Son dakika
A Köşe Yazısı Arşiv

Hiç olmazsa ‘Bendarizmin’ sonu geldi

 PrensBendar bin Sultan, Ortadoğu’nun en güçlü ve en tartışmalı yöneticilerinden birisi. Son iki yılda Suudi Arabistan’ın istihbarat şefi olarak, Suriye’de Beşar Esad yönetimini devirme planlarının mimarı oldu. Bu göreve dikkat çekici biçimde, Şam’da üst düzey yetkililerin ölümüyle sonuçlanan 18 Temmuz 2012’deki güvenlik binası saldırısından bir gün sonra atanmıştı. Ancak çabaları sonuç vermezken, sonunda görevden alınan kendisi oldu. Suudi Kralı Abdullah bin Abdülaziz’in yayımladığı kararname ile ‘kendi arzusuyla’ görevinden ‘azat edildi’. Yerine etkisi sınırlı bulunan ve iki yıldır yardımcısı olan General Yusuf bin Ali el İdrisiatanırken, Bendar bin Sultan’ın 2005’ten bu yana yürüttüğü Ulusal Güvenlik Konseyi başkanlığını da sürdürüp sürdürmeyeceği meçhul.

‘BENDAR BUSH’

Bendar bin Suldan, henüz 60’larının başında. 2005 yılına kadar tam 22 yılını SuudilerinWashington büyükelçiliğini yürüttü. 1983’te eski Amerikan başkanı Jimmy Carter’la başlayan yıllar boyunca, Ronald Reagan, baba ve oğul Bush’un yönetimleriyle derin bağları oldu. Özellikle de Bush ailesiyle dostluğu nedeniyle kendisine ‘Bendar Bush’ lakabı takıldı. Baş hedefi İran’ın Ortadoğu’daki etkisine set çekmekti. Kuzey Afrika’dan Güney Asya’ya, Kafkaslar’dan Afrika Boynuzu’na uzanan coğrafyada, radikal İslamcı gruplara siyasi ve ekonomik destek sunan isim olarak anıldı.

KENDİNİ YETİŞTİRDİ

Bendar, aslında Suudi kraliyetinin kalburüstü üyelerinden değil. Annesi Hiziran, Asir bölgesinden gelen avam tabakadan bir cariyeydi. Bendar’a 16 yaşında hamile kaldı. Çocukluğu babasından uzakta geçti. Annelerinin yüksek konumu sayesinde el üstünde tutulanlardan olmadı. Ama iyi bir eğitim gördü, kendisini yetiştirdi. Britanya Kraliyet Hava Kuvvetleri kolejinden mezun oldu. ABD’de Maxwell hava üssünde ek eğitim aldı. Bir savaş jeti pilotu olarak sayısız uçuş yaptı. Bu arada da ünlü Johns Hopkins Üniversitesi uluslararası politikalar bölümünde masterını tamamladı.

AIPAC’A KARŞI LOBİ

Diplomatik kariyeri 1978’de Kral tarafından özel temsilci atanmasıyla başladı. Kısa sürede etkinliğini ispatladı. ABD Kongresi’ni Suudi Arabistan’a F-15 savaş uçakları satışına ikna etti. 1983’te Kral Fahd tarafından Washington büyükelçisi olarak atandı. Ve 22 yıl boyunca özgür dünyanın sembolü Amerika ile dünyanın en büyük enerji üreticisi Suudi Arabistan arasındaki iletişim kanalının kilit ismi oldu. Reagan yönetimi döneminde, AWACS erken uyarı uçaklarının satışına dair Amerika’daki güçlü İsrail lobi kuruluşu AIPAC’ın itirazlarının karşısında lobi yaptı. 22 yılda beş başkan, 10 dışişleri bakanı, 11 ulusal güvenlik danışmanı ve Amerikan medyası ile iştigal etti. Amerikalı kaynaklar onu, Suudi kraliyetinin lobicisi olarak, iyi kalite sigarları, konyakları ve verdiği partilerle anıyor. Öyle ki Daily Beast, Bendar’ı, Amerikan rüyasının tüketim toplumu eleştirisini konu alan ‘Muhteşem Gatsby’ filminin başkarakterine atfen ‘Arap Gatsby’ olarak niteliyor.

