Son dakika
A Köşe Yazısı Arşiv

Kanserli, genç ama bekar bir kadının anne olma ihtimali nasıl azaltılır?

 Doç. Özgür Öktem, 'Bir kadına kansersiniz demek ile kısırsınız demenin yarattığı stres aynı. Bir kadının kanser tanısıyla karşılaştığında eşi tarafından terk edilme ihtimali de 8 kat fazla' diyor.

NEDEN

Bugün farklı bir röportaj size. Politika yok, hayat var. Ya da onun gibi bir şey. Fikir, geçen hafta Hürriyet Pazar’da okuduğum Ayşe Arman’ın röportajından çıktı. Tanıdığım, yıllarca neşeli hikayelerini dinlediğim Ann ve Özgür Ercan çiftinin bu kez en zor günlerine tanık oldum o röportajda. Ann yumurtalık kanserinin son evresindeydi ve kendi deyimiyle ‘güzel ölüyordu.’ Özgür de tedavi sürecinin nasıl yıpratıcı olduğunu, bir erkek, bir eş ve bir baba olarak aklından neler geçtiğini anlatıyordu. Ben de kanser tedavisi gören kadınların üreme fonksiyonları muhafaza etmek konusunda uzmanlaşan Koç Üniversitesi Tıp Fakültesi’nden Doç. Dr. Özgür Öktem ile buluştum. Bugün kanserli kadınların hayatını daha da zorlaştıran eşlerini ve bakanlık yönergelerini anlattı. 

Bir kadın için yumurtalık, meme ve rahim kanseri olmanın daha travmatik bir yanı var mı?

-Kesinlikle. Çünkü bir kadına kanser tanısı koymakla kanserin tedavisine bağlı olarak ortaya çıkacak kısırlığın getireceği stres aynı. Buradaki kilit nokta kısırlık. Ve kısırlık riski sadece yumurtalık, meme ve rahim kanserlerinde artmıyor. Tedaviye bağlı olarak lenf bezi ve kan kanseri gibi türlerde de kısırlık olabiliyor. Dolayısıyla benim verdiğim hizmet sadece jinekolojik kanser türlerine yakalanmış kadınlara değil. Tüm kanser türleri için geçerli. Kemoterapi ve radyoterapi alması gereken ve bu işlemlere bağlı kısırlığa karşı korunma, yani bir başka deyişle doğurganlığını kaybetme korkusu olan genç yaştaki kanser hastalarına yönelik.

Siz tam olarak ne yapıyorsunuz, konsültasyonun kapsamı ve içeriği ne?

-Kanser tanısı almış bir hasta düşünün. Ameliyatını oldu, ardından kemoterapi ve/veya radyoterapi içeren bir tedavi planlanıyor. Alacağı tedavilerin ne oranda kısırlığa yol açma riski bulunduğunu ve ne gibi önleyici tedaviler yapılabileceği konusunda hastaları bilgilendiriyoruz. Bir kadına kansersiniz demek ile kısırsınız demenin aynı stresi yarattığını gösteren psikososyal ölçümler mevcut. Çünkü kadın bir yerde doğurganlığın simgesi.

Başka varoluş meselelerimiz de var kadınlar olarak…

-Elbette ama maalesef benim söylediğim de bir gerçek. Bugün bunları niye konuşuyoruz? Çünkü kanser hastalarının sağ kalım oranlarında ciddi bir artış var. 1970-80’li yıllardaki 5 yıllık sağ kalım oranlarıyla bugünkü sağ kalımlarını kıyaslarsanız belirgin fark olduğunu göreceksiniz. Örneğin çocukluk çağı tümörlerinde 5 yıllık sağ kalım yüzde 50-60’ken şimdi yüzde 80-90’a geldi. Benzer durum yetişkin kanserlerinde de geçerli. Dolayısıyla hastanın hayatta kalmayla ilgili sıkıntıları azalınca hayat kalitesiyle ilgili iyileştirmelerin yapılması gündeme gelmiş oldu. Biz işin o kısmıyla ilgileniyoruz. Bu çok önemli. Kanser tanısı alan bir bireyde çoğu zaman hayatta kalıp kalmayacağı ana soru olduğundan onun dışındaki her şeyi öteliyor. Halbuki bu kişilerin bir kısmı düzeliyorlar. Tekrar hayata döndüklerinde pişmanlık yaşamaya başlıyorlar.

Hangi konuda?

