Kırım vakası Avrupa’yı kaşıyor
Batı’nın küresel düzenin belirleyicisi olarak mütemadiyen ‘komplolar’ kurduğu hükümlerini verenler için büyük olasılıkla ibretlik bir döneme giriyoruz. 10 yıl önce Amerikan hükümetinin ulus-devletleri parçalama senaryolarına dair haritalar yayınlamak pek modaydı. Hedefin özellikle Ortadoğu’yu küçük devletlere ayırmak olduğu sıkça zikredilirdi. Bizde bu hissiyat hâlâ geçerli desek, abartmayız. Gel gör ki, ekonomik- siyasi sistem dünya çapında farklı ‘kombinasyonları’ zorlarken, aslında hiçbir coğrafya ‘bölünerek bütünleşme’ diye anabileceğimiz yeni dizaynlardan azade değil. Kırım’ın Rusya’ya iltihakının Avrupa’daki yankılarına bakmak kafa açıcı olabilir...
ÇIKARLAR, NÜFUZ...
Kırım 16 Mart’ta uluslararası hukukta yeri muğlâk olan ‘kendi kaderini tayin hakkına’ dayanarak düzenlediği referandumda Ukrayna’dan ayrılığı/ Rusya ile birleşmeyi onayladı. Moskova’ya yapılan resmî iltihak başvurusunun kabulüyle 21 Mart itibariyle Rusya Federasyonu’nun parçası oldu. Tıpkı Amerikan yönetimi gibi Avrupa Birliği (AB) de Ukrayna sınırlarını değiştiren bu olaydan rahatsız. Batı’da kimsecikler, hadi 20. yüzyılda Sovyet lideriLenin’in ünlü makalesini kenara koyalım, Amerikan Başkanı Woodrow Wilson’ın 1918’de ortaya koyduğu ilkelerle canlandırdığı ‘kendi kaderini tayin hakkını’ anmaya hevesli değil. Herkes kendi nüfuz ve çıkarlar penceresinde bakıyor elbette. Rusya bu vesileyle ‘hep kendisinden bildiği’ Ukrayna’da etkisini yitirmişken, gümrük birliğiyle taçlandırmayı amaçladığı geniş federal çerçevesine Karadeniz Filosu’nun üssü Kırım’ı katmaktan memnun. Şimdilik Avrupa Birliği’ne bunun faturası, Rus gazını yüzde 80 pahalıya almak, kasaları boşaltılmış bir Kiev’e destek vermek zorunda kalmak ile Rusya ile pahalıya patlayan ilişkilerin zedelenmesi olacak...
TARTIŞMALAR CANLANDI
Batı/ NATO ittifakı ile Rusya, kaçınılmaz olarak Doğu Bloku’nun çöküşünden beri ilk kez bu denli ‘soğuk savaş’ rüzgârına kapılmış durumda. Lakin Kırım vakasıyla ‘Yaşlı Kıta’nın ayrılıkçıları da esintilerden paylarını alıyor. Elbette tezahürleri farklı... Balkanlar’da ‘büyük ağabeyi’ Sırbistan’la bütünleşme peşindeki Bosna Sırp Cumhuriyeti, sonbaharda bağımsızlık referandumu düzenleyecek İskoçya ve Katalonya öne çıkanlar... Mayıstaki seçimlerde Frankofon Valonlar ile aralarına daha da mesafe koymak isteyen Belçika’nın Flamanları bir diğer ayrılıkçı... Son tahlilde Bosnalı Sırplar dışındakiler AB’nin ekonomik motorunun ‘teklemesinin’ büyük ölçüde etkisiyle merkezî yönetimlerinin kıskacından kurtulup AB şemsiyesinde bir bağımsızlık düşlüyorlar. Ortak özellikleri Kırım’la birlikte ‘kendi kaderini tayin hakkı’ tartışmasının canlanmış olması.
SIRPLAR: ‘ZAMANI GELİNCE...’
Önce Kırım’ı esin kaynağı gören Rusya’nın Ortodoks ortağı Bosnalı Sırplara bakalım... LiderleriMilorad Dodik, Kırım referandumuna açık destek verdi ve Rusya’ya iltihakı ‘meşru ve demokratik bulduklarını’ söyledi. Ayrıca Katalonya ve İskoçya’yı yakından izlediklerini ekleyip, “Zamanı geldiğinde en iyi örnekleri biz de uygulayacağız” dedi. Bu beyanat, Dayton barışıyla inşası bir türlü gerçekleşemeyen Bosna-Hersek devletinden ayrılma arzusunun en net ifadesi.
