Köşe Yazısı
Hasan Bülent KAHRAMAN
Acemoğlu tartışmalarının ötesi: Yeni model
Daron Acemoğlu’nun kitabı üzerinden yürütülen tartışma liberal demokrasi etrafında dönüyor. Oysa Türkiye’deki yorumların tamamı neo-liberal ekonomi yaklaşımıyla ele alıyor metni. İkincisi, kitap, diğer kitapların bir noktada bıraktığı tezi tamamlıyor. Kurulan liberal demokrasi nasıl yaşayacak? Acemoğlu soruya gerçek bir liberal olarak yanıt veriyor. Karmaşık, güncel, teknik çözümlemelerini bir yana bırakırsak, yanıtı tektir. Son cümlede söylediği üzere ‘liberalizm tekrar yükselecekse merkezinde
Daron Acemoğlu’nun kitabına karşılık The Economist dergisinin yayınladığı isimsiz ve çarpık yazıda kimin haklı olduğuna dair bir söz etmeyeceğim. Ama yeryüzünde tesadüf diye bir şey olmadığı ve hele Economist gibi bir derginin kırk ölçmeden biçmeyeceğini bildiğim için o yazının özgürce yazılmış bir o yazı olmadığını bir kere daha vurgulayacağım. O arka plan güçlerinin kimler olabileceğini tahmin etmek de o derecede zor olmasa gerek.
Yine de ben 2026 senesinde o yazının yayınlanmasını ve Acemoğlu’nun kitabına karşı yazılmasını çok önemli buluyorum. Kendisine yol arayan bir dünyada hiç değilse bir tarafın pozisyonunu net çizgilerle görme imkanını yakalıyoruz.
Acemoğlu elbette çok değerli ve önemli bir ekonomi profesörü. Ama son zamanlarda yazdığı kitapları ben, iktisadı bir bilim alanı haline getiren büyük iktisatçıların tamamında görüldüğü gibi, birer toplumsal kuram (social Theory) çalışması olarak ele almak gerektiği kanısındayım ki, zaten öyle.
Ricardo da Smith de hatta Keynes de öyleydi, iktisadi modellerini elbette birer toplum modeli olarak öneriyordu. Geç 20. Yüzyılda bana kalırsa bir tek Amartya Sen o kategoride yer alır. Hayek’in, iktisat öğrenciliğim ve asistanlığım yıllarında çok dikkatle okuduğum Schumpeter’in ve adlarını hayranlıkla andığım diğer iktisatçıların, hiç görüşlerini paylaşmadığım Friedman’ın da toplumsal kuram boyutu vardır. Olması gereken de budur. Yoksa, iktisadı neredeyse matematiğin bir alt birimi konumuna taşıyan Debreu’leri, Arrow’ları, Hotelling’leri unutmuyoruz. Kaldı ki, matematiksel ekonomi çalışanların önemli bir bölümü de toplumsal sorunlara çözüm aramıştır. Bütün o oyun kuramlarının içinde ihaleden ‘ussal seçim’e kadar getirilen tüm yorumlar insan davranışının toplumsal ölçekteki tutumu ele alınır.
* * *
Yine de toplumsal kuram ekonomik kuramdan farklıdır ve elbette farklıdır. O ayrıntılara girmeyeceğim. Sadece toplumsal kuramın bugünkü dünyada ciddi bir odak kayması yaşadığını vurgulayacağım.
Çok ciddi, çok önemli bir problemden söz ediyorum. 1970’lerde toplumsal kuramın temel meselesi her toplumun kendi sorununa kendi akademisyenlerinin katkısıyla ama genel bazı teorik çerçevelerin verilerini kullanarak çözüm aramasıydı. Hakim ideoloji olan Marksizm bir kuram ve yöntem olarak örneğin bu konumdaydı. Teori ve yöntem olağanüstü derecede önemliydi ama her toplum o çerçeveyi kendi sorunlarıyla birleştirecekti. 1979 itibariyle bu çerçeve kırıldı. Marksizm yerini neo-liberal ekonomik pratiğe bıraktı.
İçinde yaşadığımız dünyanın maruz kaldığı ekonomik krizlerin sebeplerini yıldızlarda aramak saçmalıktır. Sorunların tamamı 50 yıla yakın süredir uygulanan, teorik zemini hazırlanmış ve her defasında revize edilmiş neo-liberal ekonomilerdir. Başka bir iddiada bulunmak akıl dışıdır.
