Son dakika
A Köşe Yazısı Arşiv

Avrupa'da düzenin sembollerine isyan hâli

 Avrupa kraliyet hanedanlıklarında yaprak dökümü yaşanıyor. İspanya Kralı Juan Carlos, geçen hafta tahtından feragat etti; bir yıl içinde Avrupa’da bu yola başvuran üçüncü monark oldu. Hollanda Kraliçesi Beatrix geçen yıl nisanda oğlu Willem-Alexander için tahtından çekilmiş; Belçika Kralı Albert temmuzda tahtını oğlu Philippeiçin terk etmişti. Avrupa’da ağır vergiler ödeyen vatandaşların kraliyet ailelerini fonlamaktan bezdiği tartışmaları hız kazanırken, elbette İspanya’nın belirgin bir özgünlüğü var. 2009’da patlayan ekonomik krizin yarattığı resesyon sarmalı, kraliyeti de kapsayan yolsuzluk skandalları İspanyolları derinden sarstı. Avrupa’da ana akım sağ ve sol partilere karşı kurumsal düzene ve bu düzenin sembollerine karşı dalga yükselirken, İspanya bunun tezahürlerinin en net hissedildiği ülke.

‘DEMOKRASİ KRALI’

İspanya Kralı Juan Carlos’un 40 yıllık saltanatı, ülkenin 20 yüzyıldaki kanlı diktatörlükten demokrasiye geçişinin de öyküsünü sunuyor. Anti-demokratik bir kurum olan monarşinin, demokrasinin garantörü kılınması ironik elbette. Bunun sebepleri eksik değil.

İspanya, mal ve mülklerine el konulan Burbon ailesi 1931’de sürgüne gittikten sonra diktatörFrancisco Franco döneminde 40 yılı aşkın süreyle kralsız yaşadı. Juan Carlos da Roma’da 1938’de sürgünde doğdu, 10 yaşına kadar ülkesine ayak basamadı. Franco, son yıllarında halefinin bir monark olmasına karar verdiğinde, seçtiği isim baba Franco Juan de Bourbon yerine genç Juan Carlos oldu. 1969’da Juan Carlos’u varisi tayin etti. Ve Carlos, 1975’te, Franco’un ölümünden iki gün sonra 37 yaşında tahta çıktı. Ama ülkede monarşi yeniden tesis edilse de Carlos, Franco’nun otokratik mirası yerine siyasi reformlara yöneldi; ülke yeni anayasa ile parlamenter monarşiye geçti.

DARBEYE DUR DİYEN KRAL

Kral Carlos’un, uzlaşma sürecinin mimarı olması boşuna değil. 1981’de bir grup asker parlamentonun alt kanadını basıp ‘kral adına’ darbe yapmaya kalkıştığında henüz 43 yaşında olan Carlos, televizyona çıkıp darbeye karşı durdu. “Taht, ulusun birliği ve devamlılığının sembolü hiçbir biçimde demokratik sürecin kesintiye uğratılması girişimini hoş göremez” diyordu. Bu çıkışıyla halkın gözünde büyüdü.

1990’larda ise Carlos politikadan uzaklaştı, gösterişli yaşam tarzıyla öne çıktı. Refah sorunu yokken işler kolaydı. Kral da Avrupa’daki diğer kraliyet mensupları gibi gelenekleri temsil eden, turizm ve marka değeriyle öne çıkıyordu, bir nevi ‘ulusal hazine’ muamelesi görüyordu. Diğer yandan kral İspanya’nın bir numaralı diplomatıydı. Venezuela’nın eski Devlet Başkanı Hugo Chavez, 2007’de Şili’deki İber-Amerika zirvesinde kendisine karşı darbe girişiminden eski İspanyol hükümetini sorumlu tuttuğunda onu “Kes sesini” diyerek susturan ve ‘ülkesinin onurunu kurtaran’ da O’ydu. Asıl mühimi dünya liderleriyle ilişkileri. Başta Suudi Arabistan olmak üzere Ortadoğu’nun monarklarıyla yakın dostlukları olan Carlos, bu sayede İspanyol şirketlerine ballı anlaşmaların kapılarını araladı. Sonuncusu Suud ile hızlı tren anlaşmasının Fransa’nın elinden kapılması.

KRALİYETE DOKUNMAYAN KRİZ

Ancak 2009 krizi işleri değiştirdi. İki yıl içinde konut balonunun patladığı işsizliğin yüzde 26’lara yükseldiği İspanya’da 15-M gibi sokak hareketleri ortaya çıkmakta gecikmedi. Cezayı 2011 seçiminde iktidardaki Sosyalist İşçi Partisi’ne kesmiş olan İspanyollar iktidara muhafazakâr Halk Partisi’ni getirmişti. Mariano Rajoy yönetimi kemer sıkma tedbirlerini devreye sokarken, art arda patlayan yolsuzluk skandalları en çok da kraliyeti vurdu.

