Köşe Yazısı
Hasan Bülent KAHRAMAN
Meşruiyet, muhalefet ve 'atalet momenti': Özel ve ekibi şimdi ne yapmalı?
Özel ve ekibi, kısa sürede kamuoyu zemininde sağladıkları meşruiyeti mutlaka somut bir siyasal oluşuma dönüştürmek zorundadır. Eğer kamuoyunun kendilerine sağladığı olanağa rağmen, şimdi yaptıkları gibi, ‘koltuğu bırakmama’ çabası içinde kalırlarsa o meşruiyet çok hızlı şekilde buharlaşır ve Özel ekibi bu defa sonuçları bakımından çok ağır bir kayba sürüklenir
Butlan kararının getirdiği sarsıntının devam etmesi iyidir. Hatta ne kadar devam ederse o kadar iyidir. Son kertede demokrasiye dönük bir yargı müdahalesinden söz ediyoruz. Üstelik yargı kararının çok ciddi sorunlar içerdiği konusunda hukukçular uzlaşmış bulunuyor.
Sarsıntının sürmesi kararın kitleler tarafından, kamuoyu tarafından, siyasal toplum tarafından benimsenmediğini, içselleştirilmediğini, bir zamanların çok meşhur tabiriyle, karara/duruma ‘alışılmadığını’ gösteriyor. Bu hal, siyasal bilincin dışavurumudur ve o bilincin belli bir düzeye geldiğinin işaretidir.
Mevcut kararın başka ve çok tehlikeli bir boyutu daha var: siyasetsizleştirme, klasik tabiriyle depolitizasyon. Direnmek toplumun siyasetten kopmadığını, yani apolitikleşmediğini gösterir. Apati yani duyarsızlık kazanmadığını kanıtlar. O bakımdan elbette yerindedir. Ama depolitizasyon çok karmaşık bir kavramdır ve farkında olmadan siyaset yaptığını sananları da kapsar. Her depolitizasyon siyasal toplumun felçleştirilmesi olduğundan, bazen siyaset yaparak bir mesafe kaydettiklerini sananlar yanıldıklarını sonradan şaşarak görürler. Hareket kavramının en önemli unsuru olan mesafe almayı başaramamış, yerlerinde saymışlardır. Yani fizik değimiyle ‘atalet moment'ine (moment of inertia) düşmüşlerdir. Geriye hiçbir sonuç doğurmayan boş bir eylem kalmıştır.
CHP’ye dönük mahkeme kararıyla ortaya çıkan durumun en büyük riski budur ve bu risk şu anda iki tarafı da tesiri altında tutmaktadır. Açıklayayım.
Butlan kararı fiilî bir güce sahiptir. Çünkü benimsenmese de bir hukuk kararıdır. Fakat bu kararın bir de ‘öteki’ anlamı var: Öyle bir maksat taşımadığı söylense de kararla birlikte CHP büyük bir sarsıntıya sürüklenecek, belki bölünecek yani ‘ana muhalefet partisi’ devre dışı kalacak. CHP’nin atıl kalmasıyla doğan boşluk büyüyerek tüm muhalefeti saracak ve sarsacak. Öylelikle, Türkiye’de siyaset, muhalefetsiz bir ortamda cereyan edecek.
Bir siyasal düzlemde eğer muhalefet yoksa orada demokrasinin bulunduğundan söz edilemez. Belki bin kere yazdığım temel ilkeyi bin birinci kere yazmakta beis yok: İktidar her rejimde mevcuttur, muhalefet sadece demokrasinin erdemidir. Demokrasi, muhalefetin iktidardan daha önemli olduğu bir yönetim tarzıdır. Çünkü, muhalefetle iktidar kısa sürede yer değiştirebilir, muhalefet partisi iktidar olabilir.
Şu anda, CHP’ye ‘bir muhalefet partisi olarak’ hamle yapılmıştır ve o hamle CHP’yi çok ciddi bir bölünmenin eşiğine getirmiştir. İtiraz edilebilir ve denebilir ki mahkeme sadece yanlış olan bir kararı iptal etti, yanlış bir duruma yargı müdahale etmeyecek miydi, gerisi partiye aittir; ortada bir demokrasi sorunu değil bir parti içi sorun bulunuyor. Bu akıl yürütmeyi kabul etmek olanaksız. Bir kere yargının kararı tartışılıyor; ikincisi, siyasetin bizzat yargı tarafından korunan bir masumiyeti vardır, yargı siyasetle mahkeme düzeyinde muhatap değildir, özel hukuk çerçevesinde onu ele alabilir.
