Köşe Yazısı
Hasan Bülent KAHRAMAN
Hangi CHP, hangi yeni parti?
Tüm zaaflarına mukabil ben Özgür Özel dönemini yeni bir CHP dönemi olarak görmekten yanayım. Parti değil ama partinin bir dönemi kapanmıştır. İşte bu nedenle şimdi bir kavşakta duruyor, ister CHP deyin isterse kurulacağı artık beyan olmuş yeni parti
Türkçede bazı sorular, soru niteliğini yitirip, maksatlı bir yönlendirme anlamı kazanıyor ve Amerikalıların tabiriyle, cevabı, önceden belli, içinde saklı, ‘yüklü soru’ (loaded question) anlamı kazanıyorsa da başlıkta sorduğum soru tamamen tarihselliği işaret eden, nesnel bir sorudur. Öyledir, çünkü, daha önce bir yazımda CHP’yi meşhur öyküdeki Thesaus’un Gemisi’ne benzetmiştim. Nedeni, gerçekten de bir değil birçok CHP’nin tarihsel mevcudiyetidir. Ama aynı soruyu ideolojik açıdan sormak da zaruridir. Öyle yapalım...
Benim gibi, henüz yayınlamadığı 600 sayfalık bir CHP (daha doğrusu modern siyasetin oluşumu) kitabı yazmış olan siyaset bilimcilerin, bu parti söz konusu olduğunda en önemli sorunlarından biri tarihsel dönemlendirmelerdir.
1923’te kurulmuş bir partinin herhalde kurucusunun hayatta olduğu 1938’e kadar bir tarihi vardır diyeceğiz ama işler 1923-1931 arasında başka, 1931-38 arası (1935, 4. Kurultayla dönemeciyle) farklıdır, hem de tepeden tırnağa farklıdır. Ben o meşhur benzetmeyi tersinden ele alarak, ilk döneme ‘devletin kurduğu parti’ diyorum. İkinci dönemde ise partinin kurduğu bir devlet var. Doğrudur, CHP devleti kurmuştur ama yine aynı soruyu soralım, hangi devleti? O tartışmanın yeri burası değil, geçelim, ama bu tarihin de irdelenmesi gerektiğini söyleyerek geçelim. (O arada Atatürk’ün ideolojisi yoktur, Kemalizm bir ideoloji değildir, CHP-devlet ilişkisi nötr bir ilişkidir diyenler, açıkça söyleyeyim, bilmeden konuşanlardır. 1931 3. Ve 1935 4. Kurultayları okusunlar. Ortada kızacak, şaşıracak bir şey yok. Bir dönemin tarihi ve o tarihin nitelendirilmesi, yorumlanması var.)
1938-50 arası yeni bir dönemdir ama ayrı bir tarih, hayır, değildir. (Burada hiç bilinmeyen bir hususa değineyim. Atatürk Genel Başkandı ve İnönü’ye GB için vekalet vermişti. 1937’de İnönü Başbakanlıktan alınınca Genel Başkanlık Vekaleti de alındı. 1938’de CB seçilince 26 Aralık 1938, 1. Olağanüstü Kurultay kendisini GB seçti ve ona ‘değişmez GB ve Milli Şef’ unvanı verdi. (Atatürk ‘Ebedi Şef’ ilan edilmişti. Bu ‘şef’ kavramının Türkiye’de mucidi midir bilmem ama sürekli kullananı Celal Bayar’dı ve Atatürk’e sağlığında daima böyle hitap etmiştir.) İnönü, CB süresince GB yetkilerini elinde tuttu, vekalet vermedi. Günlük işler için Başbakanı görevlendirdi.) Partinin kurduğu devlet sorunsuzca ama sertleşerek devam etmiştir.
Gerçi 1946’daki Olağanüstü Kurultayda çok partili hayata geçme kararı alınır yine bir olağanüstü kurultayda fakat 1957’de başka bir CHP vardır. (1946’da demokrasiye geçilmemiştir. 1925’te Takrir-i Sükun Kanunuyla mevcut partiler kapatıldıktan ve çok-partili hayata son verildikten sonra çok-partili hayata, çok denetimli şekilde, geri dönme kararı alınmıştır.) İlk Hedefler Beyannamesiyle, genç bir kadronun kendisine katılmasıyla, 1961 Anayasasını önceleyen bu CHP, II. CHP’dir ve bu tanım kesindir.
1957 CHP’si 1965’e kadar gelir. O tarihte Ortanın Solu kavramı ortaya çıkar, atılır ve Ecevit dönemi başlar. 1972’de Genel Başkan seçilen Ecevit de Ortanın Solunu 1977’de dönüştürerek CHP’yi ‘demokratik sol’ bir parti ilan ederse de tarihin 1980’e kadar uzandığını söylemek gerekir. III. CHP’den söz ediyoruz. ama bu üç dönem 1923-1980 arasında uzanan bir partinin iç dönemlendirmesidir. 1980’de kapatılınca o CHP (dönemi) biter. Buna ister I. CHP’nin sonu deyin, isterseniz III. CHP. Biz karmaşık problemleri sevmediğimizden muhtemelen I. CHP kavramı tercih edilecektir.
