Ukrayna’ya Gürcistan senaryosu
Rusya Başbakan Yardımcısı Dimitri Rogozin’in, ocakta twitter hesabından yayınladığı Noel mesajı dikkatinizden kaçtıysa eğer, bir yerlere not edin. Rogozin’in yayınladığı fotoğrafta balistik füze önünde duran bir Rus askeri, yanında ‘NATO’daki dostlarımıza mutlu yeni yıllar dileriz..’ yazısı vardı. Bugün Soğuk Savaş’ın üzerinden çeyrek yüzyıl geçmişken, algıların değişmezliğinin tezahürü olsa gerek... Rogozin’in mesajı, kasımdan beri Ukrayna’nın kaynar kazan olduğu hesaba katılmadan anlaşılamaz.
Amerikalı ünlü siyaset bilimci ve devlet adamı Zbigniew Brzezinski, 1997’de yayımlanan ‘Büyük Satranç Tahtası’ isimli kitabında “Ukrayna olmadan Rusya, Avrasya’da imparatorluk olamaz” demişti. Bunu Amerikan perspektifinin bugün hâlâ geçerli olan isabetli bir saptaması saymak icap eder. Ukrayna, milliyetçilerin ağırlıkta olduğu Batı bölgesi bir tarafa, azımsanmayacak bir Rus nüfusun yaşadığı kuzeydoğu ve güney bölgeleriyle; Kırım’daki Sivastopol Üssü’nde 2010’da Kiev’le yapılan anlaşma gereği, 2017’de dolan süresi 25 yıl uzatılan anlaşma icabı bulunan Karadeniz Filosu, Rusya için ‘olmazsa olmaz’. Adeta ‘kırmızıçizgisi’. Bu çizgi üzerinden her türlü müzakereye yanaşırlar da, aşılmasına izin vermelerini beklemek saflık olur.
RUS SENARYOSU
2004’teki ‘Turuncu Devrim’ Batı’nın Ukrayna’yı Rus etkisinden alma yolunda hamlesiydi. Kendi kendini yiyip bitirmesi için altı sene kâfi geldi. Rusya’nın parmağını kıpırdatması gerekmedi. O dönemin ‘Turuncu devrimcileri’ birbirlerine düşüp yolsuzluklara battılar. Şimdi ikinci bir ‘Turuncu Devrim’ senaryosunu izliyoruz. Bu kez Gürcistan’ın 2008’de Bush yönetiminin cesaretlendirmesiyle Güney Osetya’daki de fakto statükoyu bozmaya kalkıştığında başına gelenlerin benzeriyle sonuçlanabilecek şekilde... Eğer Amerikan yönetimi ve Avrupa Birliği geri adım atmazsa, Ukrayna’nın bölünmesiyle sonuçlanacak bir tablo karşısında hiç ama hiç şaşırmayın. Rusya, çok mecbur kalmadıkça askerî müdahaleye yeltenmeden bu senaryoyu icra edecektir. Bunu yapacak tüm kozlara sahip... Rusya’nın Batı’ya verdiği açık mesaj ‘Ukrayna’yı siz ve biz arasında tercihe zorlamayın’. Bu pazarlık payı da bırakan bir mesaj. Doğru okunmaması hâlinde Ukrayna’da çatışmasız gerçekleşemeyecek bir bölünmenin önünü açması işten bile değil...
Son bir haftalık durumu özetleyerek anlaşılır kılalım...
AB ANLAŞMASINI AB ÇÖPE ATTI
1)Ukrayna başkentindeki milliyetçi güçlerin AB özlemi içindeki kitleleri arkalarına alarak yaptıkları fakat batı bölgelerinde icra edilebilen ‘halk darbesiyle’ uzlaşma temeli kaldırıldı. Protestocu muhalefet ile Rus yanlısı Victor Yanukoviç’in AB sponsorluğunda imzaladığı anlaşma, protestocuların arzuladığı başkanlık yetkilerini sınırlandıran 2004 anayasasının 48 saat içinde devreye sokulması. Ulusal birlik hükümetinin tesisi, 10 gün içinde ulusal birlik hükümeti kurulmasını içeriyordu. Anayasal reformlar eylülde tamamlanacak, başkanlık seçimi aralık ayına kalmadan yapılacaktı. Güvenlik güçlerinin şiddeti için soruşturma başlatılacak, Avrupa Konseyi müdahil olacaktı. Olağanüstü hâl uygulanmayacak, neo-Nazi gruplar silahlarını İçişleri Bakanlığı’na teslim edecekti.
NEO-NAZİ ETKİSİ
2)BM Genel Sekreteri Ban Ki Mun’un Yanukoviç’i telefonla arayarak kutladığı ve uygulanmasını istediği, Rusya’nın da desteklediği bu anlaşma mürekkebi kurumadan ertesi günü çöpe atıldı. Protestocuların liderlerinden Almanya destekli Vitaly Klitscho Kiev’deki Bağımsızlık Meydanı’nda durumu izah ederken zorlanıp özür dilemek zorunda kaldı. Ama daha mühimi, kendisinden hemen sonra sahneye çıkan Sağ Sektör temsilcisi Dimitri Yaroş’un anlaşmayı kabul etmediklerini ilan etmesi.
