Son dakika
Hasan Bülent KAHRAMAN Köşe Yazısı Hasan Bülent KAHRAMAN

Depremi tartışmak mı, bilimi öldürmek mi?

Türkiye, maalesef, bilimsel bilginin hurafeye dönüştürülmesiyle meşgul. Bilim dünyasının popüler kültüre sınır tayin etmesi beklenirken tersinin olması sadece bilimle ilgili bir sorun değildir. Bilimsel bilginin üretilmesiyle toplumsal yapı arasında çok sıkı bir ilişki mevcuttur. Eğer bilim alanında ciddi bir sorun yaşanırsa o sorun büyüyerek toplumsal alana yansır. Türkiye böyle bir eşikten geçiyor

İstanbul birkaç kere hafiften de olsa sallanınca televizyonlar, internet siteleri, soluğu ‘bilim adamları’nın kapısında aldı. (Evet, ‘adamları’ diyorum, ben bugüne değin fikrine bu düzeyde müracaat edilen tek bir kadın jeofizikçi görmedim, görmediğim gibi, bazı deprem uzmanları ‘erilliklerini’ özellikle sergiliyor, bazıları da kız öğrencilerine olmadık şeyleri nasıl yaptıklarını anlatıyor, akıl alır gibi değil...) Bir kere daha her kafadan bir ses çıkmaya başladı. Hani, eskilerin tabiriyle, ‘ilaç için olsun’ bir söylenen diğerini tutmuyor, birbirine yakın şeyler söyleyen iki ‘bilim adamı’ bulunmuyor. Herkes kendi burcunun aslanı. Kimse görüşünden bir zerre miktarınca ödün vermiyor.

Bu nasıl bilimsellik?

Herhalde bilimin temeli yanlışlanabilirliğidir tezini üreten, Türklerin ‘liberal’ (!) görüşleri, bilim yöntemine dönük eleştirileri (!) nedeniyle çok sevdiği, muazzam bir indirgemeciliğe mahkum edilmiş Karl Popper bunları görseydi fücceten terk-i dünya ederdi. Ortada bilimsel bir yaklaşım bulunmuyor. Tersinden söyleyeyim, ortadaki yaklaşım bilimsel değil. Tümüyle popüler kültürün hatta popülizmin etkisi altında oluşturulmuş, kişisel tutumların hatta çekişmelerin işin içine karıştığı bir dünyadan söz ediyoruz.

Sadece bizde değil bu durum böyle. Altı buçuk yıl önce yaşadığımız Covid skandalının ne olduğunu kimse bilmiyor. O belayı başımıza saran Faucci sorgusunda hiçbir soruya cevap vermedi. Virüsün niteliği olsun, aşının yararı olsun, artık hiçbir konu bir bilimsel ‘otorite’nin demiri kesen sözüyle karara bağlanmıyor. Tersine, şimdi post-modernliğe atfedilen bu tutum neticesinde, bilimsel alan tam bir ‘kakofoni’ içinde bunalıyor. Hadise, ‘zayıflama haplarına’,  kolesetrolün zararına veya yararına kadar genişliyor.

Oysa bu tartışma, çok daha önceleri, 1960’larda (hatta daha da erken) başlamıştı. Bilimin ne olduğu konusunda üretilen metinler, düşünceler, getirilen yorumlar, bilim felsefesinin 20. Yüzyılda ürettiği en güçlü çalışmalar arasındadır. Bazıları, bu durumun bilim anarşistlerinin çalışmalarıyla ortaya çıkan bir sonuç olduğunu söylüyor. Hiç öyle bir şey yok. Bu ifade, gerçeği saptırmak, gerçeği anlamamaktır. Onlar bilimselciliği (scienticism) eleştirdiler ama maksatları bilimsel gerçeği daha ötede bir yere taşımaktı, bilimi hurafeye, söylentiye dönüştürmek, göreliliğe indirgemek değildi. Tersine o yaklaşımlara karşı büyük eleştirileri vardı.

