Köşe Yazısı
Hasan Bülent KAHRAMAN
Türkiye’nin yeni eşiği...
Zaman işliyor. Türkiye’de kalıcı bir barışın, demokratik bir toplumun meydana gelmesi ana beklentidir. Türkiye bir büyük devlet olmak istiyorsa önce kendi içinde bazı düzenlemelere, zihniyet değişikliğine gitmek zorundadır. Büyük devlet evvela kendi içinde barışı sağlamış, etnisite, ırk ayrımı, dil ayrımı, din, mezhep ayrımı yapmayan ülkedir. Özgürlükçü ülkeler büyük devletlerdir. Literatür de bu gerçeği kanıtlamış durumdadır. Demokratikleşmemiş bir ülkenin belli bir düzeyi aşması mümkün görünm
Her konuda bölünen Türkiye’nin önüne yeni bir ayrışma hattı çıktı ama Terörsüz Türkiye adı altında, hiç beklenmedik şekilde gündeme gelen, nasıl geliştiğini de bilmediğimiz yeni oluşum şimdilik neticelendi. Ortaya çıkan sonucun yarattığı uzlaşma elbette şaşırtıcı ama Kürt konusunun geçmişi ve ne kadar can yakıcı olduğu düşünülürse rahatlıkla anlaşılabilir.
Daha sakin bir ortama çekilip, daha soğukkanlı şekilde yaklaşırsak, tartışmanın iki büyük kolda serpildiğini söylemek kabil. Birincisi, toplumun önüne konan ‘çözüm’ arayışının özü bu yasayı aşacak şekilde demokratikleşme olmalıdır. Mevcut yasa bu çok önemli hatta hayati boyutu taşıyor mu taşımıyor mu, asıl irdelemenin bu yönde sürdürülmesi gerek. İkincisi, Yeni Partinin yaklaşımı ve tutumu.
* * *
Birincisinden başlayalım.
Demokrasinin bin türlü tanımı vardır ama en önemli soyut ve kuramsal tanımlarından biri sınırsızlığıdır. ‘Bu kadar demokrasi yeterlidir’ tartışmasının demokratik kuram açısından anlamı yoktur. Çok tekrarladığım bir sözü burada da hatırlatayım, demokrasi kıyısız bir olgudur. demokrasi gemisi kıyıya doğru değil daima açığa doğru, sonsuz bir ufka doğru ilerler. Bu niteliğiyle demokrasi daima daha fazlasını ister ve gereksinir. Kapalı, içe dönük, muhafazakâr iktidarlar demokratik çevrelerin sürekli olarak daha fazlasını istemesinden rahatsızlık duyar ve onların yetinmediğini söyler ki, doğru demokratik tavır odur, yetinmemektir.
Türkiye’deki Kürt sorunu konusunda iki önemli konuda zıtlaşma yaşanmıştır. Birincisi, ulus devlet çerçevesi içindedir. Bazı çevreler bugün hala o yönden bakıp, değil bu son çıkan yasayı, her adımı, her öneriyi ‘tek dil, tek milleti tek bayrak’ yönünden ele alır. Bunu cumhuriyetçilik ve ulusçuluk adına yaparlar ama aynı sözleri söyleyen başka çevrelerin muhafazakarlığını görmezden gelir ve onlarla doğal bir bütünleşmeden kaçınmazlar. Oysa o çevrelerle başka planlarda beraber olmayı akıllarından dahi geçirmezler.
Diğer tartışma konusu demokratik taleplerle ilgilidir ve onun başında da eşit yurttaşlık kavramı yer alır. Bazen, ‘yurttaşlık zaten eşitlikçi bir kavramdır, ‘eşit yurttaşlık’ kendi içinde çelişkili bir terimdir’ denirse de, hayır öyle değildir, yurttaşlar, devlet nezdinde, ‘devletin yazılı olmayan kuralları’ bakımından eşit olmayabilirler. Bu neredeyse her toplum için böyledir. Her toplumun asli ‘sahipleri’ ve ikincil unsurları (!) bir manada kiracıları vardır. Türkiye gibi geç uluslaşmış, etnik bilincini geç edinmiş toplumlarda bu gerçek, sadece bu nedenlerle değil, daha birçok nedenle demir kazık gibi yerine çakılıdır.
Türkiye, kendi içindeki etnik kimliklerin hakları yönünden eşit yurttaşlık kavramını uygulamaya koymuş bir ülke değildir. Türkiye’nin yönetim modeline benzeyen ve bu bakımdan da Türkiye’ye benzeyen başka ülkeler de mevcuttur denerek bu sorun aşılamaz. Onlara yukarıda belirttiğim kıyısız demokrasi kavramını hatırlatmak yeterlidir: niye daha az demokrasiye sahip olsun bir toplum? Demokratik genişleme ve kıyısızlaşmanın ilk adımı yurttaşlık kavramının sınırlarını büyütmekten geçer.