3)Yanukoviç anlaşmanın ertesi günü arabası taşlanarak Kiev’den kaçmak zorunda kaldı. Lideri olduğu Bölgeler Partisi bölündü, parlamento detayları bilinmeyen biçimde yönetimi ele aldı, 2004 anayasasını geri getirerek geçici yönetim ilan etti. Siyasetin bulaştığı aşikâr bir yolsuzluk davasıyla hapse atılmış kadın siyasetçi Yulia Timoşenko’nun serbest kalması sağlandı. Timoşenko, yolsuzluk ithamlarından kâfi derecede yıpranmışken, siyasi ortağı eski ekonomi bakanı Arseni Yatsenyuk başbakan ilan edildi. Yeni hükümetin ilk işlerinden birisi doğu bölgelerinde Rusçanın anadil olmaktan çıkartılması oldu.
FEDERASYON ÖNERİSİ
4)Rusya Batı destekli anlaşmanın çöpe atılması karşısında tepkilerini ‘iktidar gaspı’ diyerek dile getirdi. Parlamentodan alelacele geçirilen reformların daha geniş tartışılması ve ulusal referanduma sunulması gerektiğini savundu. Özellikle Rusça ile ilgili yasa, Kiev’deki neo-Nazi’lerin etkinliğine dair kaygılar tekrarlandı. Kremlin danışmanı Sergey Glazyev aracılığıyla federasyon önerisini ortaya attı.
YANUKOVİÇ DEĞİL UKRAYNA ÖNEMLİ
5)Rusya, Kiev dışındaki lüks konutu ve ülke kaynaklarını şaibeli biçimde çalıp çırptığı ortaya atılan Yanukoviç ile arasına mesafe koydu. Ortadan kaybolan ve önce Harkov’da ardından Rus kenti Rostov’da ortaya çıkan ve hâlâ başkan olduğunu iddia eden Yanukoviç, Putin’i kendisine yeterince sahip çıkmamakla eleştirdi. Lakin Rusya için mühim olan Yanukoviç değil, Ukrayna’nın kendisi.
6)Doğu bölgelerinin liderleri AB sponsorluğundaki anlaşma daha ilk günden toplanarak Kiev’deki parlamentonun meşruiyetini sorgulamıştı. ‘Ayrılmaktan’ söz etmeseler de, kendi bölgelerinde kamu düzenini korumak için ‘savunma birlikleri’ kuracaklarını duyurdular.
7)Putin, bir yandan Britanya, Almanya liderleriyle konuştu, Kiev’in ihtiyaç duyduğu IMF kredisi için Rusya’nın da masaya oturmaya hazır olduğunu söyleyerek ‘havucunu’ sundu. Ama Rusya’nın sunduğu havucun koşulu, Kiev’de ‘aşırı milliyetçilerin’ ipleri eline aldığını düşündüğü ulusal ‘birlik hükümeti’ için geçerli değildi. Nitekim Putin, 150 bin Rus askerinin sınırda tatbikat emrini verdi. Savunma Bakanı Sergey Şoygu, Kırım’daki Karadeniz Filosu’nun mühimmatı, yapılanması, tesislerinin güvenliğinin garanti altına alınması için önlemler alınacağını belirtti.
KIRIM’DA ELLERİ GÜÇLÜ
8)İlk günden kaynamaya başlayan doğu ve güney bölgelerinde Rus çoğunluğu protestoları başladı. Perşembe günü silahlı bir grup Kırım parlamentosunu ele geçirip Rus bayrağı astı. Kırım parlamentosu ‘daha geniş özerklik’ şeklindeki muğlâk bir tanımlama için 25 Mayıs’ta referandum kararı aldı. Cuma günü ise oluşturulan ‘savunma güçleri’ Kırım’ın Simferopol kentindeki uluslararası sivil havaalanı ile Sivastopol yakınlarındaki Belbek askerî havaalanının kontrolünü ele aldı.
Şimdi, Kiev’deki Batı destekli yeni yönetim Rusya’nın ülkeyi ‘işgale giriştiğini’, Kırım’da Rus askerlerinin devrede olduğunu iddia ediyor ve uluslararası yardım talep ediyor. Rusya değil blokaj, hiçbir birliğinin havaalanına gitmediğini savundu, asıl silahlı birlik gönderenlerin Kiev’deki aşırı milliyetçiler olduğunu öne sürdü.
Rusya’nın, bölge nüfusunun yüzde 60’ını oluşturan Ruslar ve kurdukları ‘savunma güçlerini’ harekete geçirdiği aşikâr. Bu yolla mesajı alınırsa amenna, aksi hâlde Rusya doğrudan müdahaleye de girişebilir. Nitekim, Putin, cumartesi günü Duma’dan asker gönderme yetkisini talep etti. Evet, karşımızda Rusya’nın ‘kırmızıçizgileri’ ve aynen Gürcistan 2008 senaryosu var.