* * *

Bilimin gerçekliği üstünde düşünmeye başlamam, Ankara’da, Tunalı Hilmi Caddesinde, sokakların kupkuru bir fırın sıcağıyla tutuştuğu bir yaz Cumartesisinin akşam üstünde, unutulmuş bir kitapçıda bulduğum A Pocket Popper kitabıyla mı başladı, bilmiyorum ama bir şekilde başladı. (İlk sayfasına çok ince bir yazıyla adımı soyadımı yazmışım, kitapevi de Bestseller Bookstore’du.) O kitap, Popper’ın çeşitli yazıları ve kitaplarından alıntılardı. Elbette Mete Tunçay ustamızın ve Harun Rızatepe hocamızın çevirisiyle Açık Toplum ve Düşmanları’nı okumuştuk. Dikkatle ve güçlükle okudum ve o zaman anladım ki, olmaz, ben bir metnin tamamını okumadan işin içine giremiyorum. (Adı bile irkiltici, Cep Popper’ı.)

Sonra Thomas Kuhn’u keşfettim. Başka türlüsü olamazdı. Dağda taşta onun adı yankılanıyordu. Onu okuyunca kuşkuyu iyiden iyiye içimde duydum. O tarihlerde Türkiye’de Kuhn-Feyerabend ilişkisi ‘edebi’ bir ilişki sayılır, sıradan edebiyat dergilerinde ‘fiyaka’ yapmak isteyenler (bir yazar, özellikle ona gayret ederdi) bu ikilinin adını anardı. Dediğim gibi, duyduğum adın (tüm) yapıtlarının tümünü almak, okumak hastalığım (buna ‘completist’ olmak denir) bir türlü tedavi görmediği ve o tarihlerde daha da şiddetli olduğundan, işin içine girince meselenin öyle edebiyat dergilerinde sıradan üç beş lafla geçiştirilemeyecek kadar ‘derin’ olduğunu gördüm.

 O dergilerde bir de Imre Lakatos’un adı geçerdi. Dünyanın en ileri düşüncelerini üreten insanlar bizde öylesine anılıp bırakılıyordu. Hazin bir durumdu. (Daha böyle neler var. Foucault da bir tür ‘edebiyatçı’ sanılıyordu. Türkçede yayınlanan ilk metni, bir kitabının giriş bölümünden yapılmış ‘edebi’ bir çeviriydi ve bir edebiyat dergisi tarafından ‘hediye’ olarak dağıtılmıştı.) Oysa o düşünürlerin adları bilim felsefesi dünyasında ‘gerçeğin münkirleri’ne (inkarcıları) çıkmıştı. Hele hele fizikçilerin eline düştüklerinde bu defa ‘bilim düşmanları’ olarak tanımlanıyorlardı. O derecede önemliydiler, o ölçüde tartışılıyorlardı.

Feyerabend’in hocası Popper’a karşı yazdığı Yönteme Karşı ve bilhassa Akla Veda kitapları, Kuhn’un artık Saatli Maarif Takvimi bilgisine dönüşen ‘paradigma’ (tamı tamına ‘model’ demektir) kavramını ve nasıl değiştiğini ele aldığı Bilimsel Devrimlerin Yapısı, Popper’ın Bilimsel Keşiflerin Mantığı, özellikle Conjectures and Refutations, Lakatos’un Kanıtlar ve Çürütmeler adlı yapıtları bilimin şimdiki moda tabirle ‘neliği’ konusunda ufuk açmanın çok ötesindedir. Hepsinden önemlisi, bilim adamlarının öznelliklerinin bilimsel bilgiye getirdiği göreliliğe (relativism) dönük eleştiridir. Yani, bilimsel bilginin gerçekliğini eleştirirler ama görelilik, bizde tam tersinin sanıldığı gibi, benimsedikleri bir tutum değildir.