KOMÜNİZMLE SAVAŞ

Bendar bin Sultan, 20 yüzyılın son çeyreğinde pek çok tartışmalı olayın odağında yer aldı. Amerika’ya küresel fiyatlarından daha ucuza petrol tedarik edilmesini garantiledi. CIA’in Angola’ya ve Afganistan’a komünizme karşı savaşlarına mali kaynak sağladı. Öyle ki, Nikaragua’da Sandinista hükümetini deviren aşırı sağcı Kontralara verdiği 32 milyon dolarla anılır. Ama asıl tartışmalı yıllar, 2001’deki 11 Eylül terör saldırılarıyla başladı. Zira Usame bin Ladin de, hava korsanlarının büyük çoğunluğu da Suudi uyrukluydu. Amerika’da, Vahhabi Suudilerin aşırılıkçı İslamcılara desteği tartışması yapılırken, Bendar’ın eşinin 11 Eylül saldırganlarından birisine para gönderdiği dahi öne sürülmüştü. Kimileri onu, Bush yönetiminin Afganistan’ın ardından hışmını Irak’ta Saddam Hüseyin’e yöneltmesinin arkasındaki figür görse de Bağdat’ta ‘pandoranın kutusundan’ Şii İran’ın çıkacağını hesap ederek Bush’u engellemeye çalıştığını düşünmek daha akla yatkın.

LÜBNAN BAŞARISIZLIĞI

Bendar, 2005’te Ulusal Güvenlik Konseyi’nin başına atanırken, en fazla Lübnan dosyasıyla ilgilendi. Hizbullah’ı dizginlemeye çalıştı. Bu uğurda İsrail ile derin ilişkiler kurduğu, 2006’daki savaşta desteği olduğu iddiaları eksik değil. Ancak Suudilerin damadı da olan eski BaşbakanRefik Hariri’nin 2005’te Suriye ve Hizbullah’ın parmağı olduğu öne sürülen bir suikastla öldürülmesinin ardından çabaları sonuçsuz kaldı. Beyrut’ta Hizbullah’ın etkisi giderek arttı. Bendar’ın son dönemde ise cumhurbaşkanlığı için Falanjist lider Samir Caca’yı desteklediği iddia ediliyor. Lakin her koşulda artık Lübnan Riyad için ‘kayıp vaka’. Hatta rivayet o ki, Suudi kralı Abdullah, sarayında ‘Lübnan’ lafı edilmesini bile istemez hâlde.

ARAP İSYANLARI

Elbette Suudi Arabistan için asıl meydan okuma Arap isyanları.

Suudi monarşisi, bölgede olası demokratik değişim dalgasından ürkerken, bu dalga içinde kendi oyununu Bendar’a başrol vererek kurmaktan geri durmadı. Riyad, Tunus’un devrik diktatörü Bin Ali’ye sürgün yeri olurken, Libya’da Suud’un baş düşmanlarından Kaddafi’ye karşı isyancıları destekledi. Mısır’da eski müttefik Hüsnü Mübarek’in devrilmesinden hazzetmeyen Riyad, yine 2013 temmuzunda ordunun General El Sisi ile giriştiği darbenin arkasındaki güçtü.

PUTİN ONU REDDETTİ

Suriye’de Mart 2011’de başlayan kaosta, Riyad’ın uzun gölgesi eksik olmadı. Suudi Arabistan, en baştan mezhepçi savaşı körükleyen “Hama”lı Şeyh Arur gibi isimleri barındırdı, desteğini esirgemedi. Başlangıçta Türkiye ve Katar’ın öne çıktığı Suriye dosyası, Bendar’ın 2012’de istihbarat şefi olmasıyla Riyad’a geçti. Aşırı İslamcı unsurlar iyice görünür oldu. Batı’dan eleştiri dalgası yükseldi. Bendar bir yıl sonra sorunu Rusya’yı ikna ile çözmeye çalışacaktı. Geçen temmuzda gizlice gittiği Moskova’da, Putin’e, Şam’ı terk etmesi karşılığı dev savunma ve yatırım anlaşmaları önerdiği sızmakta gecikmedi. Rivayet o ki, Bendar, Putin’e “Soçi’deki olimpiyatların güvenliğini tehdit eden Çeçen gruplar bizim kontrolümüzde. Onları engelleriz. Suriye rejimine karşı kullanıyoruz ama Suriye’nin geleceğinde etkileri olmayacak” demişti. Ancak Putin tarafından reddedildi.

BENDAR İÇİN TEHLİKE ÇANLARI

Bendar bin Sultan için tehlike çanları, pek hazzetmediği Barack Obama’nın kimyasal saldırı gerekçesiyle Suriye’ye saldırıdan çark etmesiyle çalmaya başladı. Bu arada Bendar’ın aslında Doğu Guta’daki kimyasal silahlı saldırının arkasında olduğu iddiaları ayyuka çıktı. Bendar’ın silahlı İslamcılara silah tedarikinden imtina eden Obama’yı bu yolla kışkırtmaya çalıştığı öne sürüldü.