***
Yeni ‘Soğuk Savaş’ tezahürleri...
Şubat başında yeni bir Polonya filmi gösterime girdi. Pek çok Polonyalının yıllardır ‘hain’ diye gördüğü Albay Ryszard Kuklinski’nin öyküsü. Filmin ismi Jack Strong... Kendisi bu kez ‘hain’ değil bir ‘kahraman’ olarak beyazcamda sahne alıyor.
Jack Strongismi, Kuklinski’nin CIA’deki kod ismi. Soğuk Savaş döneminde Polonya ordusunun Sovyet ordusuyla bağlantısını sağlayan Kuklinski, 1979’de işçilerin isyanının kanla bastırılmasının ardından Sovyet yönetiminden soğuyor ve NATO ve CIA’in casusu oluyor. İddiaya göre verdiği çok değerli bilgiler ve belgeler NATO ve CIA için paha biçilmez. Üstelik Kuklinski bunların karşılığında rivayete göre para da almıyor,
‘HAİN CASUSTAN KAHRAMANA...’
Ne var ki Sovyet blokunun çöküşü Kuklinski’ye nam getirmiyor ve ‘hain’ olarak anılmaktan kurtulamıyor. Öyle ki, Polonya’da komünizm yıkıldıktan sonra başa geçen Dayanışma lideriLeh Walesa tarafından bile reddedilmişti. 2004’te Amerika’da sürgündeyken öldü.
Ama köprülerin altından çok sular aktı. Kuklinski yeni filmde bambaşka bir biçimde karşımıza çıkıyor. Ülkede bilinçli biçimde kan dökülmesini önleyen bir kahraman... ‘Rus karşıtlığının’ şu sıralar ne kadar gündemde olduğunu bir düşünün...
***
Obama yönetiminin derin ikilemi
Amerikan yönetimi, Ukrayna’daki ‘2. Turuncu Devrimi’ kotardı fakat arkasını getirip getiremeyeceği şüpheli. Rusya’nın bir hafta içinde ‘kırmızıçizgilerini’ çekmesinin ardından Washington’dan verilen tek somut mesaj, ‘askerî müdahalenin ağır bir hata olacağı ve bedellerinin bulunacağı’. Altı şu anda tam doldurulamayan bir pozisyon.
KERRY’DEN ROCKY BENZETMESİ
Amerikan Dışişleri Bakanı John Kerry, geçen hafta pek çok kez Rus meslektaşı Sergey Lavrov ile görüştü, dünya kamuoyuna ikazlar yansıdı. Herkes olup bitenleri Soğuk Savaş’a benzetiyor. Kerry’nin gazeteciler çok bastırınca kullandığı bir atıf dikkat çekiciydi. Yaşananlar için Sylvester Stallone’nin Rus boksör Dolph Lundgren’e karşı zafer kazandığı 1985 tarihli filme atıf yapıp, “Bu bir Rocky IV filmi değil” dedi. Elbette Rusya’nın Ukrayna senaryosunda bir boks maçı yok.
Obama yönetimi de Rusya’nın askerî müdahalesinin Ukrayna’yı parçalayabileceğini görüyor. Bu durumun ne Rusya’nın ne de ABD yahut AB’nin çıkarına olduğu tespiti yapıyor. Rusya’ya ‘birlikte çalışma’ mesajı yolluyorlar.
KORKU ÖYKÜLERİ YARATMAMAK
Amerika’daki Cumhuriyetçiler, muhafazakâr Heritage Vakfı gibi düşünce kuruluşları, Rusya’yı ‘baş hasım’ görüyor ve daha sert tutum alınmasını istiyorlar. Putin’in pes etmediğini, Ukrayna’yı etki alanında tutmak istediğini söylüyorlar. Yaşananların Sovyetlerin yeniden inşası değil ‘Rusya’nın büyüklüğünün inşası’ olduğu tespiti yapıyorlar ki hiç de haksız değiller.
Obama yönetimi ise ‘korku öyküleri’ yaratmaya gerek olmadığı temasını işleyip Putin ile ‘sessiz derinden’ çalışmak gerektiğini savunuyor. Sorun şu ki Batı’nın Ukrayna’da milliyetçilerin yönetimde olduğu bir yönetim yaratması sessiz çalışma zeminini ortadan kaldırıcı nitelikte. Rusya’nın Washington’a mesajı net: ‘Eğer Amerikan yönetimi geri adım atmazsa, ‘bölünmeyi’ onaylayacak hatta olası çatışmalara geçit verecek.’
Kerry, geçen hafta Rusya’nın çifte standardını, “Libya’da Suriye’de ve diğer yerlerde yabancıların müdahalesine karşı duran bir ülke için, bağımsız bir ülke olan Ukrayna’ya karşı böyle bir şeyden sakınmak önemli” diyerek ortaya sermişti. İronik olan bu ilkeye siz zaten hiç uymadığınızda, gücün ve nüfuzun sözkonusu olduğu diyarlarda realpolitik’teki karşılığını bulmanızın imkânsızlığı.
[email protected]
twitter@ceydak