Belirttiğim gibi bunlar düşünce tarihinin en yüksek soyutlama örnekleri arasındadır. (Kuhn, derken onun fikirlerini çok büyük ölçüde aldığı Michael Polanyi’yi unutmamak gerek. Hatta intihalle dahi suçlanmıştır. Polanyi’nin bu konuları ele aldığı derslerini dinlemiştir. Kitabın yeni baskısında itiraf etmiştir. Polanyi’nin Personal Knowledge, Beyond Nihilism kitapları büyük olanaklar açar okuyana. Ayrıca, Science, Faith and Society, özellikle The Logic of Liberty bilhassa üniversite-bilimsel araştırma konusunu yeniden tartıştığımız şu dönemlerde okunması elzem bir kitaptır. Keza, yakından daha yakın dost olmalarına mukabil, işin layığı gereği, Lakatos’un ani ölümü üstüne, Feyarabend’in, onun görüşleri hakkında yazdığı eleştirel yazıları anımsamak şart. ‘Gerçek bilim’ böyle oluyor.)

* * *

Bu yapıtları yıllar içinde okudum. Sosyal bilimler ve mühendislik eğitimlerimin ve ikisinin ara kesitinde yer alan ekonomi eğitimimin olması beni, kişisel merakımın ötesinde, kaçınılmaz şekilde bu yöntem ve bilimselliğin ne olduğunu sorgulayan çalışmalara yöneltmişti.

Üstüne üstlük, adını andığım felsefecilerin, bilim felsefesi üstünde düşünmüş bu devasa isimlerin hepsi toplum kuramları üstünde de düşünmüş ve yine eşsiz kitaplar yazmıştı. Tamamı bilim insanlığından felsefeye, bilim felsefesine gelmiş, toplum sorunları hakkında görüş üretmişti. Popper’ı andım. Polanyi zaten Marksizmin içindeydi. Buharin’le görüşmüştü. SSCB’deki bilhassa Lysenko’nun bilimsel saçmalıklarını içinden yaşamıştı. Lakatos, Lukacs’ın hafta sonu seminerlerine devam etmişti. Bu bilim ve felsefe insanlarının tamamı bilimin toplumsal konumu, temellendirilmesi ve yönteminin toplumsallıkla bütünleştirilmesi bakımından ciddi cevaplar üretmişti. Mesela, Polanyi, benim kendi muhakememi kurarken ve topluma bakarken çok yararlandığım gizli/örtülü bilgi (tacit knowledge) tanımın sahibiydi. (Toplumsallık-bilimsellik ikileminin hangi mertebede ele alındığını göstermek için, Feyerabend’in Galileo-Kilise tartışmasında kiliseyi muhakemesinin tutarlılığı bakımından haklı bulduğunu belirtelim. Ama bu ‘kilise haklıydı’ demek değildir. Bilimsel düşüncenin yöntem çözümlemesi bakımından bir saptamadır. Ama bizde nasıl okunduğu malum.)

Bu görüşler gelir, benim de Türkiye’deki deprem tartışmalarını bağlayacağım, sonradan Richard Feynman’ın da katılacağı yalancı bilim (pseudo science) saptamasına bağlanır. Sorgulamanın başını Lakatos çekiyordu. Bildiğimiz konular hakkında bize yeni bir şeyler söylemeyen çalışmaların bu kapsamda değerlendirilmesi gerektiğini öne sürüyordu. (Feynman tanımının bazı farkları vardır.) İşin kökeninde Popper’la Lakatos arasındaki çelişki yatar.

