Köşe Yazısı
Hasan Bülent KAHRAMAN
Tehlikeli suda yelken açmak: CHP ve devlet
2023 Kasım’ından bu yana Özgür Özel ve ekibi partiyi yönetiyor. Ortada yeni bir kuşak var ve bu durum çok önemli bir özelliktir. İmamoğlu’nun bu dönemdeki etkinliği başlı başına bir olgudur. İmamoğlu’nun tutuklanmasından sonra CHP tek odaklı bir siyasete yöneldiği için şu anda partinin genel politika anlayışı hakkında fazla bir şey söylemek olanaksız. Ama bir kavşağa geldiği bellidir: CHP devletten mi yoksa halktan mı yana bir parti olacak?
Devlet Bahçeli’nin geçen hafta yaptığı açıklamalar hayli karmaşık bir dönemin bazı kodlarını vermesi açısından çok ilginçti. 1999 yılından bu yana devleti neredeyse yöneten ve siyasette istediği her şeyin gerçekleştiği bu parti son dönemde benim çeşitli nedenlerle ‘Kürt açılımı’ dediğim hareketin başlamasında da etkin oldu. Niye öyle bir gelişme yaşandı, o hamleyi doğuran amiller nelerdi sorusunun cevabını ilerideki bir tarihte herhalde daha berrak şekilde alacağız ama gelişmelerin MHP daha doğrusu ondan epeyce ayrışmış Bahçeli’nin kontrolünde ilerlediği şimdilik göze çarpan en önemli unsur.
O çerçeve içinde Bahçeli iki şey söyledi. Birincisi, CHP’nin konumu ve bundan sonra izleyeceği politikalarla ilgili. İkincisi, Öcalan’ın ‘statüsü’. Bu iki açıklamanın tam da şu sıralarda yapılması hiçbir şeyin tesadüfi olmadığını bize gösteriyor.
Siyasi dille ifade ettiği görüşlerini tercüme edersek Bahçeli, CHP’nin mevcut oluşumu desteklemesi halinde ‘butlan’ tehlikesini aşacağını söylüyor. Çok ustaca ifade edilen bu düşünce herhalde çok önemli ve belli bir anlayışı ve politikayı yansıtıyor. Tabii, söylediklerinin tersinden, mefhumu-u muhalifiyle ne anlama geldiğini anmak ve düşünmek istemiyoruz.
Bahçeli’nin açıklamasında henüz üstünde durulmamış ve dikkat çekmeyen, çok önemli bir saptama var. Bahçeli, CHP’nin tarihsel varlığına ve devletle olan ilişkisine atıfta bulunuyor ki, beni asıl ilgilendiren yanı meselenin odur. Bahçeli, CHP’nin devletle zıtlaşmayacağını, o halin CHP’nin tarihselliğine ters düşeceğini ima ediyor.
Gerçekten de CHP 1992 yılında yeniden açıldığında iş başına gelen Deniz Baykal (ve bir dönem onun Genel Sekreterliğini yapan, sonradan AKP’den Kültür Bakanı olan Ertuğrul Günay) ‘yeni’ CHP’yi, tam bir 1930’lar nostaljisiyle iç içe geçirmiş ve Atatürk’ü göğsünde CHP’nin Altı Ok amblemiyle birlikte gösteren (1933 yılında çekilmiş) fotoğrafını dağa taşa yaymıştı. O arada bir slogan bulundu: ‘devleti kuran parti’.

O güne değin CHP hiçbir döneminde böyle bir slogan kullanmamıştı. Kullanmadığı gibi 1972’de CHP Genel Başkanı olan, öncesinde Genel Sekreter (1966-1971) titriyle Ortanın Solu politikalarını savunan Bülent Ecevit partisinin tarihini ısrarla eleştirmekte, onu devlet partisinden gerçek manada bir halk partisine dönüştürmeyi temel misyonu olarak yazıp, ifade edip, savunmaktaydı. Üstelik, Baykal da Günay da partinin o döneminde parlamış, o siyasetlerin geliştirilmesine katkıda bulunmuş isimlerdi.
Ecevit, şimdi yayına hazırladığımız, o dönemde yazdığı makalelerinde Kemal Tahir, İdris Küçükömer, kısmen Sencer Divitçioğlu, Şerif Mardin, Turan Güneş, şimdi artık hiç anımsanıp anılmayan Mehmet Ali Aybar gibi isimlerden etkilenerek CHP’nin ‘merkez’ partisi olduğunu, yine bendenizin Tarihsel Blok dediği ‘ordu-bürokrasi-aydınlar’ ittifakı tarafından kurulduğunu, oysa halkçılık ilkesinden hareketle partinin ‘çevre’ye açılması gerektiğini savunuyordu. İsmail Cem de o dönemde aynı görüşleri benimsemişti ve kitaplarıyla yaygınlaştırmaya çalışıyordu.
