Son dakika
A Köşe Yazısı Arşiv

Özbudun'un son kitabından hareketle (3)

 Prof. Özbudun'un son kitabına ("1924 Anayasası") ilişkin görüşlerimi özetlemeye çalıştığım üçüncü yazı bu.

Bu yazıda özellikle kitabın 24 Anayasası'nın 21 Anayasası'ndan farklı olarak "parlamenter rejim" ve dolayısıyla "temsili demokrasi ilkesi" yönünde bir evrimi tamamlamasını konu edinen sayfalarından hareket edeceğim.

Özbudun'un da bazı örneklerini hatırlattığı gibi, 1921 Anayasası'nın bir "Meclis Hükümeti"ni tarif ve tesis ettiği genel kabul gören bir tezdir. "Meclis Hükümeti" denilince de akla gelen ilk kavram "emredici vekalet"tir. Söz konusu tez, 1924 Anayasası'nın 21 Anayasası'nda da yer alan "hâkimiyet bilâ kaydü şart Milletindir" ifadesinin yanında yer alan "idare usulü halkın mukadderatını bizzat ve bilfiil idare etmesi esasına müstenittir" şartına yer vermemesini bu geçiş sürecinin en önemli işareti olarak değerlendirmektedir. Bu durumda 24 Anayasası ile gelen bu yenilik Bülent Tanör'ün sözleriyle (Özbudun aktarıyor) "anlamlıdır ve herhalde halkın aktif ve yöneten olabileceği bir sistemden temsilin ve temsilcilerin hegemonyasına dönüşü ifade eder."

Bu husus 24 Anayasası'nın Genel Kurul görüşmelerinde (mazbata muharriri) Celal Nuri Bey tarafından şöyle ifade edilmiştir: "Hakk-ı hâkimiyet, hakk-ı saltanat doğrudan doğruya millete aittir. Fakat milletin olanca teferruatına kadar hakimiyetini kendi kendine istimal etmesi, adem-ül imkândır (imkansızdır)."

Bu sözlerin anlamı açıktır: Doğrudan "Millet" değil, "temsilcileri"nden oluşan Meclis yoluyla bir yönetim. Özbudun, bu geçişi şöyle özetliyor: "Bunun anlamı, milletin egemenliğin aslî sahıbı olduğu, fakat bunu bizzat değil, ancak TBMM aracılığıyla kullanabileceğidir. Böylece temsili demokrasi ilkesi bir kere daha teyit edilmektedir."

Şüphe yok, bu açıklamalar "teori"ye uyuyor. Ancak acaba "pratik" tarafından da destekleniyor mu?

"Emredici vekalet"in çalışma alanının "doğrudan demokrasi" olduğunu biliyoruz. Bu kavramları esas alan –modern çağda- ilk cumhuriyetin Fransız Devrimi ile ortaya çıktığını da biliyoruz. Bu devrimin özellikle başlarında devrimcilerin bağlandıkları "doğrudan demokrasi" ilkesinin nasıl demokrasi için tehlikeli bir yanılsamaya neden olduğunu da unutmayalım bu arada. "Millet", "Milli irade" ve "Meclis" birbirine o derece iç içe geçmişlerdir ki, "Meclis" kısa sürede kendisini "egemen" halk-millet ile özdeşleştirmiştir. Bundan böyle "Meclis"in karar verdiği her şey halk için iyi ve yerindedir... Bunun aksine kim ifade ediyorsa, onlar da artık birer bozguncudur...

Benjamin Constant'ın 19.yüzyılın başında bu tabloya ilişkin analizlerinin özellikle önemli olduğunu hatırlatalım. Constant, bu "devrimci politika"da özellikle iki yanılsamadan söz ediyordu. 1- Antikitenin taklidi. 2- Monarşinin fark edilmeyen etkisi. Bu iki yanılsama devrimcileri zamanlarının öncesine taşıyor, içinde yaşadıkları toplumu anlamalarını engelliyordu.