Bilindiği gibi Popper’ın bilim dünyasına sunduğu temel kavram yanılmacılıktı (falsifiability/falsificationalism).Doğrudur. Bilimin en önemli özelliği yanlışlanabilir (refutable) olmasındaydı. Ama Feyerabend’in bu yoruma getirdiği önemli bir eleştirel katkı vardı. Düşünüre göre bilim adamlarının öznel görüşleri bilimin göreliliğini doğurmuştu. Bu ciddi bir sorundu. Bilimin göreli gerçekliği nerede başlayacaktı? Feyerabend soruyu bir mutlakıyet (absolutism) arayışı üstüne kurmuyordu. Yani, eğer bilimin göreli yapısı aşılırsa o yaklaşım, bilime bir mutlak içerik kazandırmak maksadını taşımayacaktı, çünkü, bilimsel gerçek mutlak olamazdı. Ama sonsuz bir görelilik içinde de bulunamazdı.

* * *

Oysa biz öyle sanıyoruz, bilimsel gerçek, hele pozitif bilimler büsbütün mutlak anlamlar içerir kanısındayız. Çünkü, laboratuvar ortamında sınandıktan sonra bir kurama veya önermeye dönüşmüşlerdir. Bu sanı, bize yanlış veya eksik veya vulgar 19. Yüzyıl pozitivizminin bir kötü mirasıdır. Bilimsel bilginin de bu önermeleri aşan yanları vardır. Öte yandan da, sonsuza kadar devam eden bir göreliliğin (relativism) mümkün olduğuna inanıyoruz. Yorum bir noktaya kadardır. Yorumun da kendisine özgü yöntemleri vardır. (İnanmayan, Paul Ricoeur’un yorum hakkındaki metinlerini okuyabilir.)

O bakımdan Popper’ın ‘bilim adamları doğanın hayır diye bağırdığı kuramlar üretiyor’ tezine karşılık Lakatos, ‘doğanın hayır diye bağırdığı tezler değil de, doğayla uyumsuz tezler üretiyoruz’ diye daha kapsayıcı bir cevap veriyordu. Mesele, o uyumun niteliği, daha da önemlisi, işleviydi. İşte burada devreye matematikçilerin, bilim felsefecilerinin tamamı değil ama özellikle Lakatos giriyor ve pratik, mükemmel olamayan, hızla geliştirilmiş gibi anlamlar taşıyan sezgisel (heuristic) kavramını öneriyordu. Onu da yalancı empirisizm (pseudo empiricism) diye sunar. Hatta onu da içerecek şekilde düşünce deneylerinin (thought experiments) güçlü problemleri çözmekte yardımcı olabileceğini söyler. (Nasıl söylemesin? George Polya’nın Problemi Nasıl Çözmeli kitabını Macarcaya çevirmişti.)

* * *

Bıraktığımız yere dönersek, bugün deprem konusunda birbirini tutmaz iddiaların altında bir kere bu yalancı bilimkavramının çok büyük ve önemli bir rol oynadığını yeniden belirteyim. Gerçi hiç yöntem konusunda bir değerlendirme görmedik ama eğer o tavır içinde olanlar ‘sezgisellik’ gibi bazı yöntemlere sığınıyorsa o iş öyle değildir. Sezgiselliğin sınırı çok daha dikenli ve keskindir. Oysa, zaman zaman gemilerle deniz diplerine inildi ve bazı bilim insanları fay hatlarını dolaşarak görgül bilgi elde ettiyse de bizde tamamen sezgisel bir çalışma yapılıyor. Üçüncüsü, neredeyse sonsuza kadar devam edecek bir görelilik içinde hareket ediliyor.

İşin bilimsel yanında işaret ettiğim vahim durum bu üç nedene bağlıdır. Bu bakımlardan şu anda İstanbul’da bir deprem olup olmayacağını değil sokaktaki vatandaşın bilmesi, bilim insanları da bilmiyor. Bu bilememe, adını andığım bilim insanlarının getirdiği tezlere, kavramlara dönük bir çıkmaz değil. Bir yöntem sorunu. Bilimin aşırı popülerleşmesi sorunu. Bilim insanlarının bilimsel bilgiyi popülerleştirme gibi bir sorunluluğu vardır fakat bilimsel bilginin aşırı popülerleşmeyle kurban edilmesinden kaçınmaları gibi bir sorumlulukları da vardır.

