Molenbeek, Rakka, Suriçi, Dupont Circle...
Bir gastronomi merkezi olmakla ünlenen Brüksel’de akşam yemeği için salaş bir Suriyeli kebapçıya gitmeyi tercih ederseniz, Molenbeek’e doğru yollanacaksınız demektir.
Bir zamanlar, Brüksel’de merkezin yanıbaşındaki ve Türklerin yoğun yaşadığı Schaarbeek, “Müslümanların semti” gibi algılanırdı; şimdilerde Molenbeek, “İslamcılık alanı” hatta “IŞİD’in insan kaynaklarından biri”olarak algılanıyor.
Varoş muamelesi gören Molenbeek’in yanıbaşındaki –ismini Avrupa’nın en ünlü futbol takımlarından birine vermiş olan- Anderlecht’teki Suriyeli (Lazkiyeli) kebapçıya doğru yürürken, kaldırımlarda küme küme esmer tenli gençleri gösteriyorlar bana. Muhtemelen işsiz, dışlanmış, itilmiş, öfkeli ve çoğunlukla Kuzey Afrikalı Müslüman gençler.
Sanki “IŞİD’in askerleri”nin önünden geçiyormuşum gibi geliyor. Anderlecht ve Molenbeek gibi Brüksel semtlerinde büyük sayılarla görülen bu gençler, Belçika vatandaşları. Ceplerinde Avrupa pasaportları taşıyorlar.
Aynı hal, benzer görüntüler, Avrupa’nın birçok şehrinde söz konusu. Özellikle, Belçika’nın yanıbaşındaki Hollanda’da. Belli ölçülerde Almanya’nın şehirlerinde ve en başta Londra’da.
En “liberal” bilinen toplumların, “çok kültürlülük”e en çok rastlanan, en azından görüntüde en “hoşgörülü” izlenimi vermiş olan ülkelerin; IŞİD’e en fazla katılımın gerçekleştiği Avrupalı Müslüman merkezlerine, bir tür “IŞİD insan kaynakları”na dönüşmesi ilginç, garip ve paradoksal bir olgu.
Ian Buruma, “Murder in Amsterdam-Liberal Europe, Islam, and the Limits of Tolerance” (Amsterdam’da Cinayet-Liberal Avrupa, İslam ve Hoşgörünün Sınırları) adlı, 2006’da yayınlanmış olan harikulâde kitabında, Amsterdam nüfusunun 1999 yılında yüzde 45 oranında yabancı yani Hollandalı olmayan kökenden meydana geldiğini, bunun“2015 yılında yüzde 52 ve bu yüzde 52’inin çoğunluğunun da Müslüman olacağını” yazmıştı.
O kitapta bugün IŞİD’in cazibesine kapılan, Türkiye’den geçerek Suriye’ye giden, gidip gelmiş olan ve bugün Batı Avrupa ülkelerini içinden titreten, Paris katliamını gerçekleştirmiş olan kendi vatandaşları Müslüman gençlerin davranış kalıplarına ilişkin önemli ipuçları mevcuttu.
Buruma, aynı kitapta, Hollanda’daki Müslüman toplumunu oluşturan Türkler ile Faslılar arasındaki çok temel bir farka işaret etmişti. Türklerin, toplumsal ve dini kurumlar aracılığıyla örgütenmiş, küçük esnaf ve çeşitli meslek sahipliklerinden oluşan birbirine sıkıca bağlı cemaatlar halinde yaşadıklarını belirtmişti.
Faslılar, çoğunlukla, Rif dağlarının ücra köylerinden kopup gelmiş olan Berberiler idi (Arap değil) , Türklerden çok farklıydılar.
Ne olursa olsun, İslam, Fransız düşünür ve İslamolog Olivier Roy’nın dediği gibi “artık bir Avrupa dini” haline gelmiştir.
Dolayısıyla son Paris saldırıları ve Türkiye üzerinden Suriye’deki IŞİD’e gidiş-geliş trafiği, bir “Avrupa iç sorunu”na dönüşmüş durumda.
New York’taki itibarlı Bard College’in “Demokrasi, İnsan Hakları ve Gazetecilik” Profesörü olan –demokrasi, insan hakları ve ifade ve basın özgürlüğü arasında doğrudan bağ olduğunu bu sıfattan daha iyi hiçbir şey anlatmıyor olabilir- Ian Buruma, birkaç gün önce “The Politics of Islamophobia” (İslamofobi Siyaseti) başlıklı bir makale kalem aldı.
Paris saldırıları üzerine, Batı’da canlanmakta olan “İslam düşmanlığı”nı, “İslamofobi” illetine tutulmuş ABD’deki Cumhuriyetçi Parti başkan adayları Donald Trump, Ted Kruz ve benzerlerini eleştiriyor. Hatta Fransa Cumhurbaşkanı François Hollande’ın “olağanüstü hal” ve “savaş ilanı”nı yanlış ve saçma buluyor.
Bu yaklaşımların IŞİD’in “biz-onlar” ayırımı ile “Haçlılara karşı savaş” mantığıyla aynı dalga boyuna düştüğüne işaret ediyor.