* * *
Bu gelişme iki büyük dönüşümle temellendirildi. Birincisi, elbette Milton Friedman’ın tezlerdir. Türkiye’de Özal, İngiltere’de Thatcher, Amerika’da Reagan o tezleri uyguladılar. Soğuk Savaşın SSCB’nin dağılmasıyla sona ermesi doğal olarak neo-liberal düşüncenin sadece zaferi değildi. Doğrulanmasıydı.
Arkadan gelen ikinci darbe Francis Fukuyama’nın tezidir. ‘Tarihin Sonu’ makalesi neo-liberal ekonomik model kurulmadan bir ülkenin demokrasiye geçemeyeceğini beyan ediyordu. O tarihlerde yerden göğe kadar eleştirdiğim bu tezin de en az Friedman kadar hatta ondan daha fazla etkili olduğu bir gerçektir.
Bu iki tez bir başka ve daha erken bir tarihte oluşturulmuş bir başka tezle bütünleşiyordu. Şimdi kimseler anımsamıyorsa da veya herkesin Medeniyetler Çatışması teziyle bildiği Prof. Samuel Huntington’un 1960 ve 1970’lerde ‘Amerikan istisnacılığını’ destekleyen ve Amerika’nın ‘demokrasi götürmek’ adına kendi dışındaki ülkelerde askeri darbeler gerçekleştirmesine zemin hazırlayan görüşleri üç kitapla somutlaşmıştır: The Soldier and the State: The Theory and Politics of Civil-Military Relations (Asker ve Devlet: Sivil-Asker İlişkilerinin teorisi ve Pratiği, 1957); Political Order in Changing Societies (Değişim Toplumlarında siyasal Düzen, 1968); The Crisis of Democracy: On the Governability of Democracies (Demokrasinin Krizi: Demokrasilerin Yönetilebilirliği Üstüne, 1976).
(Anekdotu anlatmanın yeridir. 2003 yılında Huntington’la karşılaştığımızda, konuştuğumuz diğer birçok (ve galiba bir yerlerde artık yazmam gereken) konunun yanında, kendisine, tezlerine hiç katılmadığım ama önemini yadsımanın imkanı olmayan kitabından söz ederken ‘adını hiç değilse ‘Devlet ve Asker’ koysaydınız’ dediğimde, ‘o dönemin koşullarında söylemek istediğimi anlatamaz, modeli kuramaz, kitabın etkisini sağlayamazdım’ demişti. Sadece şu söyledikleri benim için ufuk açıcıydı. Hiç kuşku yok, 1960’lar boyunca Amerika’nın dış politikasını bu üç kitap ekseninde tayin eden kişi oydu.)
Her ne kadar 1996’da yayınladığı Clash of Civilizations and the Remaking of the World Order (Medeniyetler Çatışması ve Dünya Düzeninin Yeniden Kurulması) kitabı Fukuyama’nın teziyle zıt gibi bazı görüşler öne sürdüyse de kitabın bizde tamamen ihmal edilen ve niçin yazıldığını anlatan ikinci adı (‘dünya düzeninin yeniden kurulması’) başlı başına bir tespittir. Ne yazık ki, bizde de Prof. Metin Heper gibi bazı siyaset bilimciler Huntigton’un asker-devlet/sivil ilişkisini benimsemiş, hiç değilse o izleği kullanarak düşünce ve model üretmişlerdir.
Huntington tezlerinin önemli yanı, o tarihlerde çok söylendiği gibi, on bin dolar gelir seviyesine ulaşamayan toplumlarda demokrasinin yerleşip yaşayamayacağı yönündeydi. Dolayısıyla, büyümeci-kalkınmacı yönetimlerin askerin oluşturacağı ‘stabil’ bir ortamda o süreci, Amerika’nın kontrolünde, sağlaması gerekiyordu. Marshall Planı’nın NATO yardımlarının altında yatan muhakeme buydu.
* * *
Buradan Acemoğlu’nun katkılarına gelirsem, başlangıç noktası sadece şu son kitabında yazdıkları değildir. Ondan ötesi var. Bugüne değin yayınlanmış tüm kitapları ama özellikle, adıyla bizim kuşağı çok etkilemiş Barrington Moore’un çok güzel kitabına (Social Origins of Dictatorship and Democracy (Diktatörlüğün ve Demokrasinin Toplumsal Kökenleri) göndermede bulunan Diktatörlüğün ve Demokrasinin Ekonomik Kökenleri’den başlayarak Acemoğlu, kitaplarını birlikte yazdığı siyaset bilimci James Robinson’la birlikte yeni bir sosyal teori inşa etme çabasındadır. Bu modelin özünü demokratikleşme oluşturur. Bir adım ileri giderek bu Acemoğlu’nun esasen demokratik kurama yeni ufuklar getirdiğini belirtmek gerekir.
