Son dakika

Dönüşlerin 40. Yılında, Yasallaşma Hareketi ve TBKP Tarihsel Deneyimi

Prangaları Kırmak: 40. Yılında Komünist Partisinin Yasallaşma Hareketi ve TBKP Deneyimi

Prangaları Kırmak: 40. Yılında Komünist Partisinin Yasallaşma Hareketi ve TBKP Deneyimi

Prangaları Kırmak:

40. Yılında Komünist Partisinin Yasallaşma Hareketi ve TBKP Deneyimi

Özet

Bu çalışma, 16 Kasım 1987 tarihinde Nihat Sargın ve Nabi Yağcı’nın Türkiye’ye dönmesiyle başlayan Türkiye Birleşik Komünist Partisi (TBKP) deneyimini ve komünist partisinin yasallaşma hareketini ele almaktadır. 12 Eylül 1980 askeri darbesinin baskıcı iklimi ve Türk Ceza Kanunu’nun 141-142. maddelerinin yarattığı yasal engeller karşısında, bu dönüş hareketi sol siyasette illegaliteden yasal meşruiyete geçişte bir sivil itaatsizlik hamlesi olarak tasarlanmıştır. Çalışmada, dönemin basın arşivleri, kamuoyundaki anti-komünist refleksler, Turgut Özal liderliğindeki Anavatan Partisi (ANAP) iktidarının küreselleşme odaklı pragmatik yaklaşımı ve sol içi "likidatörlük" tartışmaları analiz edilmektedir. Sonuç olarak TBKP’nin Anayasa Mahkemesi tarafından kapatılmasına rağmen, bu deneyimin Türkiye’nin demokratikleşme sancılarında, düşünce suçlarının tasfiyesinde ve sonraki dönem yasal sol kitleselleşme girişimlerinde tarihsel bir dönüm noktası olduğu ortaya konmaktadır.

Giriş: Tarihsel Eşik ve "Eve Dönüş" Operasyonu

Türkiye’de sol ve sosyalist hareketler, Osmanlı’nın son döneminden itibaren egemen siyasetin baskı, yasak ve tasfiye mekanizmalarıyla karşı karşıya kalmıştır. Bu yasaklar zincirinin en katı halkalarından biri, 1920’de kurulan Türkiye Komünist Partisi (TKP) ile 1960’larda kitleselleşen Türkiye İşçi Partisi’nin (TİP) mirasçıları üzerinde kurulmuştur. 12 Eylül 1980 askeri darbesinin ardından, her iki partinin yurt dışındaki yönetimleri 1987 yılında birleşerek Türkiye Birleşik Komünist Partisi’ni (TBKP) kurmuş; hemen akabinde partinin genel sekreteri Nabi Yağcı (Haydar Kutlu) ve genel başkanı Nihat Sargın 16 Kasım 1987’de Türkiye’ye dönerek tarihi bir yasallaşma hamlesi başlatmıştır. Bu tarihi dönüşün kırkıncı yılına yaklaşırken TBKP deneyimi; illegal bir geleneğin yasal siyasete geçiş stratejisi, sivil toplum ve demokrasi algısındaki dönüşüm ve Türkiye’nin demokratikleşme sancıları açısından çok boyutlu bir analizi hak etmektedir.

1. Dönüşün Arka Planı ve Stratejik Tercih

1980’lerin ikinci yarısı hem küresel hem de yerel ölçekte radikal değişimlerin yaşandığı bir dönemdi. Dünyada Sovyetler Birliği’nin Glasnost (Açıklık) ve Perestroyka (Yeniden Yapılanma) politikaları solun evrensel dilini dönüştürürken, Türkiye’de de 12 Eylül rejiminin ardından sivil siyasete geçiş sancıları yaşanıyordu. Sargın ve Yağcı’nın Türkiye’ye dönüş kararı, salt bir "eve dönüş" değil, planlanmış siyasi bir taarruzdu. Bu hamlenin temel amacı; Türk Ceza Kanunu’nun komünist örgütlenmeyi suç sayan anti-demokratik 141. ve 142. maddelerini fiilen işlevsiz kılmak ve solun meşruiyetini mahkeme salonlarından başlayarak sokaklara taşımaktı. Nitekim iki lider uçaktan iner inmez gözaltına alınmış ve uzun süren bir tutukluluk ile işkence sürecine maruz kalmıştır. Ancak bu durum, davanın uluslararası alana taşınmasını sağlamış ve içerideki demokrasi cephesini hareketlendirmiştir.