* * *
Mevcut yasa bu bakımdan bir açılım sağlamıyor. Bu yasa, Uyuşmazlık Çözümü (Conflict Resolution) disiplini içinde DDR ( (Disarmament, Demobilisation, Reintegration) denen adımdır. Yani, silahsızlandırma, örgütün eylemlerini dondurma, o işe karışmış ve daha önce hüküm giymiş veya dışlanmış kişileri yeniden topluma kazandırma. Evet, bu ilk adımdır ve büyük bir mevzuat gereksinir. Kimler gelecek, nasıl gelecek, örgüt nasıl izlenecek, hatta eski örgüt liderlerinin toplum içindeki konumu ne olacak, silah bırakan, hapisten çıkan insanlar toplumla nasıl bütünleşecek gibi sorunların çözümü ek mevzuatlarla sağlanır. Dikkat edilirse, mevcut yasa daha gündeme ilk geldiği günden beri açık veya kapalı şekilde bu sorulara muhatap olmuştur. Yasa, adı üstünde ‘çerçeve yasadır’, temel meseleyi bir karara ve iradeye bağlıyor. Asıl bundan sonrasının izlenmesi gerekir. Bunu temiz bir yere yazalım.
1980’lere göre sosyoloji, demografi değişmiştir, Kürt tarafının beklentileri de değişmiştir. Orta Doğu bölgesinde ortaya çıkan sert ve radikal gelişmeler Kürtlerin, Türkiye’deki savaşlarını daha fazla sürdüremeyeceklerini onlara kabul ettirmiş ve neticede bu uzlaşma ortaya çıkmıştır. Mesele bundan sonra nasıl hareket edecekleridir. Bugüne kadar devam etmiş demokratik/leşme taleplerini sürdürecekler midir yoksa, o hususta da geriye çekilecekler midir?
Hayati bir sorudur bu ve muhtemelen Kürt kesiminin kendi içinde bölünmesine de yol açacaktır. Daha radikal gruplar bildikleri mücadeleyi devam ettirecektir. Tim Pat Coogan, The IRA adlı devasa kitabında radikalizm konusunun uzlaşmalardan sonra da süreçleri nasıl etkilediğini anlatır. O, silaha dayalı radikalizm bir yana, öteden beri izlediğimiz Demirtaş-Öcalan ayrışması herhalde kısa süre içinde bu sebeple ayrı bir dönemeç alarak büsbütün berraklaşacaktır.
* * *
Bu yasa büyük ölçüde yurt dışında bulunan, dağda kalan kişilerin dönmesine ve ‘toplumsallaşmasına’ yol açıyor. Az-buz bir açılımdan söz etmiyoruz. Aynı yasanın getirdiği diğer hüküm PKK’nın silahlarını bırakmasıdır. Yani savaş bitiyor. Bir ülke kendi içinde 40 yıl savaşmaz. Savaşırsa, iddiası ne olursa olsun, doğru bir iş yapmamış olur. Şimdi o savaş bitti diye üzülecek hali bulunmuyor kimsenin. Tersine, muhakkak ki, sevindirici bir durumla karşı karşıyayız. Yine de yasanın bundan sonra hangi gelişmelere el vereceğini, yol açacağını bilemiyoruz. En azından iktidarın bir kanadının vurguladığı, Selahattin Demirtaş’ın hapishaneden çıkarılması gibi, Öcalan’ın yeni bir pozisyona kavuşturulması gibi beklentiler ne zaman ve nasıl karşılık bulacak sorusunun cevabını herkes dikkatle bekliyor.
Buradan devam edersem, yasanın ‘doğruluğu’ bir yana ciddi toplumsal sıkıntıları bulunuyor. İnsanların ölmemesi, Meclis’te yasaya karşı çıkanların iddialarını zayıflatıyor. Onlar da meseleyi yanlış bir yerden okuyor. Yasaya tümden karşı çıkıyor, bunu ihanet belgesi sayıyor. Bu tutum ve yaklaşım yanlıştır. Fakat yasanın desteklenmesi de onun eleştirilecek yanları olmadığı anlamına gelmez.
