Sünni ekseni, Şii yayı
Türkiye, Sünni omurgalı örgütlere destek verirken kaçınılmaz olarak, bu desteğin bir kısmı da radikallere gitti.
Irak’ın ABD tarafından işgalinden bu yana; radikal örgütler, mezhep temelli şiddet eylemleriyle dikkat çekiyorlar. Şiilerin yoğun olarak yaşadığı bölgelerde, Sünni kökenli örgütler; Sünnilerin çoğunlukta olduğu yerlerde, Şii radikalleri; kanlı eylemlere imza atıyorlar.
Bunca gerilime ve kışkırtmaya rağmen yine de mezhep eksenli çatışmalar derinleşmedi. Bu noktada bir aklıselim egemen oldu. Son
dönemde yaşadıklarımıza bakarak şunu söyleyebiliriz: Tablo çatışma yönünde değişiyor gibi.
IŞİD: Sünni tepkisi
IŞİD’in, Musul’u işgali sırasında Türkiye Başkonsolosluğu’nu basmasıyla; tablo farklı bir boyut kazandı. Türkiye, değişik bir şekilde sürece dahil oldu. IŞİD, bir Sünni örgütlenmesi. Iraklı Sünniler, ABD’nin 2003 yılındaki işgaliyle birlikte iktidar dışında kaldılar ve bir yalnızlık psikolojisi içine girdiler.
Saddam döneminde; Irak’ta Şiiler baskı altındaydı. Saddam’ın iktidarı Sünnilerden oluşuyordu. Bağdat’ta Şii yönetimi kurulmasıyla birlikte; İran, Irak ve Suriye arasında bir Şii yayı oluştu. Lübnan’daki Şii Hizbullah örgütü de eklenince, yay biraz daha uzadı.
Esad’a karşı ayaklanan Özgür Suriye Ordusu (ÖSO); daha çok Sünnilerden oluşuyordu. Başlangıçta, IŞİD, bu koalisyonun içindeydi. Sonra, IŞİD ve el Nusra gibi radikal örgütler; ÖSO’yu da hedef alan eylemlere giriştiler. Koalisyon parçalandı.
Şimdi daha net bir şekilde görülüyor ki IŞİD adlı örgüt, Irak’ta iktidarı yitirmiş Sünni kesimin öfke ve çaresizliğinden yararlanarak güçlendi ve örgütlendi. Nitekim, Musul dahil, ele geçirdiği ve etkisini arttırdığı bölgeler, Sünnilerin yoğun olarak yaşadığı bölgeler.
Irak; Kürtler, Şii Araplar ve Sünni Araplar şeklinde parçalanmış durumda. Benzer bir tablonun, Suriye’de de oluştuğunu görebiliyoruz. Orada da Sünni Araplar, Şii Araplar ve Kürtler, üç ayrı varlık olarak ortaya çıktılar. Suriye’deki Şii yönetimi, Bağdat ve özellikle İran’dan aldığı destekle güç kazandı.
Suriye’de ciddi bir güç birikimi oluşturamayan Sünniler açısından durum dramatik görünüyor. Esad, Şii ve seküler azınlığa dayanarak yönetimdeki inisiyatifini koruyor. Irak’ta da Sünniler açısından, problematik ve zor bir görüntüden söz edilebilir.
Siyaseten başarılı olamayan Sünnilerin temel açmazlarından biri; radikal ve şiddet yanlısı örgütlerin egemenliği altına düşmüş olmaları. Türkiye, Mısır’daki örneğin yürümesini ve İslamcı hareketin demokrasiye yönelmesini istemişti. Ne yazık ki Batı bu tecrübeyi bir demokrasi deneyi olarak anlamak istemedi, darbecilere arka çıktı. Mısır, bu açıdan olumsuz bir tecrübeye dönüştü. Suriye ve Mısır’daki Sünni direnişçilerin, Batı’ya yakın olanları, daha ılımlı olanları; ne yazık ki, uzayan savaşın ve iç çatışmaların içinde etkilerini kaybettiler. Güçlerini, büyük ölçüde, radikal örgütlere kaptırdılar.
Türkiye, Sünni omurgalı muhalif örgütlere destek verirken kaçınılmaz olarak, bu desteğin bir kısmı da radikallere gitti. Erdoğan hükümetinin içerdeki ve dışardaki muhalifleri; bu olguyu abartarak, “Erdoğan El-Kaide’ye destek veriyor” şeklinde bir söylem oluşturdular.
Yapay sınırlar Batı’nın mirası
Irak ve Suriye, hatta Lübnan ve Ürdün; Batılıların çizdiği sınırlarla ortaya çıkmış yapay devletler. Sınırlar oluşturulurken bu devletlerin; mezhepsel, etnik kompozisyonlarına, çok dikkat edilmedi. Şu an içinde bulunduğumuz süreci, 'mezhep bölünmesi ekseninde bölgenin yeniden şekillenmesi' şeklinde tanımlamak mümkün. Bu süreç; ne yazık ki bölge halkının kanı dökülerek, bölge halkının yaşamları altüst edilerek ilerliyor.
Türkiye’nin önündeki öncelikli görev; rehinelerin, bir an önce, sağ salim kurtarılması. Uzun vadede ise mezhepsel çatışmalara bulaşılmaması, bölgede demokrasi ve barışın kurulabilmesi için tarafsızlığın korunması, belirleyici olacak.