Yazısına şöyle giriş yapmış:
“Siyasi felâkete giden bir çok yol var: açgözlülük, kibir, demagogun karizması ve tümünün en tehlikesi olarak, korku. İnsanlar panikledikleri vakit, isterik olabilirler ve isteri, çok kez, kitlesel şiddeti beraberinde getirir. Politikacılar insanlar ölüm-kalım savaşında bulundukları, varoluşlarının ‘biz ya da onlar’ durumuna bağlı olduğuna ikna edebilirlerse, her şey mümkün olabilir.”
Tam bu noktada belirtmeliyim ki, Ian Buruma’nın yazısı Türkiye ile ilgili değil, Türkiye’nin yöneticilerinden söz etmiyor, Türkiye-IŞİD irtibatı üzerinde durmuyor, yazının hiçbir yerinde Türkiye’nin adı geçmiyor.
Nitekim, yukarıdaki giriş cümlelerinden sonra yazısı şöyle devam ediyor:
“Adolf Hitler, siyasi felaketin bütün unsurlarını kişiliğinde birleştirmişti: kibir, karizma, açgözlülük ve ‘Aryanlar ile Yahudilerin’ bir yaşam savaşına tutuştukları fikri. Batı’da –ABD’deki Donald Trump’tan Avrupa’daki Marine Le Pen ya da Geert Wilders’e- günümüzdeki demagogların hiçbiri, Hitler’le kıyaslanamaz. Hiçbiri , kitlesel cinayetleri savunmak bir yana, diktatörlükten yana çıkmadı. Ama hepsi korku siyasetini harekete geçiriyorlar.”
Söz konusu “korku siyaseti” Avrupalı Müslümanların varlığından ve Ortadoğu’daki –ve artık Avrupa’nın içindeki- IŞİD gerçeğinden ateşleniyor.
İslam’ın bir “Avrupa dini” durumuna gelmesi, Avrupalı Müslümanların durumu ve IŞİD gibi oluşumların çekim alanına girmeleri, IŞİD’in bir “Ortadoğu devleti” olarak yerleşmeye çalışması ve terörünü tüm Batı’ya yaymasıyla birlikte, uluslararası ilişkiler ve “oyun kuralları” da haliyle büyük değişiklikten geçiyor.
Nereden baksanız, IŞİD, artık Batı açısından bir dış değil, kültürel ve sosyolojik boyutları bulunsa da bir “iç güvenlik”sorunu. Aynı zamanda da, IŞİD’le birlikte ve Rusya’nın da IŞİD’i gerekçe göstererek –doğru ya da yanlış- askeri gücüyle “denkleme dahil olması”yla Suriye, küresel ölçekteki ve çok yönlü mücadelenin “vekalet yoluyla savaş alanı”haline dönüştü.
Bu bağlamda, Suriye ile ilgili olarak, Türkiye’yi gerek dış ve gerekse iç politikası bakımından çok yakından ilgilendireceğini düşündüğüm şu iki gelişme dikkat çekici...
1. ABD ve Rusya, IŞİD’in gelirlerinin kesilmesi için uluslararası işbirliğini güçlendirmek amacıyla BM Güvenlik Konseyi’nden bir karar çıkartmak için birlikte çalışıyorlar. ABD, Güvenlik Konseyi’nin Dönem Başkanı olarak 17 Aralık’ta bu kararı çıkartmak için kollarını sıvamış. (Bu konudaki haber dünkü NYT’nin birinci sayfasında yayımlandı.)
2. Pentagon, daha iyi bir seçenek bulunmadığına karar vererek, IŞİD karşısında Suriye’de Kürtlere dayanmaya kesin karar vermiş. IŞİD’e karşı savaş planı, YPG’ye yandaş olarak eklenen Arap unsurlarla “Suriye Demokratik Cephesi”adını alan güçlere, ABD’nin güçlü askeri desteğini öngörüyor. Hedef, IŞİD’in 2014’te “kartopu efekti” yaratan savaş alanı kazanımlarını geri çevirmek.
Bu konuda, “Syria’ s Kurds at the Center of America’s Anti-Jihadi Strategy” (Suriye’nin Kürtleri, Amerika’nın Anti-Cihadi (IŞİD) Stratejisinin Merkezinde) başlıklı , 2 Aralık tarihli bir Carnegie Vakfı raporu yayımlandı. Rapor, “PKK yanlısı” diye tanımladığı unsurlarla Pentagon’un IŞİD’e karşı işbirliği kararlılığı bölümü şu ilginç satırla bitiyor:
“Bu, bir kumar. Sonunda ne çıkacağını görmek lazım ama Pentagon fişlerini koydu ve top yuvarlanmaya başladı.”
(Carnegie Vakfı, Washington’da Dupont Circle’a bir taş atımlık uzaklıktadır…)
Önümüzde ilginç, her yöne yol alabilecek aylar gözüküyor.
Molenbeek, Rakka, Taksim, Picadilly, Suriçi, Dupont Circle… Bugünün dünyasında her yer birbirine komşu sayılır artık…