Balkanlar’da Batı perspektifinden şaşmayan Kosova’nın eski bir gerilla olan lideri Haşim Taçiise Kırım benzerliğini reddediyor. 1999’daki NATO harekâtı sonrası kendi kaderini tayin hakkını kullanarak Sırbistan’dan tek taraflı ayrılma kararını ‘benzersiz’ görüyor. Gerekçesi uluslararası toplumun ‘soykırıma müdahale ettiği’ iddiasına dayalı. Bir de “Biz bir ülkeden ayrıldık ama başka bir ülkeye katılmayı aslı talep etmedik” diyor. Elbette bu sözler Avrupa’da ikinci bir Arnavut devletinin tartışmalı biçimde kurulmuş olmasını izaha kâfi değil.
KATALANLAR ÜRKEK
Batı Avrupa’nın ‘beyaz ayrılıkçıları’ İskoçlar, Katalanlar ve Flamanlar ise ‘iltihak’ örneğine zaten uzak. Katalonya yerel hükümeti ‘Katalonya Kırım değil’ açıklaması yaptı, AB içinde Kırım referandumunun ‘hatalı bir seçenek olduğuna’ dair pozisyon belgesi dağıttı. Anlaşılır tutum zira Katalan Başkanı Artur Mas 9 Kasım’da İspanya’dan sembolik bağımsızlık referandumu düzenleyecek, Madrid inat ederse 2016 seçimlerini de facto bağımsızlık oylamasına dönüştürme hedefinde. Ama son tahlilde Katalanların nihai amacı bölgenin gelişmiş ekonomisiyle AB içinde yer alması.
SALMOND’DAN ‘KERRY GOLÜ’
İskoçya’da ise Kırım vakası tartışmayı bir hayli körükledi. ABD Dışişleri Bakanı John Kerry’nin katkısıyla üstelik. Kerry, Kırım’ın Rusya’ya iltihakına karşı argüman geliştirirken, Britanya’nın İskoçya’da 18 Eylül’deki referandum karşısındaki uzlaşmacı tutumunu övüp böylelikle ‘ahlaken üstün bir yolu seçtiğini’ söyledi. Bağımsızlık sevdalısı İskoç lideri Alex Salmond ayağına gelen topu gole çevirmekte gecikmedi. Zira Londra’nınki ‘aba altından sopa göstermelik’ türünden bir ‘ahlaki üstünlük’. Nitekim Salmond, “Elbette ‘İskoçlar bu uzlaşma sürecinde bağımsızlık referandumu hakkına sahip ama o zaman onları AB’den dışlarız ve paramızı da paylaşmayız’ derseniz, bütün ahlaki üstünlüğünü yitirirsiniz” lafını yapıştırdı. Salmond, ABD’nin kendilerine engel çıkartmayacağı arzusunu aktarırken de, “Burada belli ilkeler var. Bunlardan birisi de kendi kaderini tayin hakkı. İkincisi rıza ve barışçı süreç. İskoçya’daki referandum üzerinde anlaşılmış, uzlaşılmış demokratik bir rıza sürecidir. Kimbilir, belki de dünyanın bu tür meseleleri nasıl yürüteceğine dair bir örnek teşkil eder” diye de ekledi.
Nihayetinde şimdilik AB’deki siyasiler bir ülkenin ayrılığının yarattığı siyasi ve ekonomik güçlüklerin ayrılıkçılara ibret olacağını umuyor, lakin birliğin merkezi Belçika’daki çatlağın bile mayıstaki genel seçimlerle derinleşmeyeceğinin garantisi bile yok. Flamanlar, Valonya’nın ekonomik yükünden bezgin. AB merkezi olarak pek şansları yok. Ama en büyük Flaman partisi N-VA seçimlerin ardından federal hükümete cüzi vergiler ödenmesini sağlayacak vergi reformu peşinde.
Kırım vakası, Avrupa’daki kıpırdanmaları kaşıyacak nitelikte. Bugünden yarına bir şeyi öngörmek hiç kolay olmasa da. Demedi demeyin.
