Köşe Yazısı
Hasan Bülent KAHRAMAN
Aranan sol bulunmuştur...
İnsan ya demokrasi, eşitlik, adaletten yana olur ya da olmaz. İdeolojik pozisyonlar matematiğin ötesindedir. Bir var olma halidir. Ya oradasınızdır ya değilsinizdir. Mesela, CHP bu konular üstünde düşünmek ister mi?
Bugünkü dünyanın politik atmosferinde ve teorik dünyasında en çok tartışılan konu nedir derseniz, herhalde bizdeki CHP’nin halleri değildir. Dünya, evet, otoritarizmi tartışıyor, popülizmi irdeliyor, rejimlerin yarı-faşist modelle kaymasını ele alıyor, post-neoliberal dönemin getirdiği dünya kadar sorunu yorumluyor. Ama hepsinden daha önemlisi, bizim tamamen unuttuğumuz ve görmezden geldiğimiz biçimde yeni bir solun hangi koşullarda ve nasıl kurgulanacağı, üretileceği, güçlü, kalıcı, daha önemlisi, nasıl kitleleri çekecek bir modele dönüştürüleceğiyle meşgul oluyor.
Attila İlhan, 1960’larda, Paris’ten, o zamanlar kıyametler koparan YÖN dergisine bir şeyler yazıp göndermek istediğinde etrafına bakmış ve ilk yazısını ‘Pantolon İhtilali’ başlığıyla yazıp göndermiş. Garipsenmiş elbette. Fakat o da diyor ki, YÖN’ün o tarihte tartıştığı sorunlar 1930’ların meseleleriydi ve kimse etrafında olup bitenlere bakmıyordu. Oysa dünya değişiyor, kapitalist dünya bambaşka bir çizgiye kayıyordu. O sırada Amerika’da Siyahlar Sivil Haklar mücadelesine başlamıştı, Galbraith gibi ekonomistler The Affluent Society (Bolluk Toplumu) diye tanımladıkları toplumları irdeleyen kitaplar yazıyordu. Frantz Fanon siyah bir gölge olarak her yerdeydi. Kültürel dönüşümün ağırlığı belki de toplumsal/ekonomik dönüşümü geçmişti. Ama sol Türkiye’de bunlarla değil, işte varlığını içine kapatan meselelerle meşguldü. Oysa o kavramları Fransa’da sol üretiyordu.
Şimdiki halde de böyledir. Bugünkü dünyanın ‘üretebileceği’ sol üstünde düşünmemiz gerekiyor.
İşin doğrusu, sol, Marx’ın 1848 Komünist Manifestosu’nun günü gününe, sıcağı sıcağı yaşananlara müdahale ettiği o kısa fakat çarpıcı metin bir yana, pek öyle ‘zamanı önceleyen’, toplumsal/ekonomik dönüşümü öngörüp, biçimlendiren bir tutum içinde değildir. Genel ilke bellidir: sağ gelir, ekonomik büyümeyi sağlar, o arada gelir dağılımını bozar, sol gelip düzeltir.
Bu modeli bütün itirazlarıma rağmen kabul ederim. İçinde yaşadığımız dünya için de geçerli sayarım. Ama hangi içinde yaşadığımız dünya sorusunun yanıtı çok vahimdir. Çünkü, şu dünya 1979’da Thatcher’ın iş başına gelip, Reagan’la ve Özal’la birlikte Yeni Sağ, neo-liberal zemine oturttuğu dünyadır. Kısacası yaklaşık 50 yıldır devam eden, kendi içinde dönüşerek neo-liberal anlayışı çok daha ileri, sert, şu yukarıda belirttiğim otoriteryen, popülist çizgiye çeken dünyadır.
