Diyarbakır Valisi'nin açıklaması (1)
Diyarbakır Valisi Mustafa Toprak'ın 14 Temmuz günü Diyarbakır'da yaşanan olaylara ilişkin açıklamasını ("literatürde" diyelim!) "İdarenin hakimiyeti" olarak geçen bir zihniyet ve pratiğin iyi bir örneği olarak değerlendiriyorum.
Aslında sadece Toprak'ın değil, İçişleri Bakanı'nın Diyarbakır'da yaşanan olaylara ilişkin yaptığı şu açıklama da -kendisi her ne kadar bir "Hükümet üyesi" olsa da- benzer şekilde "İdarenin hakimiyeti" çerçevesinde yer almaktadır:
"Biz hep söyledik. BDP, bölücü terör örgütünün tamamen siyasal uzantısı olarak faaliyet gösteren bir partidir. Yapılmak istenen toplantı bir anlamda terör örgütünün toplantısıdır. Bunun başka bir anlamda değerlendirmek biraz akıl tutulması olacaktır"
"Bu kadar olur doğrusu!" diyeceğim ama bildiğiniz gibi Bakan Bey'in benzer türden açıklamalarına iyiden iyiye alışmış durumdayız. Bu açıklamada yer alan "Biz" kim acaba? Kendisi ve en yakın çevresi mi? Yoksa başında bulunduğu bakanlığın valisinden komiserine uzanan mensupları mı? Yoksa BDP'yi "bölücü terör örgütünün tamamen siyasal uzantısı olarak faaliyet gösteren bir parti" olarak gören "Biz"in içinde "Hükümet" de mi yer alıyor? Yoksa -kestirmeden- "Biz" olarak ifade edilen özne "Devlet" mi? Seçilen sözcüğe dikkat edin, "tamamen" diyor İçişleri Bakanı...
Diyarbakır Valisi'nin açıklamasına dönecek olursak:
Vali'nin izin vermemesi üzerine yaşanan olaylara ilişkin değerlendirmesinde dikkat çekici önemli bir husus demokrasilerde -ve bu arada Türkiye'de de- temel özgürlükler arasında yer alan Toplantı ve Gösteri Yürüyüşü Hakkı'na (Anayasa'da yer alan bu ifadedeki "Hakkı" sözcüğünün yenisinde "Özgürlüğü" olarak değiştirilmesi ihmal edilmez umarım) ilişkin mevzuata tek bir sözcükle bile olsa atıfta bulunmamasıdır.
Vali'nin olayların öncesi ve sonrasını değerlendirmesi (bu yüzden "İdarenin vesayeti" diyorum) bir benzetme yapacak olursak, "Diyarbakır'da el mi yaman bey mi?" darbı meseli misalindedir. (Buradaki "Bey"in Vali Bey olduğunu hatırlatmak gerekiyor muydu?)
Biliyorsunuz, toplantı ve yürüyüş hakkı (özgürlüğü) bizim 82 Anayasası'nda bile yer alan bir hak (özgürlük). Hatırlatmak gerekirse Anayasa'nın 34. Maddesi şöyle diyor: "Herkes, önceden izin almadan, silahsız ve saldırısız toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkına sahiptir."
Ancak -yine bildiğiniz gibi- bu hak-özgürlüğe ilişkin sınırlama şartları da bu fıkranın hemen ardından geliyor: "Toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkı ancak, millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlığın ve genel ahlâkın veya başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması amacıyla ve kanunla sınırlanabilir."
Hak-özgürlüklerin anayasalar ve insan haklarına ilişkin uluslararası sözleşmelerce bir elle verilip ikinci elle sınırlarının çizilmesi 82'ye özgü bir özellik değil tabii ki. Bir başka örnek vermek gerekirse, mesela AİHS'nin 11. maddesinin birinci fıkrasında da benzer bir durum var. Benzer şekilde bu maddenin ilk fıkrası söz konusu özgürlüğü-hakkı tanırken, ikinci maddesi bizim 34. maddenin ikinci fıkrası gibi "sınırlandırma"ya ilişkin şartları sıralıyor.
Peki bu benzerlikten -hatta aynılıktan- hareketle "Ne güzel, AİHS'nin bütün demokrasiler tarafından tanınan ve riayet edilen toplantı ve gösteri yürüyüşüne ilişkin maddesi bizde de aynı ruhla işliyor, ne mutlu bize!" diyebilir miyiz?
Diyemeyiz tabii ki. Söz konusu hakkın -mesela- AİHS'dekine benzer şekilde formüle edilmiş olmasıyla iş bitmiyor ki... İşin bu safhasında sınırlandırma gerekçeleri içinde yer alan "ulusal/milli güvenlik", "kamu düzeni", "genel sağlık", "genel ahlak" gibi hususların nasıl anlaşıldığı ve yorumlandığı belirleyici unsur olarak öne çıkıyor. Eloğluyla benzer sözcükler/kavramlar kullanılmış ama bunlardan aynı şeyi mi anlıyoruz?
İsterseniz, doğrudan Diyarbakır Valisi'nin açıklamasının değerlendirilmesine geçmeden, Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu'nun "Toplantıların ertelenmesi ve bazı durumlarda yasaklanması" başlıklı 34. Maddesini de hatırlatayım: "Bölge valisi, vali veya kaymakam, milli güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlığın ve genel ahlakın veya başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması amacıyla belirli bir toplantıyı bir ayı aşmamak üzere erteleyebilir veya suç işleneceğine dair açık ve yakın tehlike mevcut olması halinde yasaklayabilir."
Gördüğünüz gibi konuyla ilgili diğer metinlerde karşımıza çıkan sınırlama gerekçelerinin neredeyse aynı ifadeler.
Şimdi de bu hatırlatmalar ışığında Diyarbakır Valisi'nin açıklamasını gözden geçirelim. Ancak bu konu epey vakit alacağı için bu işi önümüzdeki yazıya (cumartesi) bırakalım...