***
Venedik’te isyan!
Kırım vakasındaki ‘kendi kaderini tayin hakkı’ örneği, Batı ne kadar hazzetmese de ekonomik krizden ve siyasi istikrarsızlıktan bir türlü çıkamayan İtalya’daki ayrılıkçılara da esin kaynağı. ‘Yaşlı Kıta’nın ulus-devletini geç inşa edebilmiş İtalya’nın kuzeyinden geçen hafta tuhaf haberler geldi. İtalyan polisi, ülkenin 20 bölgesinden birisi olan Veneto’da ayrılıkçılara büyük bir operasyon düzenledi, aralarında eski parlamenterlerin de bulunduğu 24 kişiyi tutukladı.
TERÖR SALDIRISI İTHAMI
Operasyonun gerekçesi ‘terör saldırısı’ girişiminde bulunulacağı iddiası. Veneto’nun ayrılıkçılarının mayıstaki Avrupa Parlamentosu seçimleri öncesinde Avrupa’ya olan olumsuz hissiyatlarını sergilemek üzere bölgenin başkenti Venedik’in ünlü St. Marco Meydanı’nda buldozerden bozma bir tankla saldırı düzenleyecekleri öne sürülüyor. Hatta olay 1997’de ünlü çan kulesinin silahlı ayrılıkçılar tarafından 7,5 saatliğine ele geçirilmesi girişimiyle kıyaslanıyor. 24 zanlı, ‘terörizm’, ‘demokratik düzenin bozulması’ ve ‘savaş silahları imalatı’ ile suçlanıyor. 27 kişi de soruşturma altında. Tutuklananlar arasında Veneto bölgesinin bağımsızlığının savunucusu olan Franco Rocchetta da var. Kendisi geçen ay Kırım referandumundan esinlenerek İtalya’dan ayrılık referandumunu yeniden gündeme getirmişti.
ST. MARCO BAYRAKLI PROTESTO
Elbette İtalya’nın kuzeyinin ayrılıkçılık soslu federal/ liberter hareketi Kuzey Birliği partisi tutuklamaları derhal protesto etti. Rocchetta Kuzey Birliği’nin kurucularından. Ve partinin, bugün de tutuklamaları protesto için Verona’da bir yürüyüş düzenlenmesi bekleniyor. Bu vesileyle Kuzey Birliği’nin senatörlerinden Massimo Bitonci, sadece Venetoluları değil, merkezî hükümetin baskılarına dayanamayan Lombardiyalıları da St. Marco bayrağı dalgalandırmaya çağırdı.
VENEDİK DAMARI
Bugün beş milyon nüfuslu Veneto bölgesi bin yıldan fazla süreyi bağımsız geçirmiş dünyanın en eski ticaret imparatorluğu Venedik Cumhuriyeti’nin mirasçısı. Tarih, kültür, turizm ve gelişmiş sanayisiyle İtalya’nın en zengin bölgelerinden. Her yıl tam 63 milyon turist ağırlıyorlar. Bölgenin en büyük partisi hatırı sayılır milliyetçi damara dayalı Venetocu Padanist Birlik, Kuzey Birliği’nin kurucu üyesi. Daha geniş özerklik ve hatta bağımsızlık talebini eksik etmiyor. Uzun süredir referandum talebini canlı tutuyorlar. Kasım 2012’de Veneto Bölgesel Konseyi kendi kaderini tayin hakkına dair tasarıyı onayladı. Geçen sene yapılan online oylamada yüzde 63.2’yi bulan katılımla ve yüzde 89 oranıyla bağımsızlık kararı verildi. Elbette resmî olarak tanınmış değil. Fakat Kuzey Birliği hareketinin İtalya’nın diğer kuzey bölgelerindeki kardeş partileriyle --en başta Lombardiya Birliği-- birlikte meselenin peşini bırakacak gibi değil. Hele de bu ekonomik krizde... Halk tabanına kök salmışlığını izah için resmî ismi ‘Padanya’nın Bağımsızlığı için Kuzey Birliği’ olan hareketin 2010 seçimlerinde Veneto’daki en büyük, Lombardiya’daki ikinci parti olduğunu ekleyelim.
***
Amerika’nın Twitter’ı, Küba’nın dünyası...
