Son dakika
A Köşe Yazısı Arşiv

Internet cini şişeden çıktı

 Lamı cimi yok, sanal âlemdeki gelişmeler bu yüzyıla damgasını vuracak. Kimbilir belki de bilimkurgu filmlerindeki dünya çok uzak değil. Toplumsal ve teknolojik gelişmeler ve insanlığın gidişatı artık bu platform temelinde şekilleniyor. Hâl böyleyken, dünya ülkeleri bu teknolojiyi insanlığın kullanımına sunma konusunda seçtikleri toplumsal örgütlenme modeline göre pozisyonlar alıyor. Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, geçen hafta interneti ‘CIA’in icadı’ olarak niteledi. Doğrusu interneti ‘espiyonaja’ indirgeyen anlayışın izahı zor. Zira cinin şişeden çıkması misali, bu teknolojiyi bir kere serbest bıraktınız mı, dönüşü/ kontrolünün kolay mümkün olmadığı aşikâr...

 Günümüzde iktidarların ‘kontrolcü, korumacı’ pozisyon aldıkları model bir yanda, ‘verili düzensizlikten farklı bir toplumsal örgütlenme modeli yaratmaya çalışanlar’ diğer yanda... Türkiye’nin ‘internet yasakçıları’ liginde oynamayı seçmesi karşısında çareyi durumu ti’ye almakta bulmuşken, gözlerimizin önünde ikinci grup ülkeler başka sulara yelken açmakta. Bu açıdan geçen hafta Brezilya’da yaşananlar ibretlik bir başlangıcı teşkil ediyor.

 SAO PAULO’DA NE OLDU

 Latin Amerika’nın öncü ülkesi Brezilya geçen hafta internet yasasını onayladı, eşzamanlı olarak NETmundial diye anılan ‘Küresel Paydaşların İnternet Yönetimi’nin Geleceği’ başlıklı forumu düzenledi. 25 Mart’ta Brezilya Kongresi’nin alt kanadı Camara dos Deputados’ta kabul edilen; 22 Nisan’da ise Brezilya Senatosu’nda onaylanan ve kadın Devlet Başkanı Dilma Rousseff tarafından imzası, NETmundial’in açılışına denk getirilen yasa ‘Marco Civil da Internet’ diye anılıyor. İspanyolcadan ‘İnternete Sivil Çerçeve’ diye çevirebiliriz. Kısaca ‘Marco Civil’ diye anılıyor. Destekçileri ‘internet hakları beyannamesi’ yahut ‘internet anayasası’ nitelemelerini münasip görüyor. Yasa ifade özgürlüğü, ağların güvenliği, gizliliğin korunması, hükümetlerin sorumlulukları, internet erişiminin küresel düzeye ulaştırılması, sunucuların tarafsız hâle getirilmesini içeriyor. World Wide Web(www) sisteminin kurucusu olarak internet’in ‘babası’ olarak anılan Tim Berners-Lee, bu yasayı “Web’in kuruluşunun 25. Yıldönümüne verilmiş hediye” sözleriyle selamladı, “Bütün ülkelerdeki vatandaşların haklarının ‘dijital haklar beyannamesiyle’ korunmasının yolunu açıyor” vurgusu yaptı.

 Yasa, Brezilya’nın internet teknolojisinin belirleyici olduğu bir dünyada insan hakları ve daha bağımsız teknoloji geliştirme/ kullanımına dair küresel tartışmalarda öncülüğü üstlenmesi anlamına geliyor.

 NETmundial

 Asıl manidar olan Rousseff’in, ‘Marco Civil’i 23-24 Nisan’da düzenlenen NETmundial’de imzalaması. Foruma 80’den fazla ülkeden 800’den fazla katılımcı iştirak etti. Salt hükümetler değil, internet şirketleri, teknoloji uzmanları ve kullanıcı haklarını temsil eden sivil toplum kuruluşları da... Forum NETmundial.bradresinden canlı yayınlandı. Bu arada Türkiye’den de Bilgi ve İletişim Kurumu heyeti foruma katılırken, Türk heyetinin ne yapıp ne söylediğini bilmememiz bize özgü bir durum olsa gerek!