Televizyon ekranları önünde bağıra çağıra bilim tartışılmaz. Bilim insanı kanıtlarını, önermelerini, dayanaklarını ortaya koyar ve çekilir. Bu, bilim insanı tümüyle bilimsel bir konuya toplumsal bir duyarlılıkla yaklaşamaz demek değildir. Küresel ısınma da, göç de, kentleşme de, yapay zeka da bilimsel problemlerdir. Ama hepsinin toplumsal bir boyutu vardır. Bilim insanı o noktada da söz almak ve eleştiri getirmek ‘durumundadır’ ama vulgar bir tartışmanın içinde olamaz.

* * *

Bütün bunlar bize gerçeğin yitimi çağında yaşadığımızı bir kere daha gösteriyor. Gerçek neydi, nerede yitirildi sorularına cevap bulmak zorunda değiliz. 20. Yüzyılın ortasında bu büyük düşünürlerin klasik pozitivizmi, yarattığı bin türlü sosyo-politik saçmalıktan ötürü tahtından indirmek için bu görüşleri geliştirdiğini vurguladım. Ama o dürtü faktörlerden sadece birisiydi. Ötesinde bilimsel gerçeğin doğrudan doğruya kendisiyle ilgili arayışlar vardı. O arayışlar bilimsel gerçeğin reddini değil, tersine, gerçekliğini daha da saptamak için sürdürülmüştü. Bugün de devam ediyor.

Çürütmecileri (refutation) başka düzeylerde fikir üreten post-modern felsefeciler izledi, 20. Yüzyılın son çeyreğinde. Metnin dışında bir gerçeklik olmadığını söyleyenler, anlamın sürekli ertelenmesi nedeniyle asla üretilemeyeceğini savunanlar, yazarın ölümünü ilan edenler o kategoride yer alır ve hepsi çok güçlü tezlerdir. Sonunda modernist-mutlakiyetçi görüşün sarsıldığı, yerini göreliliğe bıraktığı bir gerçekse de bunların hiçbiri bilimsel bilginin kendi varlıksal gerçeğini reddetmemiş, hele hele, tenzih ederim, onun bu şekilde popülerleştirilmesine kapı açmamıştır.

Bir üst otorite olarak bilimsel bilginin reddi makuldür hatta zorunludur, yoksa Lysenko saçmalığına varırız. Ama bilimsel bilginin kendi metodolojisiyle üretildikten sonra kendi iç otoritesine sahip olması da bir o kadar zorunludur. Feyerabend anarşistti ama o anarşizm Homerik çağlardan başlayan bilim serüveninin tamamına yeni bir perspektif getirmeye kalkışacak ölçüde güçlüydü.

 

Türkiye bunlarla ilgili değil. Türkiye, maalesef, bilimsel bilginin hurafeye dönüştürülmesiyle meşgul. Bilim dünyasının popüler kültüre sınır tayin etmesi beklenirken tersinin olması sadece bilimle ilgili bir sorun değildir. Bilimsel bilginin üretilmesiyle toplumsal yapı arasında çok sıkı bir ilişki mevcuttur. Eğer bilim alanında ciddi bir sorun yaşanırsa o sorun büyüyerek toplumsal alana yansır. Türkiye böyle bir eşikten geçiyor.

Bilimsel bilgi inandırıcılığını yitirdi mi, toplum her önüne gelene inanmakta serbesttir. vardığımız yer zannederim tamı tamına bu...

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. Çok ‘yavaş’ hareketler bunlar: "Çatı aday"ın şansı
  2. Amerika - 1
  3. Acemoğlu tartışmalarının ötesi: Yeni model
  4. ‘Kültürel iktidar’ mı, pasif devrim mi?
  5. 25 yılda bir/kaç parti, bir/kaç iktidar