-Çocuk sahibi olmak. Radyoterapi ve kemoterapiye maruz kaldığı için yumurtaların büyük bölümü ciddi zarar görmüş oluyor ve çocuk sahibi olma ihtimalleri çok düşüyor. Kısırlık tablosu gelişmiş oluyor ki bu noktadan sonra bizlerin yapabileceği pek bir şey yok. Dolayısıyla kanser tanısı aldıktan sonra çocuk sahibi olmak konusunu gündeme almak gerekiyor. Çoğu kanser tedavisinde buna izin verecek bir aralık da oluyor. Örneğin meme kanseri olmuş bir kadın önce ameliyat oluyor ve kemoterapisi 1 ila 1.5 ay sonra başlıyor protokol gerekiyor. Bu süre de bizim üreme fonksiyonlarıyla ilgili önlem almamız için yeterli bir süre.

Ne yapabiliyorsunuz o sürede?

-Hastanın doğurganlığını korumaya çalışıyoruz. Kanser tedavisi sırasında mutlaka yumurtalıklar zarar görecek ama çocuk sahibi olmasını sağlayabilir miyiz üstüne bir strateji izliyoruz. Üç farklı metot uygulanıyor. Embryo, yumurta hücresi ve yumurtalık dokusu dondurma. Embryo ve yumurta hücresi dondurmak aslında bir tüp bebek işlemi. Embryo dondurmak en başarılı metod. Ancak evli olma zorunluluğu var ülkemiz üreme sağlığı yönergesine göre.

Kadın kanser olsa bile mi?

-Evet maalesef. Sırf bu nedenle kanser olan bir kadın nişanlısıyla evliliğini hızlandırmıştı. Çünkü evlilik sertifikası olmadan embriyo dondurmamız mümkün değil. Böyle olmasını istemezdik ama yönerge bu şekilde. Avrupa ve Amerika’da elbette durum böyle değil. Evli olma şartı aranmıyor.

Üç yöntem var demiştiniz kanserli kadınının doğurganlığı ile ilgili…

-En etkilisi bu sözünü ettiğim embriyo dondurma yöntemi. Dondurulup çözülen embriyo başına canlı gebelik oranı yüzde 40’lara ulaştı artık.

Peki diyelim ki 30 yaşında bir kadın lenf kanseri oldu, bekar, evlenme niyeti yok, evlenecek aday yok fakat bir gün, inşallah iyileşince anne olmak istiyor. Siz bu kadın için ne yapabiliyorsunuz?

- İkinci yöntem olan yumurta hücresi dondurmaya başvurabiliriz. Ama spermle dölleyip embryo elde etmeden yumurta hücresi olarak donduryoruz evli olmadığı için. Öte yandan dondurduğumuz yumurta hücrelerinin iyi kalitede bir embriyoya karşılık gelebilmesi için çok daha fazla yani 8 ila 10 yumurta hücresi dondurmamız gerekiyor.

Evli olmadığı için bu yöntemi uygulamak zorunda kaldığınız kanserli hastalarınız oldu mu?

-Oldu ama bakın evli olmaması bazen avantaj olabiliyor.

Nasıl mesela?

-Çünkü bir kadının kanser tanısıyla karşılaştığında eşi tarafından terk edilme ihtimali erkek kanser tanısı aldığında kadının terk etme riskinden çok daha yüksek. 8 kata kadar. Bu durum özellikle beyin tümörlerinde geçerli. Rahim ağzı (serviks) kanserinde de durum benzer. Erkekler eşi kanser olduğunda kaçıyor, terk ediyor. Yahut eşinin kanser olduğunu öğrenince çocuk sahibi olmak istemiyor.

Sebebini dile getiriyorlar mı?

-Bunun sebebini hiç bir çift açık olarak dile getiremez. Ancak kanser türü, hastanın hastalığı veya tedavilere bağlı bilişsel fonksiyonlarının olumsuz etkilenmesi, yatalak hale gelmesi, cinsel fonksiyonlarını kaybetmesi gibi faktörler rol oynuyor. Söylediğim gibi beyin tümörlerinde bu durum çok daha belirgin. Diğer kanser türlerinde de yapılan çalışmalar da farklı sonuçlar var. Bunu doğrulayan çalışmalar yanında bir fark göstermediğini bulanlarda var. Ancak genel olarak böyle bir fark olduğu biliniyor. Boşanma veya terkedilme sonrası hastanın yaşam kalitesi daha da bozuluyor maalesef.