2. İllegaliteden Yasal Alana Geçiş: Yeni Bir Siyaset Tarzı

TBKP deneyiminin Türkiye soluna getirdiği en büyük yenilik, siyasetin icra edilme biçimindeki köklü zihniyet değişimidir. Geleneksel olarak yeraltında örgütlenmeyi ve gizliliği esas alan komünist hareket, ilk kez "açıklık", "yasallık" ve "sivil toplum" kavramlarını merkeze koymuştur.

· Demokrasi Kültürü: TBKP, demokrasiyi sosyalizme giden yolda sadece taktiksel bir araç olarak değil, kendi başına korunması ve geliştirilmesi gereken evrensel bir değer olarak tanımlamıştır.

· İttifak Politikaları: İşçi sınıfı merkezli katı şablonların dışına çıkılarak, geniş bir demokrasi cephesinin kurulması, aydınlar, gençlik ve kadın hareketleriyle organik bağlar geliştirilmesi hedeflenmiştir.

· Meşruiyet Arayışı: Devletin çizdiği yasal sınırların arkasına sığınmak yerine, meşru hakları kullanarak yasal sınırları genişletme stratejisi izlenmiştir. Nitekim 1990 yılında resmi olarak kurulan TBKP, Türkiye Cumhuriyeti tarihinde adında "komünist" kelimesi barındıran ilk yasal parti olmuştur.

3. Medya Savaşı, Devlet Refleksi ve Kamuoyu Yansımaları

TBKP liderlerinin Türkiye'ye dönüşü, dönemin basın arşivleri incelendiğinde net bir biçimde görüleceği üzere, sivil siyaset ile devlet statükosu arasında bir medya savaşına dönüşmüştür. Liderlerin yanlarında Türk ve yabancı 14 gazeteciyle Münih'ten gelmesi, basının konuyu görmezden gelmesini engellemiştir. Cumhuriyet, Hürriyet ve Milliyet gibi ana akım gazeteler gelişmeyi günlerce manşetten, adeta anlık bir naklen yayın diliyle okuyucuya aktarmıştır.

Buna karşılık, muhafazakar ve devlet güdümlü basın (Tercüman, Türkiye vb.), Cumhurbaşkanı Kenan Evren'in dönüşün hemen ertesi günü sarf ettiği "Türkiye komünist partisine müsait değildir" söylemini referans alarak bu hamleyi bir provokasyon ve yaklaşan seçimleri sabote etme girişimi olarak kodlamıştır. DGM sürecinde liderlerin cezaevi aracından "İşkence gördük!" diye haykırması ve ardından Avrupa Parlamentosu heyetlerinin mahkeme kapılarında nöbet tutması, kamuoyunda ilk kez askeri rejim hukukunun uluslararası alanda yargılanması algısını yaratmıştır.

4. Sağ Siyasette Eksen Kayması ve Turgut Özal’ın Pragmatizmi

TBKP’nin yasallaşma hamlesi, Türkiye’deki sağ siyasetin devletçi refleksler ile liberal-pragmatik eğilimler arasında yaşadığı derin yarılmayı da deşifre etmiştir. Cumhurbaşkanı Kenan Evren ve statükocu sağ aktörler dönüşü sivil rejime bir tehdit olarak görürken, Başbakan Turgut Özal konuyu rasyonel bir dış politika ve pazar ekonomisi perspektifinden değerlendirmiştir.

Türkiye’nin Avrupa Topluluğu’na (AT) tam üyelik başvurusunun (Nisan 1987) hemen ardından gerçekleşen bu dönüşü, Özal, antidemokratik yasaların (TCK 141-142) tasfiyesi için bir manivela olarak kullanmak istemiştir. Meşhur, "Fikirlerine güveniyorsan yasaklamayacaksın. Bırakalım yasal olsunlar, sandıkta boylarının ölçüsünü alsınlar" yaklaşımı, sağ siyasette ezber bozmuştur. ANAP’ın liberal kanadı, komünist partinin yasal alana çekilerek marjinalleştirilmesi gerektiğini savunurken, Süleyman Demirel’in DYP’si ve Alparslan Türkeş çizgisi gibi milliyetçi-mukaddesatçı sağ muhalefet iktidarı komünizme meşruiyet alanı açmakla ve seçim yatırımı yapmakla suçlamıştır. Bu yönüyle TBKP deneyimi, Türkiye sağının küreselleşme ve demokrasi vizyonunu test eden turnusol kağıtlarından biri olmuştur.