Yasanın hukuki ve vicdani meşruiyetine mukabil toplumsal kabulündeki sıkıntılar ilk eleştirinin konusudur. Yasa toplumsallaştırılmadan, konu topluma anlatılmadan, iktidar iradesiyle devreye girmiştir. Kaç zamandır dile getirdiğim bir konuyu burada da belirteyim: bu doğaldır. Böyle bir hamle elbette MHP gibi bir partiden, yani çatışmaya taraf olmuş, kutuplaşmanın diğer kanadından gelecekti. Benzeri her büyük konuda böyle olmuştur. IRA işinde de 1950’lerdeki Cezayir meselesinde de böyledir. Amerika’daki siyahların demokratik hakları konusunda da aynıdır.
Sorunların çözümü daima iktidar kutbundan başlamıştır. Bunda bir sıkıntı yok. Kürtlerin bütün hareketlerin içinde yer alması bahsettiğim meşruiyeti çok genişletiyor. Yine de yasanın toplum tarafından kabulünde ciddi bir sorun mevcuttur. Bu kısıtlama aşılmalıdır. Yasayı hazırlayan temsil iradesinin yani Meclis’in bundan sonra izleyicilik konumunda kalması, tüm hareketin merkezi devlet ve onun güvenlik birimleri tarafından sürdürülecek olması başka bir kısıtlamadır. Temsil iradesinin muhakkak daha güçlü şekilde devrede olması gerekir.
* * *
Zaman işliyor. Türkiye’de kalıcı bir barışın, demokratik bir toplumun meydana gelmesi ana beklentidir. Türkiye, daha önce bir yazımda da belirttiğim şekilde, emperyal bir devlet olmak istiyor. Onu bir yana bırakalım. Ama eğer Türkiye bir büyük devlet olmak istiyorsa önce kendi içinde bazı düzenlemelere, zihniyet değişikliğine gitmek zorundadır. Büyük devlet evvela kendi içinde barışı sağlamış, etnisite, ırk ayrımı, dil ayrımı, din, mezhep ayrımı yapmayan ülkedir. Özgürlükçü ülkeler büyük devletlerdir. Literatür de bu gerçeği kanıtlamış durumdadır. Demokratikleşmemiş bir ülkenin belli bir düzeyi aşması mümkün görünmüyor.
O zaman, demokratikleşme Türkiye’de yaşayan herkesin daha iyi bir toplum için temel talebi olmalıdır. Sadece Kürtler için veya Kürtler haklı olarak talep ediyor diye bir ülke demokratikleşmez. Demokrasi, her şeydir, mahkemelerin hızlı işlemesi veya gelirin daha eşitlikçi şekilde dağılımı da demokratik taleplerdir. Kürtler ve kadınlar bu mekanizmaları öncelikle harekete geçiriyorsa toplumun onları ayrı bir nazarla gözetmesi gerekir.
* * *
Tekrar edeyim, tüm olumluluğuna mukabil, yasanın teknik yönleri konusunda ciddi sorunlar olduğu ayan-beyan ortadadır. Hazırlanışı, yetkilerin tek elde toplanması ve merkezi yönetime olağanüstü yetkilerin verilmesi, başlıca sakıncalar arasındadır. Demokratikleşmeden söz ediyorsak, yetkinin bölüşülüp paylaşılması da demokratik bir taleptir. Bu sakıncaların mutlaka ortadan kaldırılması, gerekli önlemlerin alınması elzemdir.
Elzemdir çünkü eğer bugünkü hamle, Türkiye’nin hiç değilse kırk yıldır süren ve Kürt sorunu denen ‘sorununu’ ortadan kaldırmıyorsa, bizatihi o çevreler çok kısa bir süre içinde çok daha radikal bir tutum içine girecektir. Eğer tüm bu çalışmalar eskilerin güzel tabiriyle ‘ağyarını mani, efradını cami’ bir içeriğe sahip olmazsa bahsettiğim sakınca çok kısa sürede büyüyecektir. Ne yapalım ki, toplumsal gerçeklerin böyle bir özelliği var.
‘Osmanlı’da oyun bitmez’ sözünü daima hatırlıyoruz.
Bu yasanın şimdi görünmeyen derin dokusunda yatan ve sadece ‘iyi saatte olsunlar’ın bildiği bazı özellikler varsa, o özellikler mevcut iktidarın elini daha da güçlendirmek için tek yanlı bir muhasebeyle yasaya yerleştirilmişse ve yarın daha içe dönük bir kurgunun gündeme getirilmesi için yine bu yasa kullanılacaksa, zor bir dönemece gelmişiz demektir. İktidarın bu türden hesaplar yapması kendisi açısından meşrudur ve beklenir. Önemli olan onunla ortak olacak çevrelerin bu değerlendirmeleri görerek, sezerek hareket etmesidir.