"Devrimciler"in içine düştükleri bir diğer "anakronizm" ise yasakoyucuya "toplum"dan çok daha önemli bir rol atfetmeleriydi. Constant, bu tutumun-fikrin "Eski Rejim"den miras alındığını söylüyordu. Sonuç olarak devrimciler -"Eski Rejim"de olduğu gibi- toplumu devlet tarafından yaratılmış olarak bir varlık olarak görülüyordu. Oysa toplumu yaratan devlet değil, devleti yaratan toplumdu. Fransız Devrimi'nin yapamadığı toplum ve devletin iktidarını toplumun lehine dengeleyememesiydi.

Devrim'in bütün yeniliğine karşın "Milletin birliği" söz konusu olduğunda "Eski Rejim" ile bir devamlılık arz ettiği de vurgulanan önemli bir husustur. "Eski Rejim"de kralın milletin birliğini kendisinde cisimlendirmesine benzer bir şekilde, kralın ölümünden sonra bu rol-işlev "Millet Meclisi"ne geçmiştir. Bu birliği –bizim de hiç mi hiç yabancısı olmadığımız- "birlik kültü" olarak adlandırabiliriz. Oysa biliyoruz ki, söz konusu olan "milletin birliği" de olsa bu birlik düşüncesi mutlaka toplumun bölünmüşlüğünü, toplumun çatışmasız, çekişmesiz, "müsademesiz" olamayacağını peşinen kabul etmiş olmalıdır.

1924 Anayasası ve "temsil" meselesine geri dönecek olursak:

24 Anayasası'nın "temsili demokrasi"ye geçiş sürecinin bir kurucu metni olduğu söylense de bu anayasanın da Fransız Devrimi'nin "Terör"ü de kapsayan yanılsamalar dönemi gibi gerçek anlamda "temsil"i unuttuğunu söylemeliyiz. Ortada Devrimi hatırlatan sözler ve metinler dolaşıyor olsa da içinde "seçme-seçilme hakkı"n da –tabii olarak-yer aldığı "birey hakları"ndan eser yoktur. Bu açıdan "temsili demokrasi"nin anayasası olarak nitelendirilmeyi tabii ki hak etmemektedir. "Millet" var,"Milli İrade" var, "Egemenlik Milletindir" var, ama millet ortada yok! Gerçek anlamıyla Tek Parti Rejimi sıfatını taşıyan bir sistemin "temsili demokrasi" olarak nitelenmesi mümkün müdür? 24 Anayasası'nın "Temel Hak ve Hürriyetler"e ilişkin nasıl cılız ve muğlak bir çerçeve çizdiğini Özbudun da hatırlatıyor: "Anayasa'nın, 'Türklerin hukuk-u ammesi' başlığını taşıyan bölümü, ilk bakışta tabiî hak doktrininden kaynaklanan hürriyetçi bir anlayışı ifade etmekteyse de, maddelerin düzenleniş şekli, bu hürriyetler bakımından güvenceli bir statü yaratmamıştır.(...) Bu yaklaşım, (...) çoğunluğun daima haklı olduğu, birey haklarına milletin temsilcilerinden zarar gelmeyeceği yolundaki çoğunlukçu demokrasi anlayışının ürünüdür."

Demek ki tabii haklar sadece "ilk bakışta"...

Ayrıca, Özbudun'un bu değerlendirmesinde kullandığı "çoğunluğun daima haklı olduğu" ifadesine de katılmak imkansız görünüyor. Nedeni açık: Çünkü haklı olduğu söylenen "çoğunluk"un eli ve ağzı bağlı! Aktardığım bu son cümleyi –değerli anayasacımız kırılmasın ama- "azınlığın daima haklı olduğu, birey haklarına kendilerini milletin temsilcileri olarak ilan edenlerden zarar gelmeyeceği yolundaki 'azınlıkçı demokrasi' anlayışının ürünüdür" şeklinde tercüme etsek çok mu haksızlık yapmış oluruz?

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. KAVRAMSAL SANATA DAİR
  2. MEYVEYİ DALINDAN YEMEK GÜZELDİR!
  3. MODERNLEŞME, TÜRK ŞİİRİ ve SEKÜLERLEŞME
  4. ONUR AKYIL: ŞAİRLİKTEN DÜZYAZIYA GEÇMEK…
  5. Türk modernleşmesinin bir diğer yüzü olarak: ‘Tunç Asker’