 ICANN’IN YÖNETİMİ

 Foruma ‘Marco Civil’ damgasını vururken, asıl tartışma ‘küresel internet yönetimi’ etrafında şekillendi. Zira internet yönetiminin küresel dizaynı önemli. Bugünkü yönetim, merkezi California’da olan ve domain isim ve adreslerini belirleyen ICANN’da (Tahsis edilmiş isim ve numaralar için internet şirketi- Internet Corporation for Assigned of Names and Numbers). Amerikan yönetiminin ICANN üzerinde gözetim hakkı var. NSA skandalının iyi tarafı Obama yönetiminin geçen ay bu gözetim hakkından Eylül 2015 itibariyle feragat edeceğini duyurması olmuştu. İşte forumda ICANN’ı kimin

yöneteceği ele alındı. Sansürü doğal karşılayanlar sadece hükümetlerin söz hakkı olmasını istiyor. Nitekim forumda Çin, Rusya, Tacikistan ve Özbekistan ile birlikte internet için BM’de bir tüzük hazırlanması önerisi sundular. Amerika bu tutumu eleştirse de ‘teknolojik üstünlüğünü’ yitirmesine yol açacak bir paydaşlıktan hazzetmediği açık. Gel gör ki NSA skandalı ellerini zorlaştırmış durumda.

 SAO PAULO SONUCU

 Mesele daha çok tartışılacak. Bu yıl birisi BM çerçevesinde iki konferans daha düzenlenecek. Ama Sao Paulo’dan çıkan sonuç bildirisi, Brezilya gibi ülkelerin işin içine sektörü, akademisyenleri, sivil toplumu soktukları ‘paydaşlık’ modeli. Kısa vadede dünya nüfusunun üçte birinin interneti kullanım biçimini değişmese de geleceğini belirleyecek reformların tohumları atıldı. Hem de Brezilya liderinin ortaya koyduğu beş temel ilke çerçevesinde: İfade özgürlüğü, şeffaf ve paydaşlara dayalı yönetim, evrensellik ve ayrımcılığı dışlamak, değerler empoze etmeksizin kültürel çeşitlilik ve ağ tarafsızlığı. Rousseff’in deyişiyle ‘internet yönetiminin küresel, demokratik, açık ve adem-i merkeziyetçi bir ağ olarak devamlılığını sağlarken, hak ve sorumlulukları dengelemek çabası’...

 AÇIK MEKTUPLA DEVLETLERE ÇAĞRI

 Yasaya da foruma da eleştiriler eksik değil. Kimileri ‘Marco Civil’in tarafsızlıktan uzak olduğunu ve ‘InternetBRAS tipi yani muhaliflere karşı kullanılabilecek yeni denetim aygıtı’ yaratıldığını söylüyorlar. NETmundial forumunu da ‘komedi’ olarak niteleyip önerilen standartların gerekli korumaları içermediğini savunuyorlar. Bu konuda sivil toplum adına bir mektup da imzaya açıldı. Mektup hükümetlerin vatandaşlarının özgürlüklerini ve net tarafsızlığını korumak, online içeriğe evrensel erişimi garantilemek ve geniş çaplı sibersuç yasalarıyla siber âlemi militaristleştirmeye son vermek konusunda etkili önlemler içeren yasalar çıkartılması çağrısı içeriyor.

 Yine de sansür, gözetleme, şirketlerin kibri ve hükümet müdahalelerinin dijital hakları belirlediği bir iklimde, Sao Paulo’yu bir başlangıç saymak gerekir. ‘Marco Civil’de payı büyük olan Brezilyalı akademisyen Ronaldo Lemos’un deyişiyle “Nereye gitmek istediğinizi bilin ve dayanın. Eğer birisi hangi limana gittiğini bilmiyorsa, hiç bir rüzgar elverişli olmaz”.

 Bizim açımızdan acıklı olan internet kullanımı hızla artarken, devlet eliyle getirilen yasakçı zihniyet tam gaz giderken, geleceği şekillendiren bu tartışmaların doğru düzgün izlenmiyor oluşu.

