Son dakika
A Köşe Yazısı Arşiv

Enerji savaşı Arktik’i ısıtıyor

 Ukrayna krizi, Batı ile Rusya arasında Soğuk Savaş rüzgârları estirirken, kimi zaman ‘rekabet halinde işbirliği’ne de yaslanan ‘enerji savaşı’ tetikleniyor. 21. yüzyılın ilk döneminde Hazar bölgesi dâhil ‘geniş Ortadoğu’ üzerinden şekillenen bu ‘enerji savaşının’ artık ‘soğuk cephesi’ açılıyor: Kuzey Kutbu.

Rusya’nın Ukrayna kriziyle eşzamanlı olarak attığı adımlar dikkat çekici. ABD’nin zorladığı yaptırımların etkisiyle Rusya, Asya piyasasına dönme çabalarında Kutup bölgesine kilit önem atfediyor. Devlet Başkanı Vladimir Putin geçen aralıkta Kutup bölgesini ‘stratejik öncelik’ ilan etti. O gün bugündür atılan adımlar, işin askerî boyutlarıyla düşünüldüğünde Kuzey Kutbu’nun iyiden iyiye ‘ısınacağının’ işareti.

BUZULLARIN ‘HİKMETİ’

Aslına bakarsanız, Kuzey Kutbu’nun 21. yüzyılın gözde diyarı olacağı on yıldır belliydi. Rusya’nın 2007’de Kutup denizyatağına diktiği bayrak herkesin aklında. Küresel ısınmanın etkisiyle buzul örtüsünün erimesi ise zaten ortak gündem. Buzullardaki erime 1979’dan 2001’e yüzde 7, 1979’dan 2013’e ise yüzde 14’e yükselmiş durumda. İklim değişikliğinden kaygı duyanlar için ‘kara haber’ olan bu gelişme, ekonomik fırsatlar peşindekiler için ‘müjde’ sayılıyor. Zira buzulların erimesi, bölgedeki enerji kaynakları ile iki denizcilik rotasının açılmasını sağladı: Kuzey Denizi rotası ile Kuzeybatı Geçidi. İki bölge de yüksek ekonomik potansiyel barındırılıyor. Amerikan Jeolojik Araştırmaları ve Ernst&Young’a göre, dünyanın keyfedilmemiş doğalgaz kaynaklarının yüzde 30’u ile petrol kaynaklarının yüzde 15’i Kutup bölgesinde. Fakat Kutupların 90 milyar varil petrolü ile 47 trilyon metreküp doğalgazı kıyıdan uzakta. Bu durum sınırdaş ülkeler arasındaki karasuları ve kıtasahanlığı sorunlarını ortaya çıkartıyor.

BM’DEN İLK ONAY

BM konvansiyonuna göre ülkeler karasularından 200 deniz miline kadar egemenlik iddiasında bulunabiliyor. Kutuplara sınırları olan beş ülke var: Kanada, Danimarka, Norveç, Rusya veABD. Bu ülkeler 1996’da Finlandiya, İzlanda ve İsveç’i de aralarına alarak Kutup Konseyiismi verilen hükümetlerarası forumu oluşturmuştu. Ancak kıtasahanlığı ihtilafları bitmiş değil. Kutup bölgesinde 1,2 milyon kilometrekarelik alanda hak iddia eden Rusya ise son dönemde öne geçti. Pasifik Okyanusu’ndaki Okhotsk Denizi’ndeki enerji zengini 52 bin kilometrekarelik alandaki hak iddiası geçen ay BM komisyonundan onay aldı, Rus kıtasahanlığı tanındı. Böylece diğer iddialar için zemin kazanıldı. Kutuplarda 60 geniş petrol ve doğalgaz yatağı keşfedilmiş durumda. Bunların 43’ü Rusya, 11’i Kanada, altısı Alaska ve biri Norveç’in bölgesinde.Amerika’nın Kutup bölgesi Bering Boğazı’nın kuzeyi ile Kanada sınırının batısında.

KUTUPLARDAN İLK PETROL

Ruslar, Novoya Zamlya’nın güneyindeki Peçora Denizi’nde, kıyıdan 60 km uzaklıktakiPrirazlomnoye platformundan çıkan ilk petrollerini de nisan sonunda Avrupa piyasasına sundu. Hani şu Greenpeace’in geçen yıl bir Türk aktivistin de bulunduğu 28 üyesinin eylem yaptığı, yakalanıp korsanlıkla suçlandığı ve uluslararası tepkiler üzerine Kremlin affıyla bırakıldığı olay bu platformda geçmişti. Dünyanın ilk kutup tipi buza dayanıklı bu platformunun altındaki yatakta 72 milyon ton petrol olduğu hesaplanıyor. Üretim geçen aralıkta başladı ve 2020’den itibaren yılda altı milyon ton hedefleniyor. Prirazlomnoye, Rusya’nın Batı Sibirya yatıklarında azalan petrolüne karşı takviye niteliğinde.