1992’ye kadar CHP yoktur ve yazının ikinci kısmında değineceğim şekilde onunla ilgisi olmayan, bulunmayan (kısa HP ve SODEP ayrışması dışında) SHP vardır. İçinde CHP kökleri, tohumları, filizleri barındırsa da SHP, CHP değildir.
II. CHP 1992’de Baykal’ın Genel Başkan olma ihtirasıyla başlar. Öyle bir çekiştirme olmasaydı CHP yine açılır mıydı, bilemem, çünkü Baykal’ın karşısındaki kanat açılsın ama SHP’yle bütünleşsin tezini savunuyordu. ‘Atatürk’ün partisi’ gibi, sonradan icat edilerek büyük hata edilen ‘devleti kuran parti’ gibi sloganlar yine bir CHP nostaljisi oluşturacaktı, bundan 35 yıl öncesinden söz ediyoruz fakat, GB Baykal-GS Günay marifetiyle ortaya atılan, öyle sert, 1930’ları anımsatan CHP olmayacaktı ortada.
O CHP, SHP’nin tüm birikimini ortadan kaldırdı. Bu vahim gelişmenin sebebi, 1993’te SHP Genel Başkanı seçilen Murat Karayalçın’ın, şimdi Kılıçdaroğlu’nun başına geldiği gibi, milletvekili olmaması nedeniyle parti grubunu yönetememesi, o sırada ortaya çıkan Adıyaman milletvekilliğine tamah etmesidir. Adıyaman’da tek başına seçimi kazanması olanaksız SHP’yi Karayalçın CHP’ye yem etmiştir. Kurultay salonuna gitmemek gibi manevralarla üstüne gelen felaketi görüp ters manevralar denediyse de, olmadı, SHP’nin içinde, Genel Başkanlığı ona kaybeden Aydın Güven Gürkan kanadı da intikam duygusuyla birleşmeyi destekleyince, II. CHP döneminin yeni bir sahnesi başladı.
O sahne Baykal’ın genel başkanlığında 18 yıl sürdü. İlk CHP’yle ne ilgisi var o partinin, bir takım nostaljik sözler dışında? Bu gerçeği, ömrünü CHP’ye adamış ve maalesef o partide çok kötü bir Genel Sekreterlik yapmış Tarhan Erdem de açık açık itiraf ediyor, kitabında. Bir partiyi dönemleyen yöneticileri değildir. İdeolojik tercihleri ve tutumlarıdır. Bu değerlendirmeyle bakılırsa Baykal döneminin evvelki CHP’yle alttan alta devam eden bazı refleksler dışında, hele hele kendisinin bir parçası olduğu 1973-1980 arasıyla zerre kadar ilişkisi yoktur.
Kılıçdaroğlu dönemi II. CHP’nin devamı mıdır? Denebilirse de değildir. Bambaşka ve çatışan fikirlerin, ideolojik tercihlerin (?) partisidir. Muhtemelen de III. CHP’dir. Bizde parti liderlikleri akıl almayacak ölçüde uzun sürüyor. İngiltere gibi olalım demenin alemi yoksa da parti başkanlıklarının bunca uzun süre devam etmesi parti içi demokrasilerin zaafıdır. Yıllardır vurguladığım üzere, parti içi demokrasi işlemiyorsa, mikro-demokrasidir, toplumsal yönetime hakim olan makro demokrasi de işlemiyordur. Bunlar birbirini besleyen ve tayin eden mekanizmalardır.
Bütün bunlara rağmen, tüm zaaflarına mukabil ben Özgür Özel dönemini yeni bir CHP dönemi olarak görmekten yanayım. Bu konuyu da daha önce ele aldım. Genç ve yeni bir kadronun iş başına gelmesi, daha agresif bir muhalefetin sürdürülmesi, daha geniş bir toplumsal katılımın aranması, seçim başarısı CHP’yi nispeten farklı bir konuma taşımıştır. Ana mesele, o dönemin tek bir ideolojik kavram üretememesi, gündelik, pragmatik, öyle olduğu için de yetersiz kalacağı muhakkak olan bir muhalefetle kendisini bağlamasıdır. İdeoloji üretmeyen bir parti ayakta kalamaz. Kalmamalı da. Özel CHP’si bu gerçeği görecek bir birikimden ve soydan gelmiyordu. Ama dediği doğrudur. Parti değil ama partinin bir dönemi kapanmıştır.
İşte bu nedenle şimdi bir kavşakta duruyor, ister CHP deyin isterse kurulacağı artık beyan olmuş yeni parti.
Yeniden bir kavşak tanımına girmenin anlamı yok. Zaten şu anda öyle bir arayış da bulunmuyor orta yerde. Kimse yeni partiyi kavramlar üstünden tanımlamak çabasında değil. Herkes fiili olarak bugün CHP tabanında bulunan kitleyi kendine çekmek kaygısını güdüyor. Özel kanadı o kitlenin bir bütün olarak kopup kendisine gelemeyeceğini biliyor. Çünkü, bugüne kadar kendisi de nostaljik, dolayısıyla apolitik, bir yaklaşımla CHP mitolojisi üretti. Şimdi kuracağı partiye bir hedef tayin edecek ve o maksadını CHP’yi teslim almak, geri almak diye tanımlayacak.