Geçerken belirteyim, şimdi bambaşka yerlere oturtulan Doğan Avcıoğlu ise önce YÖN dergisinde daha sonra bilhassa Devrim gazetesinde Tarihsel Blokun önemini savunuyor, Kemalist Devrimlerin yarım kaldığını, ancak o blokun ( ‘zinde kuvvetler’ diyordu) ittifakıyla tamamlanabileceğini savunuyordu. (Ecevit, fazlasıyla ‘devletçi’ bulduğu için YÖN Bildirisini imzalamadığını yıllar sonra açıklayacaktı.) Kısacası, Ecevit’in kabaca 1966-1972 daha sahih ifadesiyle 1972-1980 CHP’si açıkça Tarihsel Bloka karşı bir siyasi hareketti.
Yeniden açılan CHP bir yandan bu mirası reddederken partinin bir başka köşesinde İsmail Cem yeni bir program ve tüzük hazırlıyordu. Ortada çok ciddi bir çelişki vardı. Partinin bir kanadı onu bir tür ‘ölümden sonra diriliş’le tarihselleştiriyor (daha doğrusu gelenekselleştiriyor) ve 1930’lara geri götürüyor, diğer bir kanadı ona bambaşka bir çehre kazandırmaya çalışıyordu.
Baykal, az sonra her zamanki oportünizmiyle işin çağdaşlaşma kısmını bir yana itince o hayaller yarım kaldı. Özellikle 28 Şubat’ı fırsat sayıp kullanarak Baykal partiyi 1930’larda biçimlendirdiği kimliğiyle sıkı sıkıya kenetledi. (Hemen belirteyim Kemalizm diye bir ideolojinin olmadığını söylemek tepeden tırnağa yanlıştır. Bizzat Atatürk tarafından 1935 yılında kaleme alınmış ve yayınlanmış, programına ‘partinin güttüğü bütün bu esaslar Kamâlizm prensipleridir (imlası korunmuştur) diye işlenmiştir.) CHP’yi şahsi partisine dönüştürerek, yüksek gelirli, laikçi, Batıcı, kentli, ulusalcı kesimin siyasi oranı haline getirerek, Genelkurmayla sürekli dirsek temasına sokarak, 2010 yılında istifa edinceye kadar18 yıl süreyle bildiği gibi yönetti.
Daha sonraki dönemlerde de bu slogan kullanıldı. CHP, devletle özdeşleştirildi. Bir siyasal parti için bu özellik, hele Türkiye’deki devletin temel refleksleri düşünülünce, çok tartışmalı bir nitelik olmalıdır. Adında halk sözcüğü olan ama kendisini devletle bütünleştirmiş bir partinin iç çelişkileri aşikardır. CHP’nin mesela Atatürk’ün mirası bağlamında İş Bankasındaki temsil pozisyonu bile bir tartışma konusudur.
Geçenlerde CHP’de milletvekilliği ve bakanlık yapmış, yıllarını CHP’ye vermiş bir siyasetçi, Tarhan Erdem hatırlarını yayınladı. Daha doğrusu Prof. Mehmet Alkan, onunla yaptığı mülakatı Erdem’in ölümünden sonra yayınladı. Orada, İsmet İnönü’ye hayranlığını sayfalar boyunca dile getiren ve 1950-1980 arasında o partiyle iç içe yaşamış, kamuoyunun kendisini sonradan araştırmacı olarak tanıdığı Erdem, CHP’nin 1992’de açıldıktan sonra başka bir parti olduğunu, tarihsel CHP’yle bir ilişkisinin kalmadığını vurguluyor. (Erdem, 1999-2000 arasında CHP Genel Sekreterliği de yaptı.)
Saptama kesinlikle doğrudur. Bu görüşü ben de yıllar yılı büyük eleştiriler almak pahasına yazdım. ‘Yeni CHP’nin, yukarıda belirttiğim mekanizma içinde ve çok yanlış biçimde adeta devlet partisi haline geldiğini vurguladım. Kuruluş ilkeleriyle doğru ama Bülent Ecevit’le birlikte 1980’de kapatılan CHP’yle taban tabana zıt bir parti vardı ortada.
