Son dakika
A Köşe Yazısı Arşiv

Soğuk Savaş rüzgârı Doğu Avrupa’yı sarıyor

 Ukrayna’da kıvılcımı çakan yeni ‘Soğuk Savaş’ın şok dalgalarının Doğu Avrupa’yı sarması gecikmedi. Polonya ve üç küçük Baltık ülkesi Estonya, Letonya ve Litvanya diken üstünde. Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in bölgede Rus azınlığın hamiliğine soyunması; ABD ve AB’nin artık NATO koruması altındaki Polonya ve Baltıklar’a ortak savunma vaatlerini vurgulaması tehlikeli bir gidişata işaret. Öyle ki, Kırım’ın Rusya’ya ilhakıyla başlayan sürecin hangi noktada durulacağı artık kimse kesin olarak söyleyemez hâlde. Net olan bir şey varsa şimdilik, ‘tarihin argümanlarının tekerrür ettiği’...

 


KARŞILIKLI MİSİLLEMELER


Geçen hafta Batı cephesinde, Viktor Yanukoviç’in Rusya ile bağların yüzü suyu hürmetine geri çevirerek devrilmesine giden sürecin önünü açmış olduğu Ukrayna ile AB arasındaki ittifak anlaşması imzalandı. Ukrayna Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) çatısından da çıkma kararı aldı. Rusya cephesinde ise ‘kendi kaderini tayin’ hakkını işletip referandum düzenleyen Kırım da yüzde 97’lik onayla Rusya Federasyonu’na ilhak süreci tamamlandı. Rusya, Kiev’in Batı ile bütünleşme adımlarını; ABD ve AB ise Kırım’ın ilhakını ‘tanımaz hâlde’. Şimdilik ABD ve AB’nin Putin’in yakın çevresini de içine alan vize yasağı ve hesap dondurmaları içeren yaptırım listeleri ve Rusya’nın misillemede bulunacağı ikazıyla devam eden bu sürecin, önümüzdeki günlerde karşılıklı askerî tatbikatlarla gözdağı verme aşamasına geçeceği anlaşılıyor. Amerikan yönetimi Doğu Avrupa’da NATO ittifakını pekiştirmeye girişiyor. Putin’in, Bush yönetimi döneminde sıkça tekrarladığı Polonya ve Litvanya arasındaki küçük toprak parçasıKaliningrad’daki (Köningsberg) füzelerini Avrupa kentlerine çevirme sopası akıllara geliyor.

 


PUTİN’İN ARGÜMANLARI


Putin, Kırım’ın ilhakını içeren anlaşmayı ‘babavatana geri dönüş’ tespiti eşliğinde onayladı. Temel argümanı Sovyetler Birliği’nin kimsenin idrak edemediği bir hızla çöküşü sürecinde milyonlarca Rus’un ‘bir ülkede uyuyup, bir başkasında uyanmak’ zorunda kalmasıydı. Kırım’ın 1990’larda ‘patates çuvalı’ misali elden ele geçirildiğini söyledi, ‘Rusya’nın sadece kendisinden bir şey çalınmış gibi değil, saldırıya uğramış gibi hissettiğini’ de... Kırım’ın Rus olmayan ahalisini, ‘Rusça, Ukrayna dili ve Tatarcanın eşit olacağı’ vaadiyle teskine çalıştı. Ukrayna’nın Rus nüfusun yaşadığı bölgelerinde gözleri olmadığını söylese de Moskova’nın son dönemde bölgedeki Rusların hakları ve güvenliklerinden sorumlu oldukları vurgusu dikkatten kaçacak gibi değil. Putin, Batı’yı ‘işine geldiğinde güç kullanımına başvuran bir istisnacılıkla’ sergilemekle itham ederken, Ukrayna krizinin başından bu yana attığı adımlarla bu istisnacılığa artık Rusya’nın da başvurmasına kapı araladı. Bölgedeki Ruslara jet hızıyla pasaport verilmesi kararı bunun en temel işareti.