* * *
Türkiye yeni bir anayasanın eşiğinde duruyor. O anayasanın bu yollardan geçerek hazırlanacağı berrak bir gerçek. Türkiye’nin yeni bir toplum sözleşmesine dayanan yeni ve kapsayıcı, demokratik bir anayasaya ihtiyacı olduğunu kimse yadsıyamaz. Ama o toplum sözleşmesinin ön koşulu toplum müzakeresidir. Türkiye’de herkes, en demokrat olanımız bile, geleneklerin hazırladığı reflekslerle hareket ettiği için çok güçlü şekilde toplum sözleşmesi diyor (ki, artık çok eski bir kavramdır) ama hiç kimse toplum müzakeresi kavramını kullanmıyor. Umarız Kürtlerle gelinen bu nokta o müzakereye dayanan sözleşmelere kapı açar.
* * *
Gelelim Yeni Parti'nin durumuna.
Kim ne derse desin, nasıl yorumlarsa yorumlasın, siyasetin dili, yapısı, dokusu, doğası gereği YP hata yapmıştır. Toplu olarak evet veya hayır diyebilirdi. Karar tartışılırdı. Ama bir partinin yarısının evet yarısının hayır demesi, öyle parti içi demokrasiyle veya iktidarın oyununu bozmakla açıklanacak bir durum olamaz. Ortada açıkça bölünmüş bir parti görüntüsü mevcuttur. Bütün DEM milletvekillerinin evet oyu verdiği bir durumda hayır oyunun toplumsal plandaki açıklaması da çok farklı yerlere gider.
Toplumun, ülkenin bazı bölgelerini memnun etmek için, yerel hassasiyetleri gözetmek için verilmişse hayır oyu, durum daha da vahim demektir. ‘Hayır’ bekleyen iktidarın oyununu bozmak açıklaması da durumu daha ironikleştirir. Siyaset neticeler ve nihai kararlar üstünden ilerler. YP, bu çizgiyi aşmıştır ve toplumun önünde kararsız bir tutum sergilemiştir.
* * *
Buradaki hassas nokta o kararsızlığı doğuran koşullardır. Ayrıntısına girmek istemediğim, başka bir yazıda ele almayı düşündüğüm o koşulların başında YP’nin henüz partileşmemiş olması geliyor. Bir parti ideolojiden, iddiadan, özel bir tavırdan doğar. YP henüz o noktada bulunmayan, bir toplumsal hareket (social movement) görüntüsü veriyor. Bu çok önemli ve olumlu bir pozisyon olabilir. Ama işlenmesi, bilinçli şekilde sürdürülmesi gerekir. Keşke bu şekilde ilerleyebilse ve kendi oluşumunu bu doğrultuda tamamlayabilse. Toplumsal hareket bugünkü dünyada siyasal partiden daha önemlidir. YP henüz o noktada da bulunmuyor. Dünkü CHP’nin refleksleriyle hareket eden bir siyasal örgüt çıkıyor ortaya. Yasa oylamasından hareket ederek YP hızla kendisini ‘işlemek’, bir ‘karar noktasına’ erişmek zorundadır. Olursa olur, olmazsa olmaz.
* * *
Öyle, çünkü, eğer toplumsal momentumun öncülü büyük ölçüde Kürtlerse, burada birçok kere belirttiğim gibi, bu kesimin ‘içerilmesi’ (contain) açısından da toplumu devindirecek gücün yakalanması bakımından da YP’nin tıpkı sosyalistlere, gençlere, kadınlara olduğunca onlara büyük ihtiyacı var. Nitekim Özgür Özel’in bir demokratik kitle ve taban yaratma çabası bu ihtiyacı vurguluyor. Türkiye’nin hakim koşullarında yeni bir siyaset bu anlayış ve denklemden doğacaktır. YP’nin kendisini geliştirmesinin ana yolu bu tür müzakerelerde bulunmaktır.
Siyaset uzlaşmalar üstünden yapılır ama çatımalar üstünden ilerler. Siyasal diyalektiğin yasası budur. Siyasetin diyalektik yapısı uzlaşmadan önce zıtlaşmaya ihtiyaç duyar. Yukarıdaki tanıma uygun bir anayasa yani demokratik bir anayasa toplumun diyalektik çelişkilerini yadsımayan ama yansıtan bir anayasadır. YP’nin önünde o anayasaya giden yol açılıyor. Sol bir kültürle o yola çıkarsa kendisi de Türkiye de önemli yararlar sağlar. Yeni dönem YP’ye bu fırsatı sağlayabilir, eğer değerlendirilirse.
Türkiye, Kürtler ve YP ile birlikte yeni bir eşikte duruyor.