Bu dünya, çok tartışmalı olmakla birlikte, 1990’lardaki Üçüncü Yol gibi ılımlı sol hareketler dışında sol hamle görmedi, yaşamadı. Üçüncü Yol, Tony Blair’in, önce Clinton tesirine, sonra Bush çizgisine tamamen teslim olmasıyla, verilen onca emeği yok ederek muazzam bir hüsranla sonuçlanmıştır. Gerisini yel üfürmüş, sel götürmüştür. Düşünün ki, mesele sadece otoritarizm ve ona bağlı diğer parametreler değildir. Bush’tan başlayarak devam eden, tam bir hayal kırıklığı olan Obama’yı da içine alan, ABD Başkanları kuşağı 11 milyon insanın ölmesine yol açan kararları vermiş, savaşları sürdürmüştür. Trump zaten serüvenini gözlerimizin önünde yaşıyor. Hangi sol nerede sol?
Yine içinde yaşadığımız dünyada, Türkiye’de çok az insanın ilgisini çeken, Peter Thiel var. Arkasındaki 27,5 milyar dolarlık serveti var. Palantir Şirketi var. PayPal var. Savundukları, korkunç, faşizan-ırkçı görüşler var. (Hayatta her şeyi düşürdüm de, o kadar, haydi hayranı olduğum demeyeyim, ilgi duyduğum, o kadar okuduğum, üstünde düşündüğüm René Girard’ın görüşlerinin Thiel’in düşüncelerini etkileyeceğini aklımdan geçiremezdim. Bir hukuk ve siyasi düşünce dâhisi olan ama faşizm geçmişi malum Carl Schmitt’in kitabına yazdığı eleştiriyle parlayan Leo Strauss’un Amerikan muhafazakarlığını etkilemesini anlarım ama Girard?.. Hayat insana neler gösteriyor. Şimdi, Türkiye’de de yavaş yavaş tanınan, sosyalist eğilimli sosyolog David Graeber’le 2014’te yaptığı söyleşiyi bulanlar, bence okumalıdır.) Palantir’in CEO’su Alex Karp var. Bir zamanların büyülü kavramı, şimdinin gündelik gerçeği ‘gözetim toplumu’nun neredeyse tek başına sahibi denecek insan.
Bu insanların ortak bir yönü var ki, o ortak payda, post-neoliberal düşüncenin de ortak noktasıdır: toplumsal iyi/ortak iyi. Başka bir açıdan bakılırsa ve kulak verilirse, tıpkı Nazi düşüncesi örgütünün Nasyonal Sosyalist parti olması gibi, bu insanlar da bir tür ‘sosyalist’ olarak görülebilir (!) Şaşılacak bir şey yok. Sağ düşüncenin dayanağı daima cemaatçilik (communitarianism), topluluk ruhudur. (Kaldı ki, Karp, kendisini zamanında solda görmüş, tanımlamış uzun süre Demokrat Partiye oy vermiş ama Mamdani’nin seçilmesiyle ‘partinin kendisini bıraktığını’ söylemiştir.)
Tüm bu çerçeve, şu her sabah ayrı bir felaketine uyandığımız, 2000’lerin başından bu yana savaşları bitmemiş dünyanın bugünkü gerçeği. Yine de bu dünyanın asıl gerçeği yoksulluk. Kim ne derse desin. Yoksulluğun, gelir dağılımı eşitsizliğinin sonu yok. Son on yılda dünya yüzeyinde zenginlerin ne kadar zenginleştiğine bakmak yeter.
İkinci gerçek ise post-demokrasi döneminden geçmemiz. Demokrasi, insanların, toplumların ihtiyaçlarını karşılamıyor demek kolay. Demokrasinin ikinci en iyi olduğu, henüz en iyi rejim olmadığını bilmek mümkün. Makro politikaların, devletin, temsil sisteminin, parlamentonun artık yetmediğini kavramak kabil. Bunların hepsi doğru. Demokrasi bugünkü insana yetmiyor.