Her dört İspanyol çalışandan birisi işsiz; hükümet iflasın eşiğindeyken, Kralın kızı Prenses Cristina ve kocası Inaki Urdangarin hakkında soruşturma başlatıldı. Urdangarin, vakfı kanalıyla kamu fonlarından altı milyon euroyu zimmetine geçirmekle suçlanıyordu. İspanyol kraliyet ailesi ilk kez 2011’de gelirlerini açıklamaya zorlandı. Kralın 10 milyon dolarlık ödeneği ve monark olarak görevleri için 140 bin euroyu aşan ek fonu olduğu anlaşıldı

FİL SAFARİSİ

Ardından 2012’nin başında Kral Carlos, Afrika ülkesi Botswana’da çıktığı fil safarisinde bonkörce para harcaması ve kalçasını kırmasıyla manşetlere düştü. Halkından özür dilemek ve Vahşi Yaşam Fonu’nun onur temsilciliğini bırakmak zorunda kaldı. Artık yükselen toplumsal muhalefet monarşinin ilgasından söz eder olmuştu. İşte son bir yılda tartışmalar artarken, Carlos’un 76 yaşında tahta vedası geldi. Vurgusu “Yeni kuşak haklı olarak liderlik rolü üstlenmek istiyor” oldu. Ancak 46 yaşındaki oğlu Felipe’nin popülaritesi yüzde 66’larda görünse de rahat bir saltanat sürüp sürmeyeceği meçhul.

GENÇ KUŞAK HAFIZA

İspanya’da ana akım iki partiyi oluşturan Halk Partisi ile Sosyalist Parti, monarşinin devamından yana. Sorun şu ki son iki yılda toplam temsiliyet oranları yüzde 80’den yüzde 50’ye düştü. Bunun yerine mayıs sonundaki Avrupa Parlamentosu seçimleriyle yükselen sol popülist dalga dikkat çekici. Dört ay önce kurulan Podemos hareketi yüzde 8’e varan oy aldı.Birleşik Sol ve Equo yeşil partisiyle birlikte oy oranları yüzde 20’ye ulaşıyor. Bu partiler referandumla monarşiyi kaldırıp ‘Üçüncü Cumhuriyet’in ilan edilmesini istiyorlar. Carlos’un tahtından feragati sonrası düzenlenen gösteriler, çağrıların karşılıksız olmadığına işaret. Özellikle de kolektif hafızalarında Carlos’un yeri daha zayıf olan genç kuşak arasında... Onlar artık bir krala ihtiyaçları olup olmadığını sorguluyor. Carlos’un tahtından feragati İspanya’da aslında ‘demokrasiye geçiş sürecinin sona erdiğinin’ ve siyasi reform ihtiyacını içeren yeni bir ‘varoluşsal krizin’ başlangıcı görülebilir. Hele de Katalonya’nın kasımda düzenleyeceği bağımsızlık referandumu İspanya için bin bir belirsizliğe gebeyken...

***

Mısır’da Sisimania’yı seçim söndürüyor

Arap coğrafyasında 2011’le başlayan isyan sürecinde ağızlarda acı bir tat bırakan Müslüman Kardeşler yönetiminin darbeyle kesintiye uğradığı Mısır, tam bir tarihî tekerrür örneği. 3 Temmuz darbesinin ardından ortaya konulan ‘yol haritası’nın ilk ayağı ocak ortasında Müslüman Kardeşler’in şeriat vurgusu daha fazla olan 2012 anayasasını tersyüz eden yeni anayasanın onaylanmasıydı. İkinci ayağı mayıs sonundaki cumhurbaşkanlığı seçimleriyle tamamlandı. Sonuçları da geçen hafta açıklandı. 3 Temmuz darbesinin mimarı GeneralAbdülfettah el Sisi’nin ipi göğüslemesi malumun ilanı. Ancak ordunun zihinlerde güçlü bir yer teşkil ettiği Mısır’da bir yıla yakın süreyle şişirilen ‘el Sisi balonu’ sandıkta sönmüş görünüyor. Bu durumun en net tezahürü alay konusu edilen katılım oranı.

