Son dakika
A Köşe Yazısı Arşiv

Sadece insanlık mucize yaratır

 ‘Su-i misal emsal teşkil etmez’... İnsanlık hamuruyla yoğrulmuş diyarlarda ‘motto’ budur. Bir sürü sorunları, mücadeleleri, çıkar ilişkileri eksik olmasa dahi... ‘İnsanlık hamuruyla yoğrulmak’ demek, karşınıza çıkan facialar ve belalı durumlarla mücadele ederken hoyratlık yerine vicdanınızın ve merhametinizin işlemesidir. Bunun tezahürü kullandığınız ‘üslup’ ve ‘yöntemler’de görülür. Bunlar insana verilen değeri sergiler, ‘kim olduğunuzu’ açıkça ortaya serer. İşte bu yüzden dünyaya Soma’da yüzlerce insanın canına mal olan maden kazasında ‘su-i misal emsal teşkil etmez’ mottosundan hareketle bakmak icap eder. İnsan canına önem vermek yerine ‘kader’ deyip geçmeyi pekiştiren, sistemi inşa etmiş olanların her türlü sorumluluktan sıyrılmalarının yolunu açacak örneklemeler yerine, biz ‘su-i misal emsal teşkil etmez’ diyerek, çok değil bir kaç yıl önce Şili’de yaşanan maden kazası örneğine bakalım.

KÖMÜR DEĞİL BAKIR-ALTIN

Öncelikle belirtmeli ki, Şili’deki maden kömür madeni değildi. Bir bakır-altın madeniydi. Dolayısıyla kömür madenlerinde yaşanan metan gazı patlaması, yangınlar, seller, çöküntüler gibi tehlikeli yeraltı olayları sözkonusu değildi. Ama Şili’de de yerin yedi kat dibinde, her an deprem tehlikesi bulunan bir bölgede sıkışıp kalmış insanların havasızlık, açlık ve susuzluktan ölmeleri işten bile değildi. Hele de gerekli üslup ve yöntemler sergilenmeseydi bu ‘mucize’ kurtuluş gerçekleşemezdi... İşte bu yüzden onları bulup hayata döndürmek üzere girişilen seferberlik bu tür facialarda ‘insanlık hamurunu’ sergileyen bir ibret vesikası. Bu yüzden ‘balık hafızaları’ tazelemek elzem...

İŞ GÜVENLİĞİNE UYULMAYINCA...

Her şey Şili’nin kuzeyinde bölge başkenti Copiapo’nun yakınlarında bulunan Atacama çölünün derinliklerindeki San Jose bakır ve altın madeninde başladı. Şili henüz şubat ayında 500’den fazla insanın hayatını yitirdiği 8.8 büyüklüğündeki depremin şokunu atamamıştı. 121 yıllık San Jose bakır ve altın madenini işleten San Esteban Madencilik Şirketi, jeolojik istikrarsızlığa karşılık güvenlik ihlalleri, sendikanın ikazlarının dinlenmemesi ve iş güvenliği ile işçi sağlığını önemsememesiyle mimliydi. 5 Ağustos 2010’da bir kayanın yol açtığı çöküntü faciaya yol açtı. Maden çıkışına yakın bir grup işçi kaçmayı başarırken, 33 madenci girişe beş kilometre uzaklıkta, yerin 700 metre altında sıkışıp kaldı. Depremin yarattığı psikolojinin de etkisiyle umutlar çok azdı.

DEVLET ŞİRKETİ İPLERİ ELE ALIYOR

Olaya devlete ait madencilik şirketi Codelco derhal el koydu, arama ve kurtarma çalışmaları başlatıldı. Mart ayında görevine başlamış sağcı bir işadamı olan Devlet Başkanı Sebastian Pinera resmî ziyaretini yarıda kesip kurtarma çalışmaları için seferber oldu. İlk gün hayatta olup olmadıkları bilinmeyen madencilerin isimleri tek tek açıklandı. Kurtarma ekipleri önce düşen kayayı kaldırmak ve alternatif girişler açmayı denedi. Ancak sismik hareketlerin yoğun bulunduğu bölgede 7 Ağustos’ta bir çöküntü daha yaşanınca havalandırma kanalları denendi. 16 santimetrelik sekiz sondaj deliği açıldı. Tarihi geçmiş haritalar ve karşılarına çıkan kayalar işlerini iyice zorlaştırıyordu.