Acemoğlu’nun demokrasi kuramını Huntington-Fukuyama (ki, sonradan tezlerinin nerede yanıldığını açıkça belirtmiştir) hattını bozan yaklaşımı, benim ‘10.000 dolar eşiği’ dediğim noktadadır. Acemoğlu, Huntington’ın zıttına, bir ülkenin demokrasiyi yaşatmak için 10 bin dolara değil, 10 bin doları bulmak için demokrasiye ihtiyacı olduğunu, onun yolunun da kurumsal yapıların gücünden geçtiğini kanıtlamıştır.
O kanıtın bir bölümü Pareto-Moscha-Michels üstünden gelen, Putnam-Dye-Dharendorff çizgisindeki elit kuramını yenilemesidir. Bürokratik kurumların revizyonu yenir bir elit profilini ve fonksiyonunu doğuracaktır.
Evet, Acemoğlu’nun temel dürtüsü ekonomi-demokrasi ilişkisini ortaya koymasıdır. Daha iyisini söylersem, ekonomik momentumun demokratik yapıya dönük etkilerini belirlemesidir. Ekonomi tek başına işleyen bir makine değildir. Toplumun üstünde veya dışında olamaz. Toplumla ve onu oluşturan sınıflarla birliktedir. Ana maksadı çıkar ilişkilerini ekonomik mekanizmayı kullanarak örgütlemektir. Marksit ekonomi anlayışıyla Amerikan ekonomik bilinci burada ayrılır. Marksizm, ekonomiyi emek-sermaye çelişkisi etrafında tanımlar. Onun politikleştirilmesi işçi sınıfı öncelikli, onun çıkarına bir düzen kurmaktır. Marksit ekonomi daima ekonomi-politiktir. Amerikan modeli ise ekonomiyi objektif, mekanik bir sistem olarak tasavvur eder. Çıkar ilişkilerinin kapital lehine kurulduğunu dahi belirtmez. Servet denen kavramı meşrulaştırır.
* * *
Tartışma şu: Bu modelden demokrasi doğar mı?
Reel sosyalizm denemesinin ağır bir yara ve yenilgi olarak sahayı terk ettiği malum. Liberalizm, liberal kökenleri itibariyle kusursuz bir toplum düzeni önerir. Ama unutmayalım ki, Smith’in ‘görünmez el’ tezi onun, Tanrı’nın kurduğu, kimsenin müdahalesi olmadan işleyen ‘kusursuz evren’ modelinden doğmuştu. Smith’i o kadar öne çıkarıyoruz fakat kimse Hume’u, hele hele Ricardo’yu, Mill’i, Malthus’u hatırlamıyor.
Hepsinden önemlisi, liberal düzenin mülkiyet temelinde kurulmasıdır. Mülkiyet kolektif değildir. O Marksizmin iddiasıdır. Liberalizmin mülkiyeti bireyseldir. Dolayısıyla toplulukçu (communitarian) bir modeli ne öngörür ne içerir. Oysa demokrasi kolektif bir bilinçtir. Ferdiyetçi bir demokrasi anlayışı olamaz. Demokrasi daima ilkeler, kurallar ve koşullar üstünden ilerler. Keşke kendi kendisini yöneten, yürüten, kendi kendisine işleyen bir demokrasi kurabilseydik. Amacı demokrasi olan bir demokrasi modeli üretebilseydik. İmkansızdan söz ediyoruz. Demokrasinin nesnesi devlet-toplum çelişkisi ve çatışmasıdır. Demokrasinin temsili modelinde temsil yetkisinin verildiği zümre devleti yönetir. Demokrasinin sınırı budur. Demokrasinin temel ilkeleri onun işlemesi için, demokrasi olması için gerekli modus operanadi’dir. Demokrasi, tüm bu koşulların bileşkesi olarak, ekonomiyle kopmaz, ayrılmaz bir şekilde iç içedir.
* * *
Acemoğlu’nun önceki kitaplarındaki tezleri (buna Ulusların Düşüşü gibi garip ve elbette yanlış bir adla Türkçeye çevrilen Why Nations Fail kitabı da dahildir) bu çerçevenin sorgulanması ve genişletilmesi çabasıdır. Burada Marksist bir tutumun aranması anlamsızdır. Liberal demokrasiden söz ediyoruz.