 


1938 ANALOJİSİ


Putin’in Rus nüfus üzerinden kurduğu argümanlar Doğu Avrupa’yı irkiltiyor. Zira Hitler, 1938’de Avusturya ile Çekoslovakya’da Alman nüfusun yaşadığı Sudet bölgesinin ilhakına, benzeri argümanlarla girişmişti. Bu yüzden Polonya’nın Dışişleri Bakanı Radoslav Sikorski’nin bu analojilere girmeme ikazı eşliğinde sarf ettiği şu sözleri manalı: “Leh halkı ile Sovyet halkları 20. yüzyılda ulusal azınlıkların korunmasından yola çıkarak başlatılan savaşlarda çok ağır bedeller ödediler. Bunlardan dersler çıkardığımızı umarım.”


38 milyon nüfuslu Polonya, artık daha kendine güvenli duruyor olsa da, nüfuslarının toplamı altı milyon eden Baltıklar’ın üç ülkesinin Rusya ile nahoş tarihlerini anımsamamaları imkânsız.Estonya ve Letonya’nın nüfuslarının yaklaşık çeyreği Ruslardan oluşuyor. Litvanya’da bu oran yüzde 6. Elbette Polonya da, üç Baltık ülkesi de artık AB/NATO şemsiyesi altında. Ama bu Rusya’nın ‘Avrupa’nın haritasını yeniden çizmeye’ kalkışabileceği kaygılarını gidermiyor. Putin’in, bir kaç yıl önce Sovyetler Birliği’nin 1990’lardaki dağılmasını ‘Yüzyılın en büyük jeopolitik felaketi’ diye nitelendirmiş olması da akıllarından çıkmıyor.

 


İLK İKAZ ESTONYA’YA


Estonya ve Letonya AB sürecinde Brüksel’in bastırmasıyla Rus nüfusun azınlık haklarını tanımak zorunda kalmış olsa da, ayrımcılık tümden giderilmedi. Bugün Ukrayna krizinin ardından Rusya’nın Estonya’daki Ruslara yönelik muameleden duyduğu endişeyi açıklayıp, “Dil grupları ayırma ve tecrit için kullanılmamalı” ikazını işitmemiz manidar. Rusya’nın aslında hiç de haksız olmadığını Letonya’nın meşhur fıkrasından anlamak bile mümkün: “Letonyalının biri, altın bir balık yakalar. Balık, kendisini özgür bırakırsa her dileğini yerine getireceğini söyler. Letonyalı, balığı kuyruğundan tutup ağaca çarpmaya başlar: ‘Be-nim-le Rus-ça ko-nuş-ma yeteeeeeer!’ der.”


Rus etkisinden bir nebze uzak kalmayı başarmış Litvanya ise Ukrayna’da Viktor Yanukoviç’in devrilmesinde parmağı olduğu iddialarıyla Moskova’nın hedefinde. Rus devlet televizyonu, Kiev’de kaos ortaya çıkarken, Litvanya’da bir çiftlikte eğitilen silahlı kişilerin görüntülerini yayınlamıştı. Bugün Litvanya Devlet Başkanı Dalya Grybauskaite, tedirginliklerini “Rusya tehlikeli. Ukrayna’dan sonra Moldova, Moldova’dan sonra Baltıklar ve Polonya olacak” sözleriyle dile getiriyor. Nitekim Moldova’nın ayrılıkçı bölgesi Trans-dinyester’in Rusya’ya katılma başvurusunu tazelemesi, onu haklı çıkarır nitelikte..


Kıssadan hisse, eski bir Baltık (Letonya) atasözü şöyle der: “Fil uyusa da yanındakiler korkmakta haklıdır. Çünkü fil uyurken de döner.” Doğu Avrupa halkları ‘fil’in ‘uyurken yarattığı tehlike’ bir yana yeniden ‘uyandığını’ düşünseler yeridir.

 


***

 


Batı ve Rusya’dan karşılıklı askerî adımlar


Bölgedeki yeni gerilimin askerî tezahürü karşılıklı tatbikatlar. NATO Genel Sekreteri Anders Fogh Rasmussen, Putin’in Kırım’ın ilhakıyla yetinmeyeceğini savundu ve krizin Avrupa uluslarının savunmalarını güçlendirmek için bir ‘uyarı çağrısı’ olması gerektiğini savundu. Nitekim, Rusya kuzeybatısında geniş çaplı hava tatbikatlarına başlıyor. Tatbikatlar bombardıman uçakları ile savaş jetlerini içerecek, tatbikat bölgesi ise Ukrayna değil, Estonya, Finlandiya hattı.

