‘Mâkâlat’ta kadın bilgeliği
Almanya’dan bir okurum, Kelam (İslam felsefesi) hakkında konuştuklarımdan rahatsız olmuş olmalı ki bir gün bana Osmanlı’nın son devir şeyhülislamlarından Mustafa Sabri Efendi’nin, yaklaşık 300-400 sayfalık Kader adlı eserini verip “Abi lütfen oku” dedi. Bazı yerleri atlayarak da olsa okudum. Merhum yüzlerce sayfada bir şeyler söylüyordu ama Kitab’ının son cümlesi şuna benzer bir şeydi: “Kader konusu bilinemez, onu ancak Allah bilir.”
Gençle ilk karşılaşmamızda bu kez ben sordum:
“Gülüm! Bana bu güne kadar Kelam’ın çözdüğü bir İslami sorun söyler misin.” Biraz zorlanıp, ardından: “Allah birdir” dedi. “A gülüm bu Kelam’ın çözdüğü bir sorun değil; ayet”dedim.
Gerçekten bu güne kadar Kelam’ın çözdüğü bir tek İslami sorun yok. Demişler, bir şeyler demişler de (akıl yürütme olduğu için) hepsi itirazı kabil şeyler. En baba meseleden örnek vereyim: Kader konusu. Ehlisünnet kelamcıları bir “irade i cüz’iyye” uydurup beni kandıracaklarını sanmışlar. Yani şu: Evet, Tanrı’nın külli iradesi içinde insanın da bir küçük iradesi vardır. Ben hemen soruyorum: Kulun edimi bir olduğuna göre ve onun küçük de olsa bir iradesi varsa, bu küçük irade, Tanrı’nın külli iradesinden hesaben düşülmez mi. Sormaya devam ediyorum: Kulun o iradesi ne kadarsa o kadar irade Tanrı da yok demektir ki kabul edilemez. Çünkü irade Tanrı’yla paylaşılamaz.
Bereket versin bugün için bu bilim dalı sahada yok. Sokaktan kimi çevirip sorarsanız sorun, kendilerinin Hanefi, Şafi vs. olduklarını söyleyebilirler ama iki Sünni Kelam mezhebi, Maturidi mi Eş’ari mi olduklarını söyleyemezler hamdolsun.
Kelam, esasta Tanrı’nın enini boyunu tesbit çabasıdır ki batıldır. Vaktiyle Yunan klasikleri Arapçaya çevrilip, akılcı sorular sorulmaya başlanınca, belki o zaman bir işlev gördü ama biz de onu orada unutmalıyız.
Hz. Şems’e izafe edilen Mâkâlat bildiğiniz gibi oldukça çetrefilli bir kitap. Ortaçağ tarihçileri bu kitabın birçok yerinin anlaşılamadığı konusunda hemfikir.
Anlaşılmayan yerlerini bir kenara bırakıp, ben anlaşılan bir bölümünü sizinle paylaşmak istiyorum, ki sanırım andığım âlimlere göre bu pasaj da anlaşılmamakta:
Bağdat’ta dindar, derviş bir adam, bir akşam hep olduğu gibi evine gelir. Hanımı sofrayı hazırlamıştır. Çocuklar babalarını neşeyle karşılar. Fakat derviş, çocukları azarlar, sofraya davet eden karısını azarlar ve evinde, mescit olarak ayırdığı odacığa kendisini hapseder.
Evin hanımı Bey’indeki fevkaladeliği kavrayıp usulca sokulur: “Efendi” der “sen böyle bir adam değildin. Çocukları azarladın, benim yüzüme bakmayıp sofraya gelmedin. Allah aşkına söyle ne oldu. Çünkü derdini söylemeyen derman bulamaz.”
Böylece adam sakinleşmiştir. Ve başlar anlatmaya: “Daha ne olsun” diye başlar ve sürdürür:
“Bundan bir ay kadar önce Bağdat’ta ezanlar okunarak, önemli âlimlerin kentimize geldiğini, önemli şeyler söyleyeceklerini müezzinler bütün halka duyurdu. Biz de camilere doluştuk. Âlimler on beş gün kadar, şunları söylediler: ‘Aman ha! İnancınızı tashih ediniz (düzeltiniz) ki Cenab ı Hak göklerdedir. Ne zaman isterse yere iner. Cenab ı Hakk’ın elleri, gözleri ve yüzünün olduğu Kur’an’la sabittir. Kim ki böyle inanmazsa vay onun ahiretine, vay onun ateş çukuru kabrine.’
Biz de inancımızı buna göre düzelttik, belledik.
On beş gün kadar önce de o âlimler gidip yenileri geldi Bağdat’a. Müezzinler ezan ile aynı şeyleri söyleyip bizi camilere davet etti. Bu gelen yeni âlimler de şöyle diyordu: ‘Aman ha! İnancınızı düzeltin! Kim derse ki Cenab ı Hakk göklerdedir, ona mekân izafe etmektir ki küfürdür. Kim Tanrı’nın eli var, gözü var, yüzü var derse vay onun ahiretine, vay onun ateş çukuru kabrine.’”
Adam bunları söyledikten sonra ağlayarak karısına: “Bütün bunlardan sonra neye inanacağımı şaşırdım. Artık bana Tanrı’sal sesler gelmiyor; kalbim öldü” der.
Gördüğünüz gibi iş gerçekten trajik. Ama bence karısı kocasını bu trajediden kurtarmayı başarmış. Şöyle diyerek:
“Efendi! Dert ettiğin şeye bak! Tanrı, ister gökte, ister yerde, isterse bir başka yere gitmiş olsun; yeter ki canı sağ olsun, iktidarı ebedi olsun.”
İşte Müslümanlar, asırlardır, Kelam ilgisiyle bu hak inançtan mahrum kaldı. Kadının söylediği iki şey var: Biri Tanrı’nın canının sağ olması, yani var olması. İkincisi iktidarının ebedi olması yani Evren’in egemeni olması. Sizce de Tanrı bu değil midir.