E tabii ki... Blu çalışmalar erkeklerle ilgili çok şey söylüyor kanımca…

-Evrimsel süreçte erkek hayvanlarda bile böyle bir içgüdü var. Türünün devamı ile ilgili olabilir. Elbette buna bir içgüdü deyip kestirip atmak da doğru değil. Meselenin sosyal, psikolojik bir çok yönü var.

Ne diyor yani erkek? Kanser tedavisi kadını kısır yapacak, ben türümü devam ettirmek istiyorum. Ya da… Kanserli kadınla uğraşamam…Hangisi?

-Sanıyorum ikisi birden. Tek bir faktöre bağlı olduğunu düşünmüyoruz.

Bu çalışmayı doğrulayan birebir örnekler yaşadınız mı?

-Maalesef evet. Böyle iki hastam oldu. Biri meme kanseriydi, diğeri lenfoma (lenf kanseri). Gelip benden üreme ile ilgili konsültasyon aldılar. Birinin nişanlısı vardı, nişanı bozdu. Diğerinin eşi de tam embriyo dondurma aşamasında vazgeçti, “Çocuk istemiyorum” dedi. Tabii o noktadan sonra bizlerin gidebileceği bir yer yok. Çünkü üreme sağlığı son derece kişisel bir konu, kişisel bir karar. Daha doğrusu iki insanın birlikte alması gereken bir karar. Riskleri ve tedavi opsiyonlarını sunmak dışında müdahaleci olamayız. Tabii ki ben profesyonel bir insanım ve konuya duygusal yaklaşmam. Ama kanser tanısı almış bir kadının bir daha çocuk sahibi olamayacağıyla ya da eşi tarafından yalnız bırakılmayla ek bir stres ve üzüntü yüklenmesi bir doktor olarak beni de zorluyor. Çünkü karşınızdaki kadının hayatta karşılaşabileceği en yoğun ve en yıkıcı olaylar zincirine şahitlik ediyorsunuz.

Geçen hafta Ayşe Arman terminal aşamada yumurtalık kanseri olan Ann ve eşi Özgür Ercan ile çok etkileyici bir röportaj yapmıştı. Özgür o röportajda “Eğer psikiyatrik destek almasaydık, tedavinin altıncı ayında ben evi terk eder, kendimi içkiye vururdum” diyordu. Yani sizin söylediğinizi doğrulayan bir ruh halinden söz ediyor…

-Evet. Özellikle ABD’de çiftlerden biri kanser olduğunda evlilik terapistleri de devreye giriyor ve bunun faydası oluyor. Bu tür terk edilme vakalarıyla henüz Türkiye’de çok sık karşılaşılmıyor. Var ama çok fazla değil. Eğer bir artış olursa biz de ABD’dekine benzer bir yaklaşım benimseyebiliriz. İşte bakın erkeğin terk etmesi veya çocuk sahibi olmaktan vazgeçmesi gibi durumlar için embriyo dondurmak yerine daha az başarılı olsa da yumurta hücresi dondurmanın özgürleştirici bir yanı var.

Ne bakımdan özgürleştirici?

-Şöyle düşünün… Kanserli hasta evliydi. Eşiyle onay verdiler ve tedaviden önce embriyolarını dondurduk. Sonra boşandılar. Bu embryoların artık kullanılma ihtimali yok. Kanser tedavisi görmüş ve yumurtalıkları zarar görmüş kadının anne olma şansı o embriyo ile birlikte yok oluyor. Halbuki eşinden bağımsız bir şekilde yumurta hücresi dondurmak, evet başarı şansı daha düşük olsa da, en azından hala bir annelik ihtimalinin varlığını sağlıyor. Çünkü kendine ait dondurulmuş yumurta hücrelerini başkasıyla evlenerek kullanabilir.

Peki yumurta hücresi dondurulmasıyla sağlıklı bebek sahibi olma şansı nedir?

-Her geçen gün artıyor. Birkaç yıl öncesine kadar Amerikan Üreme Sağlığı Cemiyeti yumurta hücresi dondurma yöntemini deneysel kabul ederken, 2013’ten itibaren standart bir yaklaşım olarak öneriyor. Dondurulmuş bir yumurta hücresinin metabolik aktivitesini sınırlayarak uyku haline getirdiğimiz için 5-10 sene sıkıntı olmadan saklamak mümkün.

Bu yöntemle çocuk sahibi olmuş hastanız var mı?

-Yumurta hücresini dondurduğumuz kanserli hastalarım var ama o yumurtayı çözüp dölleyip hastaya nakledeceğimiz zaman henüz gelmedi. Çünkü kanser tedavileri sonuçlanmadı. Dahili onkoloğun tamam hamile kalabilir demesi gerekiyor.

