıkçıları birleşme sürecinde bastırıldıkları 1994’ten bu yana teskin olmuş değildi.


KİK DEVREDE

Bu koşullarda 2011 yazında isyan Sanaa’yı sararken, Salih ekim ayında kontrolü yitirmenin eşiğine geldi, Riyad’a kaçmak zorunda kaldı. Ve Körfez İşbirliği Konseyi’nin (KİK) BM yardımıyla hazırladığı iktidar devri girişimini kabul etmek zorunda kaldı. Kasım 2011’de yargılanmaktan muafiyet karşılığında iktidarını yardımcısı ve ülkenin önde gelen aşiretlerinden birisine mensup olan Abd Rabbuh Mansur Hadi’ye devretti. Salih, Şubat 2012’de protestolar eşliğinde ülkeye döndü. KİK’in geçiş planı gereği Ulusal Diyalog Konferansı kuruldu. Ülkedeki tüm gruplar masaya oturdu. BM temsilcisi Cemal Benamor’ın gözetiminde ve Batı’nın desteğiyle siyasi süreç başlatıldı.


SİYASİ GEÇİŞ PLANI

İşte Ulusal Diyalog Konferansı, geçen hafta siyasi geçiş planını açıkladı. Plana göre Yemen altı federal bölgeye ayrılacak. Kuzey Yemen, Azal, Saba, Janad ve Tahama olmak üzere dört; Güney Yemen ise Aden ve petrol zengini Hadramut olmak üzere iki federal bölgeye ayrılacak. Geçiş dönemi başkanı Mansur Hadi, bu yıl içinde yeni federal yapıyı içerecek anayasanın tamamlanıp referanduma sunulması ve seçimlerin düzenlenmesine çalışacak.


DİRENİŞ BAYRAĞI AÇILIYOR

Ama ciddi sorunlar var. Nüfusun yüzde 70’inin yaşadığı aşiret ağırlıklı Kuzey’de Ensarullah örgütünün başını çektiği Şii Husiler (Zeydi), altı federal bölgeli yapıyı reddediyor. Gerekçeleri, zenginliklerin eşitsiz dağıtımı ve paylarına düşen federal bölgelerin sahil kesimleriyle bağlantısının kesilmesi. Plan gereği Ensarullah’ın merkezi olan Saada bölgesi Azad bölgesinin parçası olacak. Bu bölge başkentin de bulunduğu Sanaa, Amran ve Dhamar’ı içeriyor ve denize erişimi yahut doğal kaynakları bulunmuyor.

Plan, Güney’de de beğenilmedi. Aşiret bağlarının daha zayıf olduğu Güney de eski İçişleri BakanıMuhammed Ali Ahmed, açıklanan planı ‘darbe’ diye niteledi. Hirak ayrılıkçı hareketi anlaşmayı reddetti. 2013 kasımında Güneyli siyasi gruplar Ulusal Diyalog Konferansı’ndan çekilmişti. Şimdi kendi kaderini tayin hakkının devreye sokulmasını istiyor, eski bağımsızlıklarını kazanmakta ısrarcı görünüyorlar.


KAOS, BÖLÜNME...

2011 isyanından bu yana mezhep hatları derinleşti. Sünnilerin El Kaide ile bağlantılı Ensar el Şeriat grubu Abyan ve Şabvah bölgelerinde İslami emirlikler ilan etti. Şii Husilerin de etkinlikleri arttı. Amerika’nın sürekli sivil kayıplara da yol açan insansız uçaklı saldırıları da işin tuzu biberi oluyor.

Yemen, 24 milyon nüfusunun yarısının yoksulluk sınırının altında yaşadığı bir ülke. İşsizlik oranı yüzde 40’ın üzerinde, gençler arasında yüzde 60’la ifade ediliyor. 13 milyon insanın su kaynaklarına erişimi yok. Ülke içinde onbinlerce mültecinin yarattığı tam bir insani kriz hâli var. Yemen kişi başına üç silahın düştüğü silah cenneti bir ülke. Karşılıklı suikastların ardı arkası gelmiyor. Yoksulluk, gelişmemişlik, siyasi istikrarsızlık ve çatışmalarla yüklü ülkede, geçiş planı işe yaramaz, iktidar dengeleri kurulamazsa, yeni kaos kaçınılmaz. Hatta bölünme tehdidine karşı Salih rejiminin orduda etkili bir konumu bulunan oğlu aracılığıyla canlanmasından söz edenler eksik olmuyor.



[email protected]

twitter@ceydak

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. KAVRAMSAL SANATA DAİR
  2. MEYVEYİ DALINDAN YEMEK GÜZELDİR!
  3. MODERNLEŞME, TÜRK ŞİİRİ ve SEKÜLERLEŞME
  4. ONUR AKYIL: ŞAİRLİKTEN DÜZYAZIYA GEÇMEK…
  5. Türk modernleşmesinin bir diğer yüzü olarak: ‘Tunç Asker’