Türkiye’deki Twitter yasağı tartışmaları açısından daha iyi bir örnek gelemezdi. Amerikan hükümetinin ‘demokrasiyi teşvik’ gerekçesiyle ‘yaşlı çınar’ Fidel Castro’nun Küba’sına Twitter benzeri sosyal paylaşım ağı kurduğu geçen hafta ortaya çıktı. ‘Fail’ de AmerikanAssociated Press (AP) ajansı. Elbette ABD’de kimse, AP’yi ‘vatan hainliği’ yahut, ‘dış mihrakların ajanlığıyla’ filan suçlamadı. Zaten olay başlı başına ‘bilgi çağının’ ibretlik öykülerinden biri olmaya aday...
KÜBALIYA ZUNZUNEO
Washington, ZunZuneo isimli sistemi 2010 başında devreye sokmuş. Tam da Amerikalı Alan Gross’un Küba’yı internet hatları, uydu telefonları ve bilgisayar ekipmanlarıyla ‘tanıştırma’ girişimi nedeniyle casuslukla suçlanıp 15 yıl hapse mahkûm edilmesi sürecinde... Küba ahalisinin cep telefonuyla yeni tanışmasından istifade etmiş, Küba sinek kuşunun (kolibri) cıvıltısından esinle ZunZuneo’yu devreye sokuvermiş. Ve internet kısıtlamaları nedeniyle sms servisi şeklinde bir sosyal paylaşım ağı kurulmuş. İçeriği sosyal hayat ve spor haberleriyle sınırlı olsa da rivayet edilen komplo şu ki, kullanıcı sayısı arttığında siyasi haberler devreye sokulacaktı. Sistemin normalde dünya yoksullarına yardım eden Amerikan Uluslararası Kalkınma Ajansı (USAID) tarafından örtülü koşullarda yürütülmüş olması şaibeyi katlıyor. Zaten girişimin Washington ile bağının kurulmaması için paravan şirket ve bankalarla çalışılmış.
Neticede ABD yarım yüzyıldır bileğini bükemediği Küba karşısında yine yenik. Program Eylül 2012’de sona erdiğinde 40 bin Kübalı kullanıcının ‘dikkati çekilmiş olunsa da’ geride Kübalılar için derin soru işaretleri kaldı. Elbette ABD örtülü iş nitelemesini reddediyor, hedefin ‘Kübalıların kendilerini ifade edebilecekleri bir platform yaratmak’ olduğu iddiasında. Küba’nın tepkisini ise tahmin edersiniz. ZunZuneo’yu ‘yasadışı’ ilan ettiler, ABD’yi ‘Küba hükümetini devirme emelinden vazgeçmemekle’ suçladılar.
‘GAYRİMİLLİ’ TWITTER!
Artık ABD’nin her türlü casusluk, suikast girişimlerinden payını almış Kübalıların daha temkinli olacağına şüphe yok. Lakin çıkmazları derin. Küba, AB ile yeni diyalog süreci eşliğinde yavaş yavaş küresel düzenle ‘kendine özgü’ bir uyum süreci yaşarken, bu, azade kalamayacağı bir rüzgâr. Beğensek de beğenmesek de ‘bilgi/ enformasyon çağında’ küresel ekonominin temelini oluşturan fikirleri/ değerleri yayması, yani küresel etkileşim kaçınılmaz. Hele de Küba gibi görece kapalı bir sistem değilseniz. Düşünsenize interneti kesseniz bankacılık sistemi çalışmaz, kesmeseniz yeni ZunZuneo’lar kaçınılmaz. Çin gibi kendi internet sistemini yaratmaya kalkışmak da bir dereceye kadar işe yarar.
Küresel sistem ve niyetlerini sorgulasak dahi, alternatif fikir ve değerleri yaratamadığınız sürece en fazla ‘gülünç’ duruma düşersiniz. Hani bizde Twitter yasağını anayasaya aykırı bulan Anayasa Mahkemesi’ni ‘gayrimilli’ diye niteleyenler gibi... Doğru ya o karar hakikaten ‘gayrimilli’, zira olayın kendisi ‘gayrimilli’. Adı üzerinde ‘internet’, ‘Twitter’... Tabii bizde bu nitelemeleri yapanların ‘ümmetçi’ olmaları da enteresan.
[email protected]
twitter@ceydak