RESMÎ ORANLAR

Yüksek Seçim Kurulu’na göre, 24-26 Mayıs’ta düzenlenen, tartışmalı biçimde üçüncü güne uzatılan seçimlerin sonucunda El Sisi 23,7 milyon seçmen ile oyların yüzde 97’sini kazandı. Solcu rakibi Hamdin Sabbahi ise 754 bin 511 seçmen ile yüzde 3,9’da kaldı. Resmî katılım yüzde 47 olarak açıklandı. Yani 54 milyon kayıtlı seçmenden 25 milyonunun oy kullandığı... Mısır’da sandığa ilgi aslına bakarsanız hep azdı. Ama Müslüman Kardeşler üyesi Muhammed Mursi’nin 2012 seçimlerinde yakaladığı katılım oranı yüzde 50’yi bulmuştu. Bu açık ve serbest seçimler olduğundan daha gerçekçi bir rakamken, El Sisi’yi başkanlığa taşıyan oylamada muhalif kaynaklara göre katılım oranı aslında yüzde 11-15 arasında kaldı. Üstelik bu sonuç El Sisi’nin 40 milyon seçmeni sandığa davet etmesine rağmen elde edildi. Mısır yönetimi oylamanın ikinci gününde memurlar için tatil ilan etti, özel sektöre benzeri bir çağrıda bulundu, halkın ilgisini cezbedebilecek AVM’leri zorla kapattırmaya kalkıştı. Ve elbette oy kullanmayanlar için 70 dolar ceza konuldu. İlk iki gün sandıklara bakmak katılımın yetersizliğini ortaya sererken, Yüksek Seçim Kurulu, oylamayı üçüncü güne uzatmak zorunda kaldı.

EL SİSİ TİPİ ‘MEŞRUİYET’

Bu durum en başta El Sisi için zaten askerî darbe ile ortaya çıkmış meşruiyet sorununu derinleştiriyor. Ancak açıkça ülkenin Batı tipi demokrasiye hazır olmadığını söyleyen, terör ve güvenlik sorununu öne çıkartan, Müslüman Kardeşler’i ‘terör örgütü’ ilan etmiş bir yönetimin aradığı bizim anladığımız anlamda bir ‘meşruiyet’ değil. El Sisi, kendi açısından meşruiyetini kampanya döneminde üç kez toplandığı 240’tan fazla Arap aşiretinin desteğinde görüyor. Yine Mursi karşısında 2012 seçimlerinde ilk turda yüzde 24, ikinci turda yüzde 48 oranında oy yakalamış Mübarek rejiminin adamı Ahmet Şefik’in Ulusal Demokratik Parti’sinin oy tabanını kâfi görüyor. Mısır’ın derin bölünmüşlüğünden faydalanarak uluslararası dinamiklerin de etkisiyle yerini sağlamlaştırabilecek bir yönetim öngörüsü bu.

İKİ YAKA BİRARAYA GELMİYOR

Bunun karşısında öteden beri zayıf bir seküler ve sol muhalefet var. Müslüman Kardeşler’in boykot ortamında El Sisi’nin rakibi Hamdin Sabbahi ancak protesto oylarını alabildi. Oysa 2012 başkanlık seçiminde yüzde 21’e ulaşmıştı. Bunda askerî yönetimin Müslüman Kardeşler kadar seküler ve sol kesimin üzerinden de geçmesi etkili. 25 Ocak Devrimi’nin öncü güçlerinden 6 Nisan Hareketi’nin nisan sonunda yasaklanması bunun sadece son örneği. Bu kesimle Müslüman Kardeşler’i ittifak ettirmek de bu noktadan sonra güç. En başta da boykota giden Müslüman Kardeşler rejimi ‘yormayı’ hedeflerken, seküler ve sol muhalefetin ‘onarmak’ kaygısı var.

Kısa vadede söylenebilecek 25 Ocak Devrimi’nin ‘demokrasiye küsmüş’ gençliğinin de, Müslüman Kardeşler’in kolay kolay toparlanamayacağını, kısa ve orta vadede radikalleşen gençlik kanadının ise El Sisi’nin güvenlikçi bakış açısını pekiştirmeye yarayacağı. 85 milyonluk Mısır için asıl mesele ekonomik sorunlar. El Sisi’nin yoksullukla mücadele için ekonomik reformlar, mega inşaat ve yatırım projeleri için arkasında Suudi desteği yetecek mi, orası meçhul. Ama Riyad seçim sonrası hemen Mısır için bağışçılar konferansı önererek ilk adımı attı.

Ortadoğu’da Batı tipi kurumsal demokrasi hayalleri bir yana siyasal İslamcıların sarıldığı sandık demokrasisinin dahi daha uzun süre esamisinin okunmayacağını söylemek fal bakmak olmaz. Temsili demokrasinin olmazsa olmaz koşulu sandık ile bir uzlaşma rejimi olan demokrasinin kurumsallığının buluşamadığı bir yerde geriye totaliter yönetimler kalıyor... Hangi kisve altında olursa olsun...

[email protected]

twitter@ceydak

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. KAVRAMSAL SANATA DAİR
  2. MEYVEYİ DALINDAN YEMEK GÜZELDİR!
  3. MODERNLEŞME, TÜRK ŞİİRİ ve SEKÜLERLEŞME
  4. ONUR AKYIL: ŞAİRLİKTEN DÜZYAZIYA GEÇMEK…
  5. Türk modernleşmesinin bir diğer yüzü olarak: ‘Tunç Asker’