Riyad’ın Aşırı İslamcı unsurları desteklediği iddiaları Batı medyasında daha sık geçer oldu.

ASIL MESELE İRAN

Elbette asıl kızılca kıyamet, geçen sonbaharda ABD ile İran arasında nükleer müzakerelerle önanlaşmayı getiren diyalogun ortaya çıkmasıyla koptu. Washington-Riyad hattı, 1973 OPEC krizinden bu yana ilk kez bu kadar gerildi. Suudi Arabistan, eylüldeki BM Genel Kurulu’nu boykot ederken, Güvenlik Konseyi geçici üyeliğini elinin tersiyle itiyordu. Bendar ise, Avrupalı diplomatlara, Obama yüzünden Suudi Arabistan’ın Amerika ile ittifakında ‘temel değişikliğe gideceğini’ söylüyordu.

RİYAD’DA ‘ILIMLILAŞMA’ MI?

Bendar’ın görevden alınması aslında sürpriz de değil. Lakin sözünü ettiği ‘temel değişikliğin’ hiç de öngördüğü gibi olmayabileceğine işaret. Bendar, son beş aydır kızağa çekilmiş, ABD ve Fas’ta gördüğü tedavilerin ardından ancak geçen ay ülkesine dönmüştü. Yakın yardımcıları ağır depresyon ve öfke nöbetleri geçirdiğini öne sürüyor. Görevden alınması da Obama’nın mart ortasındaki Riyad ziyaretinin ardından geldi. Yeni söylem, Amerika’nın Suudi koordinasyonunda Suriye’de aşırı grupları dizginleyeceği. Nitekim 2003-2006 yıllarında El Kaide’yi bastırma girişimini yürütmüş Prens Muhammed Bin Nayef içişleri bakanlığına atandı. Tam da 1980’lerde Afganistan’da olduğu gibi aşırılıkçılara yapılan yatırımın bumerang gibi dönüp Suud’u vuracağı kaygılarının dile getirildiği ortamda. Örneğin el Nusra cephesi, Irak ve Şam İslam Devleti ile bütünüyle El Kaide’yi ‘terör örgütleri’ listesine alındı. Suudi vatandaşların Suriye’ye gitmesi yasaklandı.

Her koşulda Suudi kraliyetinde 90 yaşındaki Kral Abdullah sonrasına bir hazırlık var. Veliaht prens Salman 78 yaşındayken, geçen ay iki numaralı veliaht olarak 68 yaşındaki prens Mukrinatandı. Suudi liderliğinde bir görev değişimi dönemine girilmiş vaziyette. Yeni gidişatı ise Amerikalılarla koordineli biçimde daha ‘ılımlı’ bir tonun izlemesi beklenebilir. Hiç olmazsa bölge açısından nihayet ‘Bendarizmin sonu’ geldi.

***

Maliki üçüncü döneme koşuyor

Irak 30 Nisan’da sandığa gidiyor. Amerikan işgal resmen 2011’de sona ermiş olsa da ne demokratik bir yönetim var, ne temel sorunlara çözüm getirildi. Şii partiler Başbakan Nuri el Maliki’nin ‘tek adam’ yönetiminden rahatsız. Sünnilerin isyan ateşi dinmiyor. BM’ye göre 2013’te 10 binden fazla insan öldü, intihar saldırıları üçe katlandı. Bu koşullarda seçimler istikrar ve huzur vaat etmiyor. Siyasi arenada ise müthiş bir kapışma var. 2006’dan beri ülkeyi yöneten Dava partisinin lideri Maliki, anayasa değişikliği sayesinde öncülük ettiği ‘Hukuk Devleti’ koalisyonu ile üçüncü dönemini zorluyor. Ve güvenlik sorunları, irili ufaklı onlarca partinin siyasi ittifaklar sistemi ile yeni seçim yasası yine Maliki’nin lehine çalışıyor.

SADR ÇEKİLDİ Mİ?

Maliki’nin en büyük siyasi rakibi Mukteda el Sadr, 15 Şubat’ta siyasetten çekildi. Ama bu ilk değil, daha önce de destekçilerinin sergilediği biatla kararını geri aldığı oldu. Bu kez zamanlama halkta hoşnutsuzluk yaratan vekillere ve yetkililere ayrıcalıklar içeren yasanın kabulü sonrasına denk geldi. Böylece yasaya destek veren Sadr üyelerinden kendini ayıran Sadr, mart ortasında Basra, Necef, Kerbela gibi şehirlerdeki Maliki karşıtı gösterileri tetikledi. Bunlara Irak İslami Yüksek Konseyi (IİYK) de destek verdi.