Ama demokratik yetersizliğin daha önemli bir nedeni bulunduğunu neden hiç kimse düşünüp, bu kompozisyon, solu dışladığı için bugün başarısız demiyor? Gerçek budur. Post-demokratik bir dönemdeyiz. Nedeni, belirttim, solun, gerçek, gerçek sorunlara gerçek yanıt veren, ‘somut koşulların somut analizine’ dayanan bir solun eksikliğidir. Tersinden söyleyeyim: bugünkü koşulların, toplumların, teknolojinin ürettiği demokratik beklentileri sağ karşılayamıyor. O beklentilerin tamamı solun gündemidir. Onlara ancak sol yanıt verebilir. İnsan gücünün yetmediği nesneyle uğraşmaz, onu ortadan kaldırır. Sağ muhafazakârlık, o taleplere cevap üretemeyince demokrasiyi adım adım dışlamaya, eritmeye, ortadan kaldırmaya başladı.
Solun işi tüm tarihi boyunca, 19. Yüzyılın ortasından bu yana zor olmuştur. Nedeni, insanlar, bir kimlik özelliği olarak, siyasal tanımlayıcı bir öge olarak solculuklarıyla dünyaya gelmez. Solculuk bilinçle kazanılır, öğrenilir. Kitleler de öyledir. Kitleler de ‘gerçeklerini’ öğrenir. O gerçek etnik, dinsel, dilsel, cinsiyetsel olabilir. Öğrenilir. Solun asli işlevi insanlara gerçeğini anlatmaktır. Çünkü, sol, gerçekle ilgili bir şeydir. Kuşkusuz ütopik bir yanı vardır ama gelecek tasavvuru öneren her düşüncenin ütopik bir yanı söz konusudur. Sol, insanlara nerede durduğunu, kim olduğunu, ne yapması gerektiğini anlatır. Gerçekten yola çıkar, gerçeğe varır.
Bugün Bolşevizim, Kızıl Bayrak solculuğu yapacak hali yok kimsenin. Ama yoksulların dahi narsisizm kültürüyle zehirlendiği, tüketim tutkusuyla zehirlendiği, sosyal medya iptilasıyla uyuşturulduğu şu toplum düzeninde kitleye bu gerçeğin anlatılması gerekiyor. Aslında ‘çıkmaz’ demem gereken ‘sorun’ bu işi kim yapacağıdır. Hepimiz derece derece yukarıda tanımladığım narsisizm-tüketim-uyuşma içine hapsolmuş durumdayız. Bu üçgenin yarattığı konformizm dışına kim çıkacak? (Yıllar önce Türklerin yaşadığı delice tüketimi tanımlamak için bir sözcük önermiştim: türketim. Geçerlidir).
Cevap belli: reel sol çıkacak. ‘Solumsular’ veya ‘solgunlar’ değil. Sol çıkacak. Bahsettiğim solun kapitalizmin yutturduğu hayal dünyasını refah, eşitlik, adalet, özgürlük, demokrasi çerçevesinde önermemesi için bir neden yok. Üstelik bu kavramların sınırları bugün muazzam ölçüde genişlemiştir. Yönetişim, paylaşım, dayanışma, saydamlık, hesap vermeden, geri çağırmaya kadar, aşağıdan yukarıya örgütlenme, katılımcı karar alma, kent hakkından daha birçoğuna kadar üretilen tüm bu kavramlar soldur. Yani, solun doğal tabanı bugün çok daha büyüktür.
Yapay zekâ çağında, antroposen çağında yaşarken, yepyeni iletişim teknolojileri dünyayı ve bildiğimiz üretim, sınıf ve toplum ilişkilerini darmadağın ederken, muhtemelen on yıl içinde ürkütücü boyutlarda işsizlik, boş zaman, bırakın maviyi beyaz yakalı çaresizliği doğacakken Kızıl Bayrak solculuğu değil, yeni teknoloji solculuğu üstünde düşünmek gerekiyor.
Sol, tüm bu nesnel koşulların ve bileşenlerin ötesinde bir kültürdür. İnsan ya demokrasi, eşitlik, adaletten yana olur ya da olmaz. İdeolojik pozisyonlar matematiğin ötesindedir. Bir var olma halidir. Ya oradasınızdır ya değilsinizdir.
Kısacası, aranan sol ortadadır, mevcuttur, bulunmuştur. Mesele daima görmektir. Mesela, CHP bu konular üstünde düşünmek ister mi?..