İkincisi, yargının siyasete bu şekilde müdahalesi fiilen belirttiğim anlamı taşır. Çünkü, hamle muhalefet partisine yapılmıştır. Yargının kendisine getirilen bir iddiayı geri çevirme hakkı elbette yok. Ama kararını ilgili ve meşru mevzuata göre vermek zorundadır. Yanlışla başlayan hiçbir adım doğru yere taşımaz bir meseleyi. Yargı siyasete müdahale etmişse, yargının kararı muhalefet partisine yanlış şekilde yönelmişse ortada siyasal alanı muhatap alan çok ciddi bir sorun var demektir, o sorun da bir demokrasi sorunudur. Siyasal teorinin de demokrasi teorisinin de sıfır noktasında bulunmuyoruz.
Şimdi gelelim meselenin öteki yanına, CHP kısmına.
Butlan kararı sonrasında böyle bir durumun ortaya çıkacağını gören gözler görüyordu. Karar, akıllı insanları şaşırtmaksızın partiyi böldü. Şimdi CHP’nin Özgür Özel kanadı parti içi iktidarın kendilerinde olduğunu iddia ediyor. Yürüttüğüm mantık açısından bakılırsa özünde doğrudur. Çıplak normatif hukuk yönünden ise iddialarının bir dayanağı yok. Pozitif hukuk, itiraza açık da olsa kararını üretti ve ondan sonrası bir uygulama sürecidir. Nitekim Kılıçdaroğlu o pratikten yararlanarak adımlarını atıyor. Partinin boşaltılmasını sağladı ve diğer kararları aldı.
Özel kanadı şimdi bu normatif karara ve onun uygulayıcısı Kılıçdaroğlu ekibine karşı bir eylem içinde. Çünkü kararın meşruiyetini kamuoyunda tartışmaya açarak ilerlemeye çalışıyorlar. Nedeni belli: Ortadaki hukuk denklemi siyasal denklemi aşmaya yetmiyor. Basit bir çıkmazı, aporia, tartışmıyoruz. Siyasete dönük bir hukuk kararının geçerliliğini konuşuyoruz. O ‘geçerlilik’, çok ciddi, siyasetin de hukukun da temeli olan bir kavramla, meşruiyet (legitimacy) kavramıyla ilgilidir.
Siyasal planda meşruiyet birkaç yoldan sağlanır. Onların başında hukuk gelir. En güçlü ve sonul meşruiyet kaynağı odur. O nedenle Kılıçdaroğlu yanlış da olsa mevcut kararı bir yasal dayanak olarak kullanıyor. Bununla birlikte, meşruiyetin bir hatta iki dayanağı daha var: mâşerî vicdan (civic/public conscience) ve bizatihî siyasetin kendisi.
Siyasal kuramın Hobbes’tan, Hume’dan geçip Rawls’a kadar gelen hattında ‘toplum vicdanı’ da denebilecek bu kavram esastır. Hobbes, doğrudan doğruya, ‘yasa toplum vicdanıdır’ diyordu. Hume, toplum vicdanını uzlaşmanın en önemli aracı sayıyordu. Kamu vicdanına ve uzlaşmaya dayanmayan bir kamu yararının oluşamayacağını öne sürüyordu. Benim kuşağımı derinden etkileyen John Rawls’un sol düşünceyi yenileyen kuramı ise haklı olmayan, doğru olmayan yasayı yurttaşın nasıl içine sindiremediğini, yurttaşın içinin, vicdanının o yasayı nasıl kabul etmediğini sorguluyordu.