***

‘Marco Civil’: İnternet Hakları Beyannamesi

 ‘Marco Civil’in temel unsuları şöyle: Devlet, internete erişimi sürekli açık tutarak, kullanıcıların bu insan hakkını garantilemekle mükellef tutuluyor. Kullanıcıların kişisel verilerinin ifşasına karşı mahremiyetleri garanti altına alınıyor. Şirketler, servis yurtdışından sağlansa dahi Brezilya’nın veri koruma yasasına uymak zorunda kalacak. Servis sağlayıcıların e-posta ve kişisel verilere mahkeme kararları dışında erişimi, internet üzerinden fişleme suç sayılıyor. Yasada gidilen değişiklikle servis sağlayıcıları kullanıcıların paylaştıkları içeriklerden sorumlu tutulamayacak ancak mahkeme kararı varsa, saldırı ve hakaret teşkil eden içerikleri kaldırmak durumunda kalacaklar. Yani bir kişi yüzünden bütün teknolojinin ve milyonlarca insanın cezalandırılması mümkün olmayacak.

Sektör açısından da internet servis sağlayıcılarının bütün verilere erişimde eşitlik ilkesini benimsemesini içeren ‘net tarafsızlığı’ vurgulanıyor. Servis sağlayıcılar sadece hız ve kota üzerinden satış yapabilecek. Hükümet, telekom şirketlerinin içeriklere ek maliyet olarak yansıttıkları, video yayını yahut Skype gibi sesli hizmetlerin daha yüksek fiyatlandırılmasına dair maddeyi çıkartmayı ise reddetti.

 YASA BEŞ YILDA ŞEKİLLENDİ

 Yasa, ilk olarak Adalet Bakanlığı ile Getulio Vargas Vakfı bünyesindeki hukuk okulunun işbirliğinde 2009’da ortaya atıldı. Ve internet kullanıcıları, telekom şirketleri ve hükümet kuruluşları arasında uzun bir tartışma sürecinden geçildi. Öyle ki ilk taslağa 800’den fazla katkı yapıldı ve 2011’de Brezilya Kongresi’ne sunuldu. Bir dizi ötelemenin ardından yasaya hız verilmesi, Amerikan Ulusal Güvenlik Ajansı’nın (NSA) dünya çapındaki dinleme skandalıyla gerçekleşti. NSA’in gizlice Google ve Yahoo gibi şirketlerin server’larındaki verileri topladığı hatta Almanya ve Brezilya liderlerini dinleyip e-postalarını gözetlediği anlaşılmıştı. İşte Brezilyalı kadın Devlet Başkanı Dilma Rousseff’i geçen sonbahardaki BM Genel Kurulu’nda kürsüden sert eleştiriler yapmaya iten bu gelişmeler, ‘Marco Sivil’in onayını tetikledi.

***

Cezayir’de ‘Buteflika tedirginliği’

Kuzey Afrika’nın 40 milyona yakın nüfuslu, petrol ve doğalgaz zengini ülkesi Cezayir, iç savaşı geride bırakalı çok oldu. 2011’de bölgeyi sarsan Arap isyan dalgasını atlatmış olsa da Libya ve Mali gibi komşu ülkeleri saran İslamcı militanlık dalgasının tedirginliğinde. Bu koşullarda 17 Nisan’daki cumhurbaşkanlığı seçiminden tartışmalı bir sonuç çıktı. Ama asıl mesele siyasi ve askerî elitler arasındaki mücadelede.

Cezayir, Fransa’dan 1962’de bağımsız olduğundan beri halkın Le Pouvoir (İktidar- Güç) diye andığı sivil ve askerî elitler tarafından yönetiliyor. Başını Ulusal Kurtuluş Cephesi’nin (FLN) çektiği bu yönetim kendini ‘ülkenin muhafızları’ görüyor. 1980’lerin sonunda denenen çok partili sisteme geçiş, sandıktan siyasal İslamcıları çıkartmış ve ordu darbesi gelmişti. İç savaşta 250 bin insan öldü. Şeriatı getirmek için yola çıkıp iktidardan olan FIS (Ulusal Kurtuluş Cephesi) da, GIA’nın (Cezayir İslam Ordusu) radikal militanları da, kirli savaş yürüten ordunun da bu kanda payı büyük. İç savaşın bitişi 1999’da resmen ilan edilirken, üzerinde uzlaşılan isim Abdülaziz Buteflika oldu. Bağımsızlık savaşı kahramanı Buteflika, 2004 ve 2009 seçimlerini de kazanarak ülkeyi üç dönem yönetti. Şimdi sıra dördüncü dönemde. 77 yaşındaki Buteflika, yaşı ve sağlığı tartışılsa da oyların yüzde 81,5’ini aldı. Geçen yıl kalp krizi yüzünden aylarca Fransa’da tedavi görmüştü. Pek nadir görüldüğü seçim kampanyasını yardımcıları yürüttü. 2012’de ‘işleri genç kuşağa devretmenin vaktinin geldiğini’ söyleyen oydu. Tekerlekli sandalyesiyle oy kullanmaya giden de...