SİSTANİ ‘MEKTUP YAZDI’

Başta en etkili dinî otorite olan Ayetullah Ali Sistani dâhil Şii merciinin Maliki’de çok rahatsız olduğu söyleniyor. Sistani, şubat sonunda Iraklıları ‘akıllı oy kullanmaya ve pişman olacakları bir seçim yapmamaya’ çağırdı. Konumu gereği tercihini işaret etmese de, ofisinin, Maliki’ye çekilmesi ikazı yapan mektup gönderdiği bile öne sürülüyor.

Şii blokta diyalog dilini en fazla kullanan ise Ammar el Hekim’in önderlik ettiği Vatandaş İttifakı. İttifak, IİYK ile 18 parti ve hizip tarafından kuruldu. İdari reform ve kalkınmaya odaklanıyor, Maliki’ye alternatif olarak Bakır Cebr Solagh’in ismi geçiyor.

SÜNNİ CEPHE DAĞINIK

Sünni cephe ise dağınık. Maliki, 2010’daki gibi bir Irakkiye listesi çıkmasını engellemek için çok uğraştı. Sünnilerin protesto hareketini kısmen dağıtsa da Felluce ve Ramadi’de ‘öldürücü vuruştan’ kaçındı. El Kaide ve Irak ve Şam İslam Devleti gibi aşırılıkçı gruplara yöneldi. Şubatta el Anbar’da aşiret liderleriyle görüşüp, kalkınma için 83 milyon dolar vaat etti. El Kaide ile savaşan Sahva milislerinin arkasındaki Sünni şeyhlerin bir kısmını yanına çekti.

Maliki, güvenlik eksenli ve kimilerinin mezhepçi bulduğu tutumuyla Sünnilerin radikalleşmesinin sebebi olsa da, el Anbar’daki gelişmeler yine kendisine yarıyor. Zira Şii rakiplerinin Sünni siyasi partilerle diyalogu da Şii seçmen nezdinde konumunu güçlendiriyor.

KÜRTLER KENDİ DERDİNDE

Özerk Kürt bölgesinde ise Mesut Barzani, en son konfederal yapıyı bile andı. Ancak Kürtler, 2012’de Sadr grubu ile el ele verip Maliki’yi güvenoyuyla düşürmeyi başaramamıştı. Maliki ise geçen yıl Kürtlerin Kerkük’teki konumlarını güçlendirmelerine de, Türkiye ile ayrı boru hattı projesine de pek ses etmedi. 26 Ağustos’ta Yüksek Mahkeme, Şii liderin üçüncü dönemini engelleyecek yasayı etkisizleştirdiğinde Kürtler sessiz kaldı. Üstelik bölgesel seçimlerini eylülde düzenlemiş olan Kürtler, kendi hükümetleriyle iştigal ediyorlar ki, daha yeni anlaştılar.

ABD VE İRAN DESTEĞİ Mİ?

Maliki’nin ABD ve İran açısından görünümüne gelince. Irak Başbakanı kasımda gittiği ABD’de El Kaide’ye karşı güçlü destek buldu, her türlü savunma, istihbarat ve operasyonel yardımı kopardı. İran’ın ise Irak milliyetçisi damarı güçlü Maliki’ye karşı artık alternatif aradığı söyleniyor. Rivayet o ki, ünlü Kudüs Gücü komutanı Kasım Süleymani, bu yıl başında Necef’te görüştüğüSistani’nin ‘başka bir başbakan istiyoruz’ talebini işittiğinde, “Sözünüz benim için emirdir” yanıtını verdi. Sorun şu ki, dengeleri lehine kullanan, ordu, yargı, seçim komisyonu, hazine ve medya üzerinde hâkimiyet kurmuş Maliki’nin bileği kolay bükülecek gibi görünmüyor.

[email protected]

twitter@ceydak

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. KAVRAMSAL SANATA DAİR
  2. MEYVEYİ DALINDAN YEMEK GÜZELDİR!
  3. MODERNLEŞME, TÜRK ŞİİRİ ve SEKÜLERLEŞME
  4. ONUR AKYIL: ŞAİRLİKTEN DÜZYAZIYA GEÇMEK…
  5. Türk modernleşmesinin bir diğer yüzü olarak: ‘Tunç Asker’