Attila İlhan’ın dilimize ve düşüncemize soktuğu ‘Hangi’ sözcüğüyle aksak şekilde Hangi Liberal Demokrasi adıyla çevrilen, oysa, hem ana adıyla hem de alt başlığıyla çok açıklayıcı özgün adı, What Happened to Liberal Democracy? Remaking a Shared Prosperity olan son kitap da bu çizgiye dahildir. (Kitap adının ikinci kısmı Türkçeye ‘Ortak Refah Siyasetini Yeniden İnşa Etmek’ diye çevrilmiş. Ben başka türlü çevirirdim ve ‘remaking’ ‘yeniden inşa etmek’ değildir, ‘yeniden kurmak’ veya ‘yeniden yapmak’tır demekle yetineyim. Kavramların ruhu sözcüklerin ayrıntılarındadır.)
Bir kere bu kitap hiç öyle neo-liberal ekonomiden söz etmiyor. Bu gerçek, hayati derecede önemli. Tartışma liberal demokrasi etrafında dönüyor. Oysa Türkiye’deki yorumların tamamı neo-liberal ekonomi yaklaşımıyla ele alıyor metni. İkincisi, kitap, diğer kitapların bir noktada bıraktığı tezi tamamlıyor. Kurulan liberal demokrasi nasıl yaşayacak?
* * *
Acemoğlu soruya gerçek bir liberal olarak yanıt veriyor. Karmaşık, güncel, teknik çözümlemelerini bir yana bırakırsak, yanıtı tektir. Son cümlede söylediği üzere ‘liberalizm tekrar yükselecekse merkezinde işçi sınıfı olarak yükselmelidir.’
Bir kere bu önemli ve solda bir cümledir. Bu anlatımı ve vurguyu bin dereden su getirerek çarpıtmanın anlamı yoktur. Cümle orada duruyor, liberalizmle işçi sınıfını birleştiriyor. Bu çeki taşı gibi cümleyi benim bildiğim son şu kadar yıldır kimse cümle yazmadı. Bunun revizyonist bir muhakeme olduğunu iddia etmek başkadır. O bir değerlendirmedir. İşçi sınıfı bu yorumla liberal ekonomiye hapsediliyor, liberal ekonominin ötesinde bir ufuk tanıtılmıyor demek de makul ve makbuldür. Tartışılır. Ama Marksist bir model arayışında bulunmadığımızı zaten belirttik. Hatta bu cümlenin ütopist olduğu söylenebilir veya liberalizmle işçi sınıfının bağdaşamayacağı, ontolojik bir problem olarak ortaya konabilir. Onlar analitik yaklaşım ve değerlendirmelerdir. Fakat kimsenin bir başkasının görüşü üstüne model kurması söz konusu olamaz. Acemoğlu da kendi kurgusunu ortaya koyuyor.
Üstüne üstlük bu kitap işçi sınıfının çağdaş/güncel tanımını getiriyor. Dönüşen ve bugün teknolojik gelişmeyle büsbütün bildiğimiz dünyadan uzaklaşan koşullarda bu çaba değerlendirilebilecek bir başlangıçtır. Acemoğlu pozisyonunu ortaya koymuştur. Bu pozisyonu şimdi bin dereden su getirerek, lehte görünürken aleyhte veya tersi yaklaşımlarla olmadık yerlere çekmek öznel yaklaşımların ötesine geçmez. O tutumların tek bir nedeni var: kimse oturup Daron Acemoğlu’nun kitabını boydan boya okumuş değil. İzlenimler, sosyal medya, haydi dedikoduları demeyeyim, yorumları üstüne yeni katlar ekleyerek yapılan değerlendirmeler var karşımızda. Kitabın kendisi okunmayı bekliyor.
Neo-liberalizmin böyle bir noktaya geleceği ve içinden çıkılmaz, ciddi sorunlar doğuracağı muhakkaktı. Öyle de oldu. Ben de o konuyu daha önceki yazılarda ele aldım. Şimdi, Daron Acemoğlu tartışmayı bir adım geriye çekilerek liberal doktrin üstünden irdeliyor. Tekrar edeyim, Huntington-Fukuyama modellerinden sonra yabana atılmayacak bir denklemdir bu ve bir o kadar da teknolojik dönüşümle emek, istihdam, karlılık, verimlilik açılarından, yeni toplumsal model kurma çabası bakımından ciddi katkılar getirmektedir. Bu bir sosyal demokrasi yönelimi midir, oturup konuşmak gerekir. Ama bu tezlerin önem taşıdığı bir gerçek.
‘Durdurun dünyayı inecek var’ demek şansımız bulunmuyor...