 MUHALEFET ZAYIF

 Muhalefet ise Buteflika karşısında adeta soluksuz kaldı. Kimi rakipler çareyi çekilmekte buldu. İslamcısından sekülerine pek çok parti boykota gitti. Zaten ne medyada yer bulabildiler, ne rahat kampanya yürütebildiler. Sonuçta Buteflika’nın en yakın rakibi eski yardımcısı Ali Benflis oyların yüzde 12’sini alabildi. Hile iddiasını gündeme taşısa da ne kanıt sunabiliyor ne sonucu değiştirebiliyor.

 BUTEFLİKA’NIN SIRRI

 Buteflika yaşlı ve hasta olsa da ‘Kara on yıl’ diye anılan iç savaştan ülkeyi çıkartan isim. 2000’lerin başında İslamcılara aflarla kısmen toplumsal uzlaşmayı sağlayan Buteflika, Arap isyanları kapıyı çaldığında, enerji geliriyle krizi savuşturmayı başardı. Gıda sübvansiyonları, ucuz krediler, konut inşasıyla sosyal huzursuzluk aşıldı. Nüfusun yüzde 70’ini oluşturan gençliğe özel kredilerle iş sahaları yaratıldı. Öyle ki, bu programla 1990’ların terör ortamında ülkeyi terk etmiş 300 bin Cezayirli gencin ülkeye geri döndüğü belirtiliyor.

 İSTİKRARSIZLIK KORKUSU

 Ama barış ve huzur kırılgan. Libya sınırındaki Amenas tesisinde onlarca kişinin katledildiği geçen yılki baskın akıllardan çıkmamışken, seçimin ardından 20 Nisan’da el Kaide’nin Mağrib kolunun kurduğu pusuda 14 Cezayir askerinin öldürülmesi bunun tezahürü. Ocaktan beri 37 asker öldürüldü.

 Yolsuzluk ve bürokrasi de önemli sorun. Son dönemde İtalyanlarla 11 milyar dolarlık enerji anlaşması ile Çin ve Japon şirketleriyle dev otoyol anlaşmasına dair rüşvet iddiaları da ortaya atıldı. Yine de muhalefetin etkisi sınırlı. En güçlü ses Kabiliye bölgesindeki Berberi toplumundan. Son dönemde ‘Yeter’ anlamına gelen Barakat isimli muhalefet hareketi göz doldurmuyor.

 NAMLI GENERALE KISKAÇ

 Asıl mücadele siyasi ve askerî elitler arasında. Seçim öncesinde FLN Genel Sekreteri Amar Saadani’nin, kendisine ‘Cezayir’in Allah’ı’ dediği rivayet edilen askerî istihbarat servisi DRS’in şefi General Touvfik Mediene’e ağır eleştirileri gündemi belirledi. Saadani, Mediene’i medya ve siyasi partilere karışmakla suçladı. Bu çıkışı ordu içindeki rahatsızlığın da tezahürü. Mediene’in yakın yardımcısı, geçen yıl görevi ihmal, suç çetesi kurmak ve silah kaçakçılığından tutuklanmıştı. Kısa süre önce istihbaratın kontrolü için kurulan Güvenlik Özel Komitesi de, Mediene döneminin sonu olarak görülüyor.

 Kaostan kaygılı Cezayirliler Buteflika’nın ‘kontrollü dönüşüm’ siyasetine destek veriyor. Avrupa için de özellikle Ukrayna krizinden sonra üç numaralı enerji tedarikçisindeki istikrar önemli. Buteflika’ya bir şey olursa yeri nasıl doldurulur orası meçhul.

[email protected]

twitter@ceydak

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. KAVRAMSAL SANATA DAİR
  2. MEYVEYİ DALINDAN YEMEK GÜZELDİR!
  3. MODERNLEŞME, TÜRK ŞİİRİ ve SEKÜLERLEŞME
  4. ONUR AKYIL: ŞAİRLİKTEN DÜZYAZIYA GEÇMEK…
  5. Türk modernleşmesinin bir diğer yüzü olarak: ‘Tunç Asker’