Öylesi bir yaklaşımla siyaset yapılmaz. Eğer yapılacağına inansaydı, bir siyaset(mühendisliği) dehası olan Süleyman Demirel, DYP’yi kapatır, gidip yeniden AP’yi açardı. Ve aynı nedenle CHP’nin yeniden açılmasını hatalı gören Bülent Ecevit de haksız çıkardı. Oysa haklı çıkmıştır. Çünkü, yeniden açılan CHP kendisine tutsak, kendi hayaletleriyle boğuşan, kendisinden kopamayan, hep kendisine dönmek ve referans vermek, hep kendisini aklamak, doğrulamak çabasında olan bir partiye dönüşmüştür. kimse kusura bakmasın, CHP, o meşhur fıkrada olduğu gibi ne gelmiştir ne gitmiştir. Meselenin aslı da gerçeği de budur. Şimdi Özel aynı tutumla yeni partisini kurarsa sürdüremez. SHP örneğine ve diğer örneklere rağmen bu gerçek anlaşılmıyorsa, anlaşılmak istenmemesindedir. Kendileri bilir.
Oysa önünde bir yol var. Bu defa tersi bir mekanizma işletip, yeni partiyi SHP modeli üstünden kurabilir. Açıp okusun, çağırıp dinlesinler ve SHP’nin ne olduğunu, hangi meselelerin tartışıldığını öğrensin veya hatırlasınlar. Kuşkusuz bin türlü sorunu vardı, sihirli değnek değildi, o da yolsuzluk vs sorunlarına bulaşmıştı, yerel yönetimlerde muazzam bir beceriksizlik sergiliyordu ama Türkiye’nin de dünyanın da o günkü sol birikimini içermek gibi bir derdi de vardı. Evrensel bir solun o günkü gerçeğinin ardındaydı. Bu tutum, dünyalar kadar önemliydi ve her şeye rağmen o partiyi çağdaş bir parti yapıyordu. CHP’nin geleneksel, içe ve eskiye dönük tutum, tavır ve tepkilerinin dışında kalabilmesiyle, yüzünü dışa dönmesiyle, eskiye ait çağrıları aşmasıyla değerlendirilebilir. Bir sembol olarak önemlidir SHP, yoksa hedef alınacak bir siyasal varlık olarak değil.
Bugün de yeni bir dünya var kapının dışında. Bugünün teknolojisi ve kapitalizmi tayin ediyor o dünyayı. O dünyanın iki temel sorunu var: yoksulluk ve özgürlük. (‘Özgürlük’ derken yanlış bir dil kuruyoruz, çünkü kavramı yanlış oturtuyoruz. ‘Özgürlük’ sorun olamaz. Özgürlük ‘teleolojiktir’ yani sonul amaçtır. Sorun ‘özgürsüzlük’tür. Bu deyişi değiştirmez ve özgürlüğü sorun görmeye devam edersek farkında olmadan bir bataklık yaratırız ki, yaratıyoruz.) Bunlar bileşkelerdir. Hayat ortalamalar ve bileşkelerle ilerler. Gerek bu iki kavramın alt başlıkları, gerekse üçüncü denebilecek bir sorunsal, sonsuzca çoğaltılabilir. Ama gerçek değişmez. Gerçek, bir partinin temel kabullerdir. Bazı kavramlar ‘empertatif’tir, ötesi olmaz. Yeni partinin kendi emperatif ama reel kavramlarını bulması gerekir.
O zaman ‘demokrasi’nin bir sorunsal olarak (‘sorun değil) bu iki parametreyi kapsadığını belirtelim. Yoksulluk da özgürlük problemleri de demokrasiye içkindir. Ama bir parti demokrasi diyerek kendisini ifade edemez. O ancak sağ bir partinin (Türkiye’de 1950’den beri sürdürülen ‘milli irade’ iddiasında olduğu gibi) söylemi olabilir. Demokrasinin mutlaka tarif edilmesi, bileşenlerinin ortaya çıkarılması gerekir. Sosyal demokrasi mi olacak, liberal demokrasi mi olacak, katılımcı mı olacak, doğrudan mı olacak, temsili mi olacak? Daha böyle sayısız demokrasi modeli sayılabilir. Tüm bunların da bir bileşkesi var: demokratikleşme.
Bugünkü dünyanın, post-neoliberal dünyanın büyük çıkmazı budur. Öyleyse bir yeni parti kurulacaksa yönü, yörüngesi ve yönelimi sosyal demokratikleşme olmalıdır. Sosyal demokrasinin toplumsal düzen içinde nasıl yeniden kurgulanacağını konuşmak olmalıdır. Kanada’da ağaçlara ‘hak sahibi canlı varlık’ statüsünün tanımlandığı bir dünyadan söz ediyoruz. Demokratikleşme esastır ama onun dahi yeniden tanımlanması gereken bir dünyadayız ve bildiğimi yineleyeyim: o yeniden tanım mutlaka sol bir