YENİ KUTUP ASKERî KOMUTASI

Kutup bölgesini ‘stratejik öncelik’ ilan eden Putin de geçen ay sosyo-ekonomik kalkınma ve güvenlik için askerî yapılanma dâhil her tür maliyetin sağlanması talimatı verdi. RusyaNovosibirsk Adaları’ndaki 20 yıl önce kapatılmış Kutup askerî üssünü yeniden açacak. Bölgeye 10 savaş gemisi ve dört nükleer buzkırıcısı gönderildi. 2014’ün sonunda Rus Kutupları’nda yeni stratejik askeri komuta kurulması kararı alındı.

Bu planlar Ukrayna krizi düşünüldüğünde daha anlamlı. Zira enerji ihtiyacının üçte birden fazlasını karşılayan Avrupa, Rusya’ya bağımlılıktan kurtulma derdinde. Polonya gibi ülkeler AB içinde ayrı ‘Enerji Birliği’ oluşturma önerileri yapıyor. Rusya da ABD ve AB’nin yeni yaptırımları nedeniyle yüzünü Asya’ya çevirmeye çalışıyor. Kutup bölgesi doğalgaz projesi de Rusya’nın doğuya dönme stratejisinin parçası. Yerel dilde ‘dünyanın sonu’ anlamına gelenYamal Yarımadası’nda Sabetta limanında bir LNG terminali inşa ediliyor. Rusya’nın Sakharinadalarında sadece bir LNG terminali var. Yeni limandaki faaliyeti yürüten şirketin başkanı ABD’nin son yaptırımlar listesine alındı. Kutuplar’daki Rus rezervlerinde 30 trilyon metreküpten fazla doğalgaz var. Rus şirketi Rosneft’in 10 yıldır müzakere yürüttüğü Çin ile anlaşması Putin’in bu ayki Pekin ziyaretinde imzalanabilir. Kuzey rotası iyice açıldığında Rusya’nın Boğazlar ve Süveyş kanalına da ihtiyacı kalmayacak. Bu da enerji hatları haritasını derinden etkileyecek.

AMERİKA’DAKİ TARTIŞMALAR

Hâl böyleyken, Amerikan yönetimi 2015’te iki yıllığına Kutup Konseyi’nin başkanlığını üstlenecek. Kutup bölgesinin nasıl öncelik kılacağı, petrol ve doğalgaz yataklarının yönetimi tartışılıyor. Ancak Amerika’da çevre sorunları için kaygılar büyük. Çevreci gruplar, buzdağlarını sürüklemek ve buzu eritmek için kullanılan teknolojinin kirlilik yarattığını vurguluyor, hava koşulları nedeniyle güvenli sondajın mümkün olmadığını anlatıyor. Amerika’da Alaska’daki arama çalışmalarında büyük güçlükler yaşanırken, Kutup Dairesi’nin kuzeyindeki aramalar askıya alındı. Barentz Denizi’nde şirketlerin arama çalışmaları da artan maliyetler, altyapı yokluğu gibi güçlüklerle karşı karşıya. Amerikalılar ayrıca Rusya’nın askerî stratejisinden de kaygılı. Öyle ki eski Dışişleri Bakanı Hillary Clinton, Putin’in Kutup askerî üssünü yeniden açma girişimine karış ‘birleşik cephe oluşturulması’ çağrısı yaptı.

Şimdilik rekabet alttan alta gelişiyor. Lakin Kutup bölgesi, bu uzun vadeli enerji kavgasının önemli bir ayağını teşkil edecek gibi görünüyor.

***

Ukrayna doludizgin iç savaşa koşuyor

Bu iş hakikaten çığırından çıkıyor. Doğu Avrupa’nın 45 milyon nüfuslu ülkesi Ukrayna iç savaşın eşiğinde. Batı destekli Kiev’deki yönetim, ülke sanayisinin kalbinin attığı doğu bölgelerinde özerklik talebiyle başlatılan isyanı kanla bastırmaya kalkışıyor. Kiev’de güvenlik güçlerinin, Svoboda başta olmak üzere aşırı sağcıların elinde olduğu geçici yönetim, Cenevre anlaşmasına uymuyor. 17 Nisan’da imzalanan anlaşma Ukrayna’da kamu binalarının ve meydanların işgalinin sona erdirilmesi, silahlı milislerin dağıtılmasına dayanıyordu. Meidan’da hâlâ protestolar sürer, Sağ Sektör dâhil aşırı sağcılar at koştururken (en son 1943’te 600 Polonyalıyı katleden Nazi işbirlikçisi milliyetçileri epey gürültülü biçimde andılar) Batı anlaşmadan sadece Doğu Ukrayna’daki özerklik yanlılarının biat etmesi sonucunu çıkardı.