Ardından Kemal Kılıçdaroğlu’nun CHP’si geliyor. Kılıçdaroğlu da Baykal’ı aratmayacak şekilde partiye 13 yıl genel başkanlık yaptı. O dönem de ayrıca tartışmalıdır ve birçok yazıda Kılıçdaroğlu politikalarını ele almışımdır. 2023 Kasım’ından bu yana Özgür Özel ve ekibi partiyi yönetiyor. Ortada yeni bir kuşak var ve bu durum çok önemli bir özelliktir. İmamoğlu’nun bu dönemdeki etkinliği başlı başına bir olgudur. İmamoğlu’nun tutuklanmasından sonra CHP tek odaklı bir siyasete yöneldiği için şu anda partinin genel politika anlayışı hakkında fazla bir şey söylemek olanaksız. Ama bir kavşağa geldiği bellidir: CHP devletten mi yoksa halktan mı yana bir parti olacak? Vereceği karar budur.
Şimdi şu soruyu ele alayım: devletten yana parti olmak ya da devletle bütünleşmiş bir parti olmak nedir?
Devlet kuramları çerçevesinde bakılırsa sadece Türkiye’de değil tüm dünyada yerleşik devletlerin kökleri hayli derinlere iner ve hemen her devletin bir ideolojisi vardır. Ona kurucu ideoloji demek kabildir. Eğer modernleşmesi gecikmiş ve Batı tarzı bir sözleşme geleneğini dahi kesintiye uğratacak şekilde oluşmuş devletlerden (mesela Türkiye Cumhuriyeti devletinden) söz ediyorsak o ideoloji daima ulus devleti kuran ideolojidir.
O ideolojinin adı da milliyetçiliktir. Milliyetçiliği, ilgili literatürü izleyenler bilir, halk kendi kendisine üretmez. Seçkinci bir çevre onu tanımlar, o seçkinci çevrenin politik organı/partisi kitlelere yaygınlaştırır. Şiddete dayanmayan bir milliyetçilik de henüz görülmemiştir.
Türkiye’de kurucu ideoloji de kesin şekilde milliyetçilik ve onun alt birimi olan Türkçülüktür. 1912 yılında sistematik hale getirilmiştir. Bütün İttihat ve Terakki ve CHP kadroları ve dönemleri için bu ideoloji geçerlidir. İttihatçılığın sahiplendiği çok geç modernleştirici milliyetçilik tezi CHP tarafından devralınmıştır. Bu tanımlamanın da kıyametler kopardığını biliyorum ama gerçek budur. 1930’lardan itibaren yaşanan sorunların altında bu parametre yatar. CHP’nin devletle değil ama devletin CHP’yle bütünleştirilmesi de o yılların bir ürünüdür.
Sonrasında da devam etmiştir. Annem, babam 1925 doğumlu, Halk evlerinden yetişmiş, ileri derecede okur yazar insanlardı. 2000’li yılların ortalarında vefat ettiklerinde ‘Ebedi Şef-Milli Şef’ hala zihnindeydi. Ecevit’i tereddütle karşılamışlardı, çünkü kurucu ideolojinin dışında hareket ettiğini düşünüyorlardı. Seçkinci bir anlayışla biçimlendirilmiş devlet düşüncesinin ve devletçi ideolojinin CHP’yle özdeşleştiğinden ve öyle olması gerektiğinden emindiler. CHP’yi o kurgunun kilit taşı olarak görüyorlardı.
Son çeyrek yüzyıldaki tartışmaların bir bölümü herhalde doğduran doğruya bu anlayışla ilgilidir. Tersi nasıl iddia edilebilir ki? Eski DP, AP; ANAP kadrolarının üst yönetici seçkinlerinin tamamı CHP’li oldu ve şimdi o parti ve çevresinde siyaset yapıyor. Demirel bile bu dünyadan bir CHP’li olarak ayrıldı. Nasıl Batılılaşma ve hatta laiklik Türkiye’de en dindar kesimlere bile nüfuz etmişse aynı şekilde İttihatçılık ve onun bir türevi olan CHP ideolojisi de devlete aynı şekilde nüfuz etmiştir.
Bu koşullarda devletin bir kanadının, bir kesimin CHP’yi ne yaparsa yapsın bir ‘emniyet subabı’ olarak gördüğü öne sürülebilir. Dönüşebilir, zaman zaman 1973-80 arasındaki Ecevit döneminde olduğu gibi ‘çizgi dışına’ çıkabilir ama sonunda CHP, evet, kurucu partidir, daha doğrusu devleti kuran ideolojinin partisidir ve şimdi Bahçeli’nin vurguladığı gibi modern devlet geleneğinin bir parçasıdır.
Devletin zihnindeki CHP’nin bu şekilde tanımlandığına kuşku yok ve eğer gerçek buysa, Kürt sorununu bu çerçevede ele almakta, butlan kararını bu öngörüyle beklemekte ve Bahçeli’nin açıklamalarını apayrı bir kulakla dinlemekte fayda var.