İstanbul'u fethetmek, fetih psikolojisi...
Fetih, hep bir 'ele geçirme' ruhuyla anlaşıldı; bir hegemonya olarak okuyup, anlatıldı.
29 Mayıs, İstanbul’un fethinin yıldönümü. İslami kesim, bu günü bir bayram günü olarak anmayı, şenliklerle kutlamayı, bir gelenek olarak sürdürür. Hz. Muhammed’in “İstanbul’u alacak büyük kumandan” hadisiyle de bu fetih ruhuna, dini bir boyut kazandırılır.
Meselenin böylesine dini bir motife dönüşmesinin arkasında yatan asıl mesele, İstanbul’un Hıristiyan bir yönetimden Müslüman bir idareye geçmesidir. Bizans, Hıristiyan bir imparator tarafından yönetilirken Fatih Sultan Mehmet’le bir 'İslam padişahı’nın yönetimine geçmiştir. Adı da Konstantin’den dönüşerek İstanbul olmuştur.
İslam dünyası açısından bu kadar kutsal kabul edilen bu 'ele geçirme', Hıristiyan dünyası açısından bir 'büyük facia'dır. Hıristiyan kaynakları;
fethin gerçekleşmesiyle birlikte gerçekleşen katliam ve yağmayı anlatırlar. Anlatılanlar, gerçekten de yürek paralayıcıdır.
İslam dünyası ve Osmanlı tarihçileri ise Fatih’in, Hıristiyan tebaaya karşı hoşgörüsünden, Ayasofya’yı her iki dinin ibadetine açma hamlelerinden söz eder.
Bir taraf 'ele geçirirken' diğer tarafın 'ele geçirildiği' bir tarihsel olaydır 'fetih'. Bir taraf zaferini ilan ederken; bir diğeri, 'büyük mağlubiyetin' acısını yüreğine gömer.
Tarih, tarihtir
Sonuçta, yaşananlar, tarihsel gerçeklik içinde değerlendirilmeli. O dönemin kuralları, ilerleme ölçüleri; fetihler üzerine kuruluydu. Silahı, ordusu ve bileği güçlü olan; kendisinden daha zayıf olanı yenebiliyor, sonra topraklara ve zenginliğe el koyabiliyordu. Osmanlı da yükseliş dönemi içinde, topraklarını genişletmiş; o yüzyılların, en gelişmiş, en etkili silahlarını kullanarak, büyük bir egemenlik alanı yaratmıştır. O günün süper devleti olarak dünyaya nizamat veren Osmanlı, 500 yıldan fazla yaşadı ve etkisini sürdürdü.
Cumhuriyet kurulurken, Osmanlı tarihi ve kültürüyle bağlar koparılmak istendi. Osmanlı tarihi, bir anlamda 'kötü' bir tarih olarak yok sayıldı. İslam camiası, bu yok saymaya karşı koyarak; Osmanlı’ya sahip çıktı. Tabii, bu 'karşı tepki' de birçok açıdan incelenebilir ve eleştirilebilir.
'İfrat' ve 'tefrit' diyebileceğimiz iki yaklaşım nedeniyle; Osmanlı’yı değerlendirme konusunda bir türlü normalleşemedik. Tarihi daha makul bir gözle gözlemek olanağı, ne yazık ki iki tarafta da oluşmadı. Ayrıca; Osmanlı’ya sahip çıkanlar da homojen değiller. Farklı gruplar; farklı noktaları öne çıkartıyor, farklı boyutları sahipleniyorlar.
Fetih törenlerindeki konuşmaları izlerken, “Ayasofya cami olmalıdır” kampanyalarını anlamaya çalışırken; bir aşırılık, tarihi gerçekleri abartma, çok sözü edilen empati duygusundan uzaklaşma haline tanık oluyoruz. Dini kavrayışı, bir bölünme psikolojisi olarak da anlatabilir, anlayabilir ve uygulayabilirsiniz, bir birlik psikolojisi ve farklı olanı anlama olarak da.
Bellini tablosu
İstanbul’un fethi, sonuç olarak; ne İslamiyet’in Hıristiyanlık üzerindeki egemenliğini sağladı ne de Osmanlı’nın Bizans’tan haklı olduğunu kanıtladı. İstanbul’un fethi; o gün daha dinamik ve daha etkin olan Osmanlı’nın, büyük bir sıçrama yapmasının kapılarını açtı. Osmanlı; İstanbul’da yoğunlaşan Bizans kültürünü ve kurumlarını, birikimini içine katarak, ilerlemeyi sürdürdü.
Fatih’in ünlü İtalyan ressam Bellini’ye yaptırdığı tablo, bu kültür ortaklığının ürünü.
Göçebe çadırlardan saraylarda oturma geleneği de bu büyümenin ve gelişmenin bir boyutu. Osmanlı, Bizans’ı içine katarak; büyük bir imparatorluğa doğru adım attı.
Toplumların eşitsiz gelişmesinin bir ürünü olarak, Osmanlı da 19. yüzyıldan itibaren bir çöküş dönemine girerek; 20. yüzyılın başında tarihe karıştı. Tarihe bakarken, insani olanı, insani değerleri güçlendiren, farklılıkları bir zenginlik olarak gören bir yaklaşım ortaya koyabiliriz. Yağmayı değil, hoşgörüyü kendimize örnek alabiliriz. Fetih, hep bir 'ele geçirme' ruhuyla anlaşıldı; bir hegemonya olarak okuyup, anlatıldı.
İstanbul, Osmanlı döneminde de yüz yıllarca çoğunluğu Rum-Hıristiyan olan bir nüfusa sahipti. Onlar, varlıklarını, kimliklerini korudular. Bu iyi bir örnek.
Peki daha sonra ne oldu?
Tarih acılarla doludur.