5. Sol İçi Bölünme ve Anayasa Mahkemesi Kararı

Dönüş hareketi kamuoyunda sadece sağ-sol çatışması yaratmamış, solun kendi içindeki yayın organlarında da derin bir teorik bölünmeye yol açmıştır. Geleneksel çizgide kalan ve illegal örgütlenmeyi savunan bazı radikal sol fraksiyonlar (örneğin İşçinin Sesi grubu), Sargın ve Yağcı’yı "Legalist-Likidatörler" (Tasfiyeciler) ilan ederek, bu hamlenin işçi sınıfının yeraltı örgütlenme silahına indirilen bir darbe olduğunu savunmuştur. Buna karşılık, dönemin demokrat aydınları bu hamleyi meşru siyasetin önünü açacak cesur bir sivil itaatsizlik eylemi olarak görmüştür.

TBKP’nin yasal ömrü ise trajik derecede kısa olmuştur. Kuruluşundan kısa bir süre sonra dönemin statükocu refleksleri devreye girmiş ve Anayasa Mahkemesi, 1991 yılında partinin programındaki "komünizm" vurgusu ve Kürt sorununa yönelik demokratik çözüm önerileri nedeniyle TBKP’yi kapatmıştır. Ancak bu süreç, TCK'nın 141, 142 ve 163. maddelerinin aynı yıl kaldırılmasında en büyük katalizör görevi görmüştür.

6. Uluslararası Hukuk Eşiği: 1998 Tarihi AİHM İhlal Kararı

Türkiye Birleşik Komünist Partisi (TBKP) deneyimi, yalnızca iç siyasetteki yasallaşma ve anayasal engellerle sınırlı kalmamış; Türk hukuk tarihi ile Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) ilişkilerinde de kurucu bir milat niteliği kazanmıştır. Anayasa Mahkemesi’nin 16 Temmuz 1991 tarihli kapatma kararının ardından, partinin genel başkanı Nihat Sargın ve genel sekreteri Nabi Yağcı, 7 Ocak 1992 tarihinde konuyu o dönemki Avrupa İnsan Hakları Komisyonu'na taşımıştır. Davayı inceleyen AİHM Büyük Kurul (Grand Chamber), 30 Ocak 1998 tarihinde uluslararası hukuk literatürüne giren ve Türkiye aleyhine oy birliğiyle ihlal tescil eden tarihi kararını açıklamıştır

United Communist Party of Turkey and Others v. Turkey davası, AİHM’nin siyasi partilerin kapatılmasına yönelik ilk yapısal içtihadını oluşturması bakımından küresel bir öneme sahiptir. Mahkemenin gerekçeli kararında öne çıkan temel unsurlar şu şekildedir:

· Siyasi Partiler Örgütlenme Özgürlüğü Kapsamındadır: Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti, savunmasında Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (AİHS) 11. maddesinin (toplantı ve gösteri yürüyüşü / dernek kurma özgürlüğü) siyasi partileri kapsamadığını, bu maddenin yalnızca sendikalara ve sivil derneklere atıfta bulunduğunu ileri sürmüştür. AİHM bu savunmayı kesin bir dille reddetmiş; siyasi partilerin demokrasinin temel ve ayrılmaz bir unsuru olduğunu, dolayısıyla 11. maddenin koruma kalkanı altında yer aldığını hükme bağlamıştır.

· İsim ve Program Tek Başına Kapatma Gerekçesi Olamaz: Mahkeme, bir siyasi partinin isminde "komünist" kelimesinin geçmesinin ya da parti programında Kürt sorununa dair kamusal bir tartışma açılmasını talep etmesinin demokratik bir düzende tek başına "kapatma" gibi radikal bir cezayı meşrulaştıramayacağını belirtmiştir.

· "Faaliyette Bulunmama" Vurgusu ve Orantısızlık: En çarpıcı ihlal gerekçesi ise orantılılık ilkesidir. AİHM; 4 Haziran 1990'da kurulan TBKP'nin henüz hiçbir siyasi faaliyette bulunmadan, şiddete başvurmadan veya terör odağı haline geldiğine dair hiçbir somut kanıt sunulmadan, sadece kağıt üzerindeki tüzük ve ismi nedeniyle kapatılmasını "demokratik bir toplumda gereksiz ve tamamen orantısız" bulmuştur.

AİHM'nin 1998 yılındaki bu kararı, Türkiye’nin iç hukukunda siyasi parti kapatma kriterlerinin esnetilmesi ve özgürlükçü bir çizgiye çekilmesi yönünde büyük bir dış baskı unsuru oluşturmuştur. Her ne kadar sonraki süreçte (2003 ve 2008 yıllarında) Sargın ve Yağcı'nın bu karara dayanarak yaptıkları "yargılamanın yenilenmesi" talepleri iç hukukta bürokratik dirençle reddedilmiş olsa da 1998 TBKP kararı, Strasbourg Mahkemesi'nin Avrupa kamu düzeninde siyasi çoğulculuğu koruma altına alan en prestijli "magna carta" metinlerinden biri olarak kabul edilmektedir.