KEDİ OLMADAN FARE TUTMAK

Kiev’deki aşırı sağcı soslu yönetim ‘kedi olmadan fare tutmaya’ kalkışarak Doğu Ukrayna’da küçük çaplı operasyonlara girişti. Ancak geçici başkan Olek Turçinov söz geçiremedikleri güvenlik güçlerinden yakınırken, bölgeye 15 bin asker ve ağır silahlar yığıldı, 18-25 yaş arası herkese zorunlu askerlik getirildi. Bir milyonluk Donetsk kentinde kontrol özerklik yanlılarında, 11 Mayıs’ta referandum yapacaklarını söylüyorlar. Horlivka, Krematorsk, Luhansk gibi yerlerde 25 Mayıs’ta seçim düzenlemek imkânsız. İronik olan şu ki, Batılılar, dünyanın başka bölgelerinde olsa Kiev’deki aşırı sağ soslu yönetimi en baştan tanımayarak ‘özerklik’ talep edenlere kulak verirlerdi. Lakin burada Rusya’nın askerî duruma müdahil olduğu iddiaları öne çıkartılıyor. Somut kanıtlar olmasa bile bu söylemlerde doğruluk payı bulunabilir. Zira Rusya’nın tarihsel nüfuz alanından gönüllü feragat etmesi düşünülemez. Uzlaşma bulamazsa da alttan alta bölgeyi kaşıyacak aparatı çok. Rusça konuşanların haklarını öne çıkarma söyleminin altı ise Ukraynalı aşırı sağcıların eylemleriyle pekişiyor.

IMF’NİN KREDİ ŞARTI

Kiev’deki yönetimin IMF’nin sunduğu 17 milyar dolarlık krediyi alabilmesi ise sanayinin kalbinin attığı doğu bölgelerinin kontrolüne bağlı. IMF aksi hâlde kredi miktarının revize edileceğini duyurdu. Ancak bunun tek sonucu olabilir, kan dökülmesi. Nitekim geniş çaplı operasyonun geçen hafta başlamasıyla bu da oldu. Mesele Karadeniz sahilindeki Odessa’ya uzandı. Aşırı sağcıların sendika binasında özerklik talebiyle kamp kurmuş Ruslara saldırısının bedeli 37’si yangında 42 kişinin canını yitirmesi oldu.

MÜDAHALENİN RASYONELİ YOK

Rusya’nın Kiev’de aşırı sağcı ve Rus düşmanı bir yönetim istemediği aşikâr. Ancak Kırım’da Rus Karadeniz donanması varken, Ukrayna’nın doğusunu işgalden rasyonel hiçbir çıkarı yok. Ortada hangi taraftan olduğu bilinemeyecek provokasyonlara açık bir süreç varken, Almanya Başbakanı Angela Merkel’in Beyaz Saray’ı ziyaret edip Rusya’ya ek yaptırımlar için 25 Mayıs’taki başkanlık seçiminin nasıl geçeceğine dair şartlar koyması manidar. Aynı Merkel, yola çıkmadan Frankfurt’ta yaptığı konuşmada geçen yüzyıldaki savaşlardan ders aldıklarını belirtip, “Rusya ile iyi bir ortaklık yolunda çalışmaya devam edeceğim. Avrupa’daki çatışmaları askeri yöntemlerle çözmeyeceğiz” demişti. Yaptırım sopası bir yana Kiev’deki yönetime tam desteğin bedeli eninde sonunda askerî cephe açılması.