Peki bu yumurta dondurma hücresi bekar ve henüz doğum yapmak üzere kendisini hazır hissetmeyen, örneğin işine yoğunlaşmayı planlayan, evliliğe hazır hissetmeyen kadınlar için neden uygulanamıyor? Niye illa kanser gibi bir rahatsızlık olması şartı var?

-Yaşlanmaya ya da sosyal nedenler öne sürülerek bir kadının yumurtalarını dondurmasına Türkiye’de izin verilmiyor. Erken menopoz riski varsa ya da herhangi bir nedenden dolayı yumurtalıkların alınması söz konusuyla bu işlemi yapabiliriz. Ama diyelim ki “Benim şimdi çocuk yapacak vaktim yok, işim gücüm başımdan aşkın, hele bir 40 yaşına geleyim o zaman deneyeceğim, siz benim yumurtaları dondurun genç kalsın” diye bir durumunuz varsa, size yardımcı olamıyoruz.

Bu toplumsal cinsiyet politikaları açısından son derece ayrımcı bir pozisyon değil mi?

-Son 30 yılda kadının toplumdaki yeri ciddi biçimde değişti. Akademik kaygılar, kariyer… Bunlar gerçekten çocuğu ertelemek için çok haklı sosyal ve toplumsal sebepler olabilir. Ve evet artık kimse 20’li yaşlarda evlenmiyor. Ama bir hekim olarak şunu söylemeliyim ki çocuk sahibi olmanın bedensel açıdan bir yaşı var gerçekten. Bence bu en geç 30. Hatta 30 bile geç. Daha üstü hiç değil.

60 yaşında anne olunuyor, müjdeee! haberlerini okuyoruz ama…

-Evet ileri yaştaki bir kadın sözünü ettiğim bu yöntemlerin biriyle hamile kalabilir ve sağlıklı bir çocuk doğurabilir. Fakat o kadının yaşlı bir bedene sahip olduğunu, yaşlandıkça tansiyon, şeker ve bir çok başka kanser türünün daha kolay yerleşebileceğini, ebeveyn olmak denen şeyin biraz da çocukla çocuk olmak olduğunu unutmamak gerekir. Dolayısıyla size göre ayrımcı bir politika olabilir, belki de öyledir ama benim hekim gözümden 40 yaşından sonra hamile kalmak üzere yumurtalarını dondurmak isteyen bir kadını tıbbi olarak haklı bulamıyorum.

Bekar ama kanserli kadının embriyosunun, kanser değil ama henüz çocuk doğurmak istemeyen bir kadının yumurtasının dondurulmasını engelleyen yönergeleri kabul edilebilir buluyor musunuz? Kadının bireyselliği, mutluluğu ve özgürlüğü açısından…

-Dünyadaki literatürden bağımsız olarak fikir beyan etmek istemiyorum ama tüm bu konularda kadınlara bir hak tanınması gerektiğini düşünenlerdenim. Yani bir gerekçe öne sürülerek yumurtanın dondurulması konusunda. Ancak ben, söylediğim gibi, ileri yaşlarda hamile kalan kadınların ciddi sorunlar yaşayacağı fikrini savunmaya devam edeceğim. Örneğin 50 yaşında bir kadın yeni doğmuş bir bebeğe ne zamana kadar ve ne kadar sağlıklı annelik yapabilir?

Allah Allah niye yapamasın… Ve ayrıca bundan devletimize ne?

-Ama devlet bireyin sağlığını korumak zorunda. O yaşta gebelik yaşayan anneyi ve doğan çocuğu bekleyen riskleri hesaba katmak zorunda. Bu arada sizin söylediğiniz özgürlüğü elde etmek için bize başvuran kadınlar yanlış zamanda geliyor, işin acı tarafı bu. Yani yumurta rezervi açısından iş işten geçmiş oluyor, 40’larında geldikleri zaman. Hayatta böyle bir plan varsa yumurta dondurma işlemi 20’li yaşlarda yapılmalı. Ama dediğim gibi şu andaki yönergeler ışığında bu mümkün değil.

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. KAVRAMSAL SANATA DAİR
  2. MEYVEYİ DALINDAN YEMEK GÜZELDİR!
  3. MODERNLEŞME, TÜRK ŞİİRİ ve SEKÜLERLEŞME
  4. ONUR AKYIL: ŞAİRLİKTEN DÜZYAZIYA GEÇMEK…
  5. Türk modernleşmesinin bir diğer yüzü olarak: ‘Tunç Asker’