Hobbescu veya Rousseaucu uzlaşmayla sivil itaatsizliğin nasıl uzlaşabileceğini, nerede kesiştiğini araştıran bu Rawlscu noktaya gelmek, yasanın, toplumun ve siyasetin ‘modernleşmesiyle’ at başı giden bir gelişmedir. Daha açık söylersem uzlaşma üstüne kurulu (ve elbette hala geçerli) sistem acaba hangi koşullarda uzlaşmama üstüne oturabilir? Modern siyasal düşüncenin en yakıcı meselesinden söz ediyoruz ve gerçek bir demokrasiyi oluşturan en hayati parametreyi tartışıyoruz. Uzlaşmak kadar hatta ondan daha çok demokratik bir zeminde uzlaşmamak da haktır ve uzlaşmama ancak siyasal bir platformda kitleselleşirse anlam taşır.
Bu dönüşümün temeldeki kurucu unsuru meşruiyet (legitimacy) kavramıdır. Meşruiyeti müemmen olmayan her karar sakıttır. Bu o kadar böyledir ki, yüksek mahkemeler kararlarını ‘Türk milleti’ adına verir. İşte o ‘millet adına’ sözü, kararın meşruiyetiyle ve kamu vicdanıyla ilgili kısmıdır.
Şimdi, Özgür Özel ve çevresi bu uzlaşmama girişiminde bulunuyor. Mevcut şartlarda ortada bulunan mahkeme kararına karşı ne yapılabilir, bilmiyorum, hukukçuların işidir ama Özel ve arkadaşlarının yasayı kamuoyu nezdinde, kamu vicdanında mahkûm ettirmek istediği kesindir. Böylelikle CHP hakkındaki mevcut hüküm norm itibarıyla (ki, hukukta norm daima biçimdir) geçerli olsa da meşruiyet bakımından geçersiz kılınmak isteniyor. Böylelikle toplum siyasallaştırılıyor.
Bir siyasal partinin bu hamleyi yapmaya yerden göğe kadar hakkı vardır. Esasen siyaset budur ve bu maksatla yapılır. Söz konusu politikayı sürdürenler başarılı olur olmaz, iddiaları kabul görür görmez o ayrı bir meseledir ama siyasetin özü her kararın siyasal topluma taşınması ve orada sınanıp yargılanmasıdır. Seçim, bu nedenle hayatîdir. Çünkü, nihaî kararın tek teşekkül aracı seçimdir.
CHP’de mahkeme kararıyla düşürülmüş parti içi iktidarın mücadelesi kendi içinde bu nedenle haklıdır. Ama bundan sonrası çok ciddi bir problemi içeriyor, o da başta belirttiğim atalet momentine düşmemektir. Bir kararın meşruiyet tartışmasını açan ikinci unsur siyasettir, demiştim. Şimdi Özel ekibi o aşamaya geldi. Toplum vicdanında bir yasayı mahkûm etmek ve onu toplum vicdanı meşruiyetinden yoksun bırakmak hayatî derecede önemli bir siyasallaşma ise de orada durursa bir işe yaramaz. Kendi üstüne kapanır ve bu defa dışına açılamayan o potansiyel kendisini kemirmeye başlar.
Siyaset üretmek ile siyaset yapmak arasındaki farktan söz ediyorum. Siyaset kitleyle ve kinetik olarak yapılır. Siyaset üretmek ise meselenin kuramsal/ideolojik kısmıdır. Toplum vicdanı tarafından benimsenmemiş bir kararın politik uzantısı ne olacak sorusuna Özel ekibinin şimdi bir yanıt bulması gerekiyor. Zaman tarafların güç sınamasıyla geçse de Özel ve ekibi, kısa sürede kamuoyu zemininde sağladıkları meşruiyeti mutlaka somut bir siyasal oluşuma dönüştürmek zorundadır. Eğer kamuoyunun kendilerine sağladığı olanağa rağmen, şimdi yaptıkları gibi, ‘koltuğu bırakmama’ çabası içinde kalırlarsa o meşruiyet çok hızlı şekilde buharlaşır ve Özel ekibi bu defa sonuçları bakımından çok ağır bir kayba sürüklenir.
Tarih boyunca elde edilen en önemli siyasal başarıları toplum vicdanının onayladığı bir kararı politik alanda somutlaştırabilenler kazanmıştır. Ecevit’in 1970’lerde İnönü’ye karşı, AKP kadrolarının 2000’lerin başında RP’deki iç iktidara karşı yürüttüğü siyasetin başarısı bu meşruiyet-kinetik siyaset ilişkisinde yatar.
Düşünmesi gerekenler düşünsün...