 


POLONYA’DAN ABD’YE ÇAĞRI


Amerikan yönetimi ve AB de askerî gözdağı için harekete geçmekte gecikmedi. Geçen hafta Polonya ile Baltık ülkelerini ziyaret eden Amerikan Başkan Yardımcısı Joe Biden, Rusya’nın ‘karanlık yolda olduğu’ tespiti yaparken, bölge ülkeleriyle NATO’nun dayanışma içeren 5’inci maddesi uyarınca savunma taahhüdünü vurguladı.


Polonya Savunma Bakanı Tomasz Siemoniak, ABD’nin ülkesinde ve Orta ve Doğu Avrupa’da askerî varlığını artırmaya çağırdı. ABD-Rusya arasındaki ‘reset’ politikası nedeniyle 2015’e ertelediği füze kalkanı projesini hızlandırma kararı aldı. Üç Baltık ülkesi de NATO şemsiyesine girdikleri 2004’ten bu yana ilk kez ittifaktan askerî destek talep etmiş durumda.

 


ASKER TAKVİYESİ


Amerikan yönetimi kara, deniz tatbikatları ve eğitim misyonlarını genişletiyor. İlk etapta NATO’nun Baltıklar’daki havasahasındaki misyonu için altı adet F-15 uçağı ile KC-135 tanker uçağı gönderiliyor. Polonya’ya ortak askerî tatbikatlar için 300 kadar Amerikan hava kuvvetleri personeli ile 12 adet F-16 jeti konuşlandırılacak. Fransa da, Litvanya’ya koruma görevi için dört uçak gönderiyor. ABD yönetimi, Çek Cumhuriyeti, Macaristan, Slovakya, Romanya, Bulgaristan ve Baltıklar’daki tatbikatları gündemine aldı.


Bu arada Batı için diğer mesele, Polonya ile Baltıklar’ın Rus doğalgazına bağımlılığını azaltmak. Polonya geçen yıl tükettiği doğalgazın yüzde 60’ını Gazprom’dan satın aldı. Şimdi doğalgaz hattının Almanya ile birleştirilmesi, Katar’dan likit gaz tedariki gündemde. Aynı çözüm çabaları Baltıklar için de geçerli.

 


***

 


Baltıklar’ın sırrı tarihte gizli Rus korkusu


Baltıklar’ın üç küçük cumhuriyetinde, Estonya, Letonya ve Litvanya halkları yüzyıllarca devlerin gölgesinde yaşadılar. 12. yüzyıla kadar pagan kabilelerin hâkimiyetinde kalan Estlerve Livler, Ural-Altay ailesinin Fin koluna; daha güneyde kalan Letler, Boruslar veLitvanyalılar ise Hint-Avrupa ailesine mensup. 13. yüzyılda Töton şövalyelerinin Hıristiyanlaştırdığı bu halklar, 800 yıl boyunca etnik mücadeleler ve fetihlerin yanı sıra İsveç, Polonya, Almanya ve Rusya’nın kontrolünde kaldılar. Ama en uzun soluklu ve belirleyici olanı, 16. yüzyılda Korkunç İvan’la başlayan Rus tahakkümü. Baltık halklarını önce Rus Çarlığı adına bölgeyi yöneten feodal derebeyleri ezdi. 19. yüzyılda Rus demiryolları ticareti Riga ve Tallinn (eski ismiyle Reval) gibi limanlara ulaşırken, ilk milliyetçi hissiyat filizlendi.