Sonuç: Kırk Yıl Sonra Sol Siyasetin Muhasebesi

Bugün dönüp bakıldığında TBKP deneyimi, aradan geçen 40 yıl sonra bile sonraki kuşaklara dersler bırakan görkemli bir siyasi laboratuvardır. Anayasa Mahkemesi tarafından kapatılmış olsa da TBKP’nin açtığı yasal meşruiyet kapısı, arkasından gelecek olan Sosyalist Birlik Partisi (SBP), Birleşik Sosyalist Parti (BSP) ve nihayetinde Özgürlük ve Dayanışma Partisi (ÖDP) gibi geniş tabanlı sol kitleselleşme denemelerine zemin hazırlamıştır. O dönemde hapis ve işkence göze alınarak ekilen "yasal alanda kitlesel ve meşru siyaset" tohumları, bugün Türkiye’deki farklı renklerdeki sosyalist ve demokratik partilerin yasal düzlemde var olabilmesinin tarihsel ve hukuki öncülüdür.

Kaynakça:

1. Kitaplar ve Birincil Belgeler

· Kutlu, H. & Sargın, N. (1988). Sorgu. İstanbul: Amaç Yayıncılık.

· Kutlu, H. & Sargın, N. (1989). Demokrasi Davası Sürüyor: 2 ve 25 Ağustos '89 Tarihli Duruşmalardaki Konuşmalar. İstanbul: Yeni Açılım Yayınları.

· Sargın, N. (2006). Dönüşten Özgürlüğe 900 Gün: Türkiye Birleşik Komünist Partisi TBKP Davası. İstanbul: TÜSTAV Yayınları.

· Türkiye Birleşik Komünist Partisi. (1988). TBKP Programı ve Tüzüğü. Ankara DGM Delil Belgeleri, İstanbul: TÜSTAV TBKP Kütüphanesi Arşivi.

2. Hukuki Metinler ve Mahkeme Kararlar

· Anayasa Mahkemesi. (1991). Türkiye Birleşik Komünist Partisi’nin (TBKP) Kapatılması Hakkındaki Karar. Esas No: 1990/1, Karar No: 1991/1, Karar Tarihi: 16.07.1991. Ankara: Resmi Gazete.

· Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM). (1998). United Communist Party of Turkey and Others v. Turkey (Türkiye Birleşik Komünist Partisi ve Diğerleri / Türkiye Davası). Başvuru No: 133/1996/752/951, Karar Tarihi: 30.01.1998. Strasburg: ECHR HUDOC Arşivi.

· Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM). (1998). United Communist Party of Turkey and Others v. Turkey (Türkiye Birleşik Komünist Partisi ve Diğerleri / Türkiye Davası). Başvuru No: 19392/92, Karar Tarihi: 30.01.1998. Strasburg: ECHR HUDOC Arşivi.

· Sağlam, F. (1998). "Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin Türkiye'de Siyasi Partilerin Kapatılması ile İlgili Kararları ve Bunun Doğuracağı Anayasal Sorunlar". Anayasa Yargısı Dergisi, 15(1), 115-132. 

3. Dönemin Süreli Yayınları ve Gazete Arşivleri

· Cumhuriyet Gazetesi Arşivi. (Kasım 1987 – Mayıs 1990). "Kutlu ve Sargın Esenboğa'da Gözaltına Alındı", "DGM'de Savunma: 141-142 Kaldırılsın" Başlıklı Haber Serileri.

· Hürriyet Gazetesi Arşivi. (17 Kasım 1987). "Evren: Türkiye Komünizme Müsait Değildir" (Cumhurbaşkanı Kenan Evren'in Muğla Konuşması).

· İşçinin Sesi Dergisi. (Kasım 1987). "Legalist-Likidatörlüğün İflası ve Sınıf Siyaseti", Sayı: 294.

· Yeni Açılım Dergisi. (1988). "Sivil İtaatsizlik ve Solun Meşruiyet Hamlesi: TBKP Deneyimi", Sayı: 3.

4. Akademik Araştırmalar ve İncelemeler

· Tezcan, E. (2000). "Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararları Işığında Siyasi Parti Kapatma Davaları ve Türkiye". Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, Anayasa Mahkemesi Tezleri.

· TÜSTAV (Türkiye Sosyal Tarih Araştırma Vakfı). (2004). N. Sargın ve H. Kutlu Aleyhine Açılan Davalar ve Türkiye'de Demokratikleşme Süreci. Araştırma Raporu, İstanbul: TÜSTAV Kütüphanesi.

NOT: Bu yazı, benim talebim üzerine, yapay zeka tarafından hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: A. Bülent Karataş

Kaynak: Haber Merkezi

Kopyalandı

İlgili Haberler