PANDORA’NIN KUTUSU

ABD ve AB geçen hafta Rusya’ya yönelik şahıslar ve bazı şirketlerin hesaplarını dondurma ve seyahat yasaklarını içeren ‘kara listeyi’ de genişletti. AB’nin kara listesi 48 kişiye ulaştı ama kişilerle sınırlı, şirketlere değil. Avrupa’nın enerjide Rusya’ya bağımlılığı işleri karıştırıyor. Bu konuda ABD ile tam uyumlu hareket edilmesi ancak Rus askerini Ukrayna toprağında görmekle mümkün olabilir. Ve Obama yönetiminin taktiği, Rusya’ya Kırım’ın ilhakının bedelini Doğu Ukrayna’ya askerî müdahaleye zorlayarak ödetmek gibi görünüyor. Bu taktik işlerse ‘Pandora’nın kutusundan’ neler çıkar hesaba katan yok. Aşırı sağın silah olarak kullanılmasının bedelini düşünen de öyle. Böylesi bir bölgede Rus düşmanlığına dayalı Ukrayna milliyetçiliği ile karşıt Rus milliyetçiliğini tetikleyecek politikalar salt Ukrayna için değil bütün Avrupa kıtası için ‘felaket taşları döşenmesi’ anlamına geliyor.

***

Rus-Çin ittifakının alâmetleri

Ukrayna üzerinden kopan fırtınanın bir de Avrasya ayağı var. Dünyanın yükselen gücü Çin, bu krizde ‘soğukkanlı’ dursa da son tahlilde Rusya’ya daha yakın. Çin Dışişleri’nin son açıklaması bunun en net ifadesi: “Uluslararası ilişkilerde Çin tehdit ve yaptırım uygulanmasına karşıdır. Bir meselenin halinde yaptırımların yapıcı olmadığına ve durumu kötüleştireceğine inanırız.” Pekin, tarafları diyalog ve müzakerelere çağırıyor, Rusya’ya yaptırım sopası sallamak yerine Ukrayna’da siyasi çözüm bulunmasını istediğini vurguluyor. Ve özellikle askerî cephede Rusya ile ilişkileri artırıyor.

Son olarak Doğu Çin Denizi’nde Rusya ile ortak donanma tatbikatları düzenleneceği duyuruldu. Bunun da Çin ile Rusya ordularının işbirliğini ‘derinleştirecek düzenli tatbikatlar dizisinin parçası’ olduğu belirtildi. Hatta güvenlik tehditlerine yönelik ortak anlaşmadan söz ediliyor.

Doğu ve Güney Çin Denizi, Çin’in, Amerika’nın bölgedeki en sıkı müttefikleri Japonya, Güney Kore, Filipinler ve Tayvan’la egemenlik iddiaları nedeniyle karşı karşıya geldiği bir bölge. İrili ufaklı kayalıklar üzerindeki ihtilafın temeli balıkçılık ve enerji kaynakları açısından zenginlik. Çin geçen yıl sonunda bu bölge üzerinde hava savunma kimlik bölgesi ilan ederek alarm zilleri çaldırmıştı. ABD Başkanı Barack Obama’nın geçenlerde dört ülkeyi kapsayan Asya turunda konunun tartışıldığı aşikâr. Ve hemen ardından Rusya ile ortak tatbikatın açıklanması da manidar.

S400 SATIŞINA ONAY

Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin bu ay Pekin’i ziyaret edecek. Ana gündem 10 yıldır görüşülen enerji anlaşması, lakin askerî işbirliği ayağı da önemli. Nitekim, öncesinde Putin’in en yeni S400 hava savunma füze sisteminin Çin’e satışı için onay verdi. Pekin bu sistemlerin 2011’den bu yana peşindeydi ancak Moskova kendi ihtiyaçları ve başka ülkelerin de ilgili olduğu gerekçesiyle müzakereleri askıya almıştı. Anlaşma sağlanır mı bilinmez lakin bu sistemler Çin’e bölgedeki adacıklar ve Tayvan Boğazı’ndaki hava sahasında üstünlüğünü pekiştirecek nitelikte.

Moskova-Pekin hattındaki bu işbirliği, Obama Asya turunda ‘Çin’e yumuşak mesajlar’ vermiş olsa bile Amerikan yönetiminin diğer ülkeleri Güney ve Doğu Çin Denizi’ndeki egemenlik iddialarını yükseltmeye teşvik ettiği, hatta Pentagon’un Çin’e karşı savaş planları hazırladığınıWall Street Journal ile Financial Times’tan okuduğumuz bir dönemde daha da dikkat çekici hâle geliyor.

[email protected]

twitter@ceydak

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. KAVRAMSAL SANATA DAİR
  2. MEYVEYİ DALINDAN YEMEK GÜZELDİR!
  3. MODERNLEŞME, TÜRK ŞİİRİ ve SEKÜLERLEŞME
  4. ONUR AKYIL: ŞAİRLİKTEN DÜZYAZIYA GEÇMEK…
  5. Türk modernleşmesinin bir diğer yüzü olarak: ‘Tunç Asker’