 


NAZİLERLE İŞBİRLİĞİ


Bölge halkları 20. yüzyılın başlarından itibaren de Rusya’daki kaostan derinden etkilendiler, özgür basın, parlamento ve oy hakkı talepleri yükseldi. 1917 Bolşevik Devrimi’nin yankısı 1918’de bağımsızlıklarını ilanıydı. Lenin’in, Rus iddialarından vazgeçip 1920’de ‘ulusların kendi kaderini tayin hakkını’ tanımasıyla bir nebze nefes alsalar da, ardından gelen Stalin dönemi ve 1940’da mecbur kaldıkları savunma ve ortaklık paktı onlar açısından yine ‘Rus tahakkümü’ ile sonuçlandı. Rus nefreti, Nazilerle ittifakı doğurdu. 1941’de Nazi Almanya’sı bölgeyi işgal ettiğinde, Sovyetler’e karşı direnişte milisleri eğitmiş SS’ler sevinç gösterileriyle karşılandı. Ama Baltık halklarının hevesleri kursaklarında kaldı. Zira Hitler’in amacının Baltık nüfusunun üçte ikisini sürmek, kalanları Alman göçmenler içinde eritmekti. 1944’te bu kez Almanlar çekilip Sovyet birlikleri geri gelirken, bu işbirliğinin bedelini yıllarca Sovyetler Birliği’nin bir parçası olarak Ruslaştırma politikası ve sürgünlerle ödediler.


Dolayısıyla Sovyetler’in çözülmesiyle gelen bağımsızlık ilanlarını 1995’te AB ve NATO’nun parçası olma girişimlerinin izlemesi hiç şaşırtıcı değil.

 


***

 


Sıra Trans-dinyester’de mi?


Kırım’ın ‘kendi kaderini tayin hakkını’ işleterek Rusya Federasyonu’na ilhak etmesi, etkilerini diğer donmuş ‘çatışma bölgelerini’ de hissettiriyor. Ukrayna ile Romanya arasında kalan Moldova’nın ayrılıkçı bölgesi Trans-dinyester şimdiden harekete geçti. Trans-dinyester Parlamento Başkanı Mikhail Burla, geçen hafta Moskova’yı ziyaretinde, Rusya’dan tıpkı Kırım gibi Trans-dinyester’in de ilhakını tanımasını talep etti.


Trans-dinyester, Moldova’dan Sovyetler Birliği’nin çöküşünden bir yıl önce 1990’da tek taraflı ayrılmıştı. 1992’de kısa süreli savaşın ardından bağımsız devlet ilan etmişti. Bunda Moldova’nın kültürel olarak yakın olduğu Romanya ile birleşme olasılığı etkiliydi. Ancak bu bağımsızlık kimse tarafından tanınmadı, Rusya dâhil. Trans-dinyester’in 2006’daki referandumda yüzde 97 oranıyla Rusya’ya katılma kararı alması da işe yaramadı. Ancak Trans-dinyester zaten Rus nüfuz alanında. Bölgede Sovyet döneminden kalma silahlar ve 1992’den beri Rus barış gücü askerleri var.


Moldova şimdiden telaşa düştü. Moldova Cumhurbaşkanı Nicolae Timofti, Rusya’yı Trans-dinyester’i ilhak hatasını yapmaması için uyardı. Başbakan Iurie Leanca, ABD BaşkanıBarack Obama’ya Putin’e karşı güçlü liderlik sergilemesi çağrısında bulundu.


Moldova’da 2009’dan beri Batı yanlısı bir yönetim var. Avrupa’nın en yoksul ülkesi ve AB ile ortaklık anlaşması imzalamanın eşiğinde. Eğer imzalarsa, Moskova’nın Trans-dinyester’e bakışı da değişebilir. Rusya Parlamentosu’nun alt kanadı Duma rivayet o ki şimdiden Trans-dinyester’in başvurusunu ele almaya karar verdi. Ve Duma’da yeni bölgelerin Rusya’ya katılmalarının yolunu açacak bir tasarı hazırlanmakta.



[email protected]

twitter@ceydak

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. KAVRAMSAL SANATA DAİR
  2. MEYVEYİ DALINDAN YEMEK GÜZELDİR!
  3. MODERNLEŞME, TÜRK ŞİİRİ ve SEKÜLERLEŞME
  4. ONUR AKYIL: ŞAİRLİKTEN DÜZYAZIYA GEÇMEK…
  5. Türk modernleşmesinin bir diğer yüzü olarak: ‘Tunç Asker’