ÜÇ GÜNLÜK GIDAYLA 17 GÜN

22 Ağustos’a gelindiğinde sekizinci sondaj deliği 699’uncu metrede ‘yaşam odasına’ ulaştı. Kazanın ilk günü yoğun toz bulutu içinde kalıp görme sorunları yaşayan madenciler havalandırma sisteminden kaçmaya çalışmış ancak şirket güvenlik kurallarına uymadığı için başarısız olmuştu. Deneyimli vardiya şeflerinin disiplini sayesinde 50 metrekarelik güvenli odaya ulaşmış, burada bulunan iki- üç günlük gıda malzemeleriyle tam 17 gün idare etmeyi başarmışlardı. Ve kendileri bulmak için yürütülen faaliyetleri işitmiş, hayatta olduklarına dair notu hazırlamışlardı. Matkabın ucu notu ‘yakaladı’. 17 gün sonra dünyaya “Hepimiz sığınaktayız, iyiyiz, 33 kişiyiz” notu duyuruldu.

ULUSLARARASI SEFERBERLİK

Biri Bolivya uyruklu olan 33 madenci için Aziz Lorenzo operasyonu için bütün Şili seferber oldu. Uluslararası toplumdan yardım istendi, sondaj şirketleri, uzmanlar ve NASA bile çalışmalara katıldı. Üçte ikisini yabancı bağışçıların karşıladığı 20 milyon dolara mal olan, direksiyonunda Şili devlet şirketi Codelco’nun oturduğu kurtarma operasyonu adeta küresel bir seferberliğe dönüştürüldü. Bu meşakkatli bir operasyon olacaktı.

AİLELERE ŞEFKAT

Bu arada 17 günde sekiz kilo yitirmiş işçiler için mide sorunlarına karşı aşağıya önce ilaçlar ve gıda indirildi, ardından fiziki ve ruhsal her türlü ihtiyaçları karşılandı, psikologlar ve doktorlar devreye sokuldu. Ailelerinin mektupları indirildi, yine bir mini video ile işçilerin mesajları dünyaya taşındı. Madenciler kurtarma planı ve takvimi ile ilgili bilgilendirildi. Başlangıçta maden girişine yığılmış aileler için ‘Umut Kampı’ ismi verilen bir çadır kamp kuruldu, hükümetin bakanları ailelere ve 2000 kişiden fazla basın ordusuna burada düzenli bilgiler verdi.

‘NASA ONAYLI’ KAPSÜLLER

Üç aşamalı karmaşık bir kurtarma planı yapıldı. Batı Almanya’da 1963’te tarihe ‘Legende mucizesi’ olarak geçen operasyon ile Amerika’da 2002’de Pennsylvania’daki Quecreek kurtarma operasyonları örnek alındı. Sondaj sürerken tüneller, çökmemesi için metalle kaplanıp sağlamlaştırıldı. NASA’nın katkısı ile Şili Donanması tarafından çelikten kurtarma kapsülleri hazırlandı. ‘Phoenix’ ismi verilen iki yedekli üç kapsülde oksijen maskeleri, sağlık monitörleri, video kamera ve iletişim ekipmanları hazır edildi. Dünya nefesini tutmuşken, bu hassas operasyona 12 Ekim’de başlandı. Ve tam 69 gün sonra 24 saat içinde, hesaplanandan da kısa bir sürede 33 madenci tek tek çıkartıldı. Hepsini Devlet Başkanı Pinera tek tek karşılarken, kurtarma ekipleri dünyaya ‘Görev tamamlandı’ pankartıyla poz veriyordu. Kurtarma sonrası tedavileri yapılan madenciler 19 Ekim’de taburcu olmuş, 25 Ekim’de La Manedo başkanlık sarayında madalyalarıyla onurlandırılmıştı.

DEVLET SORUMLULUĞU

Pinera facianın hemen ardından Şili Madencilik Düzenleme Ajansı’nın üst düzey yetkililerini görevden almış, izleyen günlerde 18 maden kapatılmış, 300 maden de olası kapatma gündemine alınmıştı. Madenci yakınları davalarını açmış, yargıç şirketin 2 milyon dolarlık mal varlığını hemen dondurmuştu. Kaza sonrası ilk rapor da 25 Ekim’de devlet başkanının önündeydi. Her türlü güvenlik önlemini içeren tavsiyeler sıralanmış, kasım ayında da oluşturulan komisyonun nihai raporu ortaya çıkmıştı. Hepsi internetten kamuoyuyla paylaşıldı.

Dünyanın önde gelen bakır madeni üreticisi olan Şili’de Bakır madeni işçileri Güney Amerika’daki en yüksek ücretleri alıyorlar. Kaza güvenliği sorunları bitmemiş olsa da ciddi kazalar minimum düzeyde. Özellikle de devletin sahibi olduğu maden şirketi Codelco’da...

‘BÜTÜN ŞİLİLİLERİN BAŞKANI’...

Bugün madencileri hayata döndüren Phoenix kapsüllerinden birisi başkanlık sarayının önündeki Plaza de La Constitucion (Anayasa Meydanı’nda) duruyor. Hollywood’un başrollerinde Antonio Banderas, Martin Sheen, Jennifer Lopez’in yer alacağı söylenen filminin çekiminin eli kulağında. Şililerin aklında ise Devlet Başkanı Pinero’nun “Bütün Şilililerin başkanı olmaktan onur duyuyorum” sözleri var.

***

Dünyanın madencilik deneyimi

Kömür, nam-ı diğer ‘kara elmas’, bu dünyada enerji ihtiyacının şekillendirdiği hırs yüklü rekabette hâlâ insan canına mal olan sektörlerden. Zira tehlikeli, çıkarması zor, ihmal kaldırmıyor. Lakin 19 ve 20. yüzyıllarda başa gelen felaketler büyük deneyimler üretmiş durumda. Bugün gelişmiş ülkelerde teknolojik ilerlemeler ve sıkı denetimler, ölümleri tümüyle önlemese de ‘toplu cinayetlere’ yol açmadan madencilik yapılmasını mümkün kılıyor. Asıl mesele gelişmekte olan ülkelerde. En göze batanı Çin. Çin’de elektrik hatlarındaki sorunlar, göçükler, sel basması, yangınlar sonucu açığa çıkan zehirli gazlardan her yıl binlerce insan can veriyor. İşçilerin sağlığı, güvenliği ve kaza önleme yöntemleri dikkate alınmadan dağıtılan ruhsatlar, aşırı üretim ve emek üzerinden fahiş kârlar bu ülkede sektörü şekillendiriyor.

Dünyada deneyim üreten kömür madeni facialarına bakalım...

AVRUPA’NIN AHVAL-İ ŞERİATİ

» FRANSA: Avrupa’da en feci maden kazası Fransa’daki Courrieres faciası. Paris’in kuzeyinde madende 10 Mart 1906’da kömür tozu nedeniyle meydana gelen patlama çocukların da bulunduğu 1099 madencinin ölümüyle sonuçlandı. Facia sonrası büyük tepki oluştu. Bu olay adeta milat. Kömür madenciliği ülkede ‘sosyal isyanın’ sembolü hâline geliyor. Ve 20. yüzyılda bu ülkenin sanayileşmesinin arkasındaki güç olan sektörün 1990’lardan itibaren tasfiyesine girişiliyor. Fransa 2004 itibariyle kömür madenciliğine nokta koymuş durumda.

» BRİTANYA: Özellikle Galler bölgesinde 1900’lü yıllarda daha yoğun gaz bulunan derinlere inilmesi ve güvenlik ihlalleri nedeniyle meydana gelen kazalarda yüzlerce kişi öldü. 12 Aralık 1866’da Barnsley Yorkshire’da 388 cana mal olan Oaks patlaması en namlısı. 1910’dakiLancashire Hulton patlamasında ölü sayısı 344. 14 Ekim 1913’te Britanya tarihinin en feci maden kazası Senghenydd faciası olarak tarihe geçti, 439 işçi öldü. 1966’da Galler bölgesindeki Aberfan faciasında 144 kişi hayatını yitirdi. İlerleyen dönemde önemli güvenlik sistemleri oluşturuldu. Kaydadeğer bir facia yok. 1980’li ve 90’lı yıllarda büyük grevlerin yaşandığı bu sektör günümüzde düşüşte.

» POLONYA: 25 Kasım 2006’da Polonya modern tarihinin en feci kazasında 23 madenci hayatını yitirdi. Ülkenin güneyindeki sanayi bölgesi Silezya’da bulunan Hamebla’daki patlama işçiler yerin 1000 metre derinliğinden 22 milyon dolar değerinde ekipmanı tünelden çıkartmaya çalışırken meydana geldi. Tünelin aslında metan gazı birikmesi yüzünden kapatılması gerekirken, pahalı ekipmanlar nedeniyle kapatılmamıştı. Ülkede 1950’lerden bu yana büyük ölçekli bir kaza yok.

» RUSYA: Son dönemde Ulyanovskaya bölgesinde 2007’de meydana gelen metan patlamasında 106 madenci hayatını yitirdi. Son 10 yılda görülen en büyük kaza olarak kayıtlara geçti. Sebep yine üretimin aşırı artırılması ve özellikle ekipman güvenliğiyle ilgili sorulardı. Ülkede en son 20 Ocak 2013’te Batı Sibirya’daki Kuznetsk bölgesindeki kazada en az dört madenci öldü, dördü kayboldu. Rusya dünyada en büyük kömür rezervlerinden birisine sahip olsa da 1990’lardan bu yana bu sektörün etkisi azalıyor.

» GÜNEY AFRİKA: Güney Afrika tarihinin en büyüğü, dünya tarihinin de yine en büyük facialarından birisi 21 Ocak 1960’da Coalbrook madeninde yaşandı. Bir kayanın madene düşmesinin ardından 437 işçi içeride sıkıştı. Bunlardan 417’si metan zehirlenmesinden hayatını yitirdi. Kaya ilk düştüğünde dışarı çıkma şansı olanların görevliler tarafından geri yollanmaları ve beyaz madencilerin eşlerinin Bantu dullarından daha fazla tazminat almaları nedeniyle büyük tartışma yarattı.

» ABD: 19. yüzyılda Amerika’da onlarca insanın canına mal olan maden faciaları yaşanıyor. 20 yüzyılın en korkunç faciası West Virginia’daki Monongah medeninde 6 Aralık 1907’de meydana geldi. Havalandırma sisteminin yok olduğu, tavanı destekleyen kalasların çöktüğü kazanın elektrik kıvılcımından kaynaklandığı düşünülüyor. Resmî ölü sayısı 362 ama çoğu İtalyan göçmen işçilerden oluşan ve çocukların da bulunduğu madencilerin can kaybının 500’ü bulduğu 1990’ların sonundaki araştırmalarla ortaya konuldu. Bugün kazada hayatını kaybedenler için Mt. Calvary mezarlığında bir anıttaşı bulunuyor.

1910’da kazaları soruşturmak, sanayiye tavsiyelerde bulunmak, üretim ve güvenlik araştırmaları ile eğitim faaliyetleri için Amerikan Madenler Ofisi oluşturulurken, 1950’lerden itibaren can kayıpları yılda 90’lı rakamlara düşüyor. Federal güvenlik yasası 1969’da çıkartılıyor. Son dönemde çoğu Kentucky ve West Virginia’da bazı kazalar var. En büyüğü Upper Big Branch madeninde 29 kişinin canını alan patlama. Bu son 20 yıldaki en büyük kaza. Sebebi yüksek düzeyde metan gazı ortaya çıkmasına yol açan prosedür ihlalleri ve kaçış rotası yaratılmamış olması. 2011 itibariyle yılda madenlerde ölüm sayısı 21’e düşmüş durumda.

ÇİN İŞİ MADENCİLİK

» ÇİN: Dünyadaki madenlerin yüzde 80’i bu ülkede ancak dünyada çıkartılan kömürün sadece yüzde 35’ini üretiyor. 20. yüzyıl tarihi kazalarla dolu. En fecisi 26 Nisan 1942’de Japon işgali altındaki Liaoning eyaletindeki Benxihu faciası. Bu dünya tarihinin de en feci maden kazası. Çin-Japon ortaklığındaki madende çıkan yangın sonrası çoğu köle işçi 1549 insanın ölümüyle sonuçlanıyor. Cesetleri toplu mezarlara gömülüyorlar. 20. yüzyılda yine dikkate değer bir kaza 9 Mayıs 1960’da Datong’da 683 kişinin öldüğü olay.

21. yüzyılda binlerin üzerinde can kaybıyla sonuçlanan kazalar yaşanıyor. 2005’te Sunjiawanfaciasında en az 210 madencinin ölümünün ardından Devlet Konseyi iş güvenliği için 360 milyon dolar harcanması kararı aldı. Ama uygulamada büyük sorunlar var, güvenlik ruhsatı olmayan madenlerden geçilmiyor. Çin hükümetinin bu yıl başında 2013 için verdiği kayıp rakamı 1049. 2012’deki rakamın yüzde 24 oranında azalmış olsa da sorunlar bitmiyor. Bu aslında Çin’de özgür basın, bağımsız sendikalar, baskı gruplarının yokluğunun da sonucu. Yetkililerin belirlediği hedeflere ulaşmak adına madenlerin can güvenliğine uygun işletilmesi önemsenmiyor, pek çok grev yapılsa da sonuç alınamıyor. Koşulları sorgulayanın sesi duyulmuyor.

[email protected]

twitter@ceydak

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. KAVRAMSAL SANATA DAİR
  2. MEYVEYİ DALINDAN YEMEK GÜZELDİR!
  3. MODERNLEŞME, TÜRK ŞİİRİ ve SEKÜLERLEŞME
  4. ONUR AKYIL: ŞAİRLİKTEN DÜZYAZIYA GEÇMEK…
  5. Türk modernleşmesinin bir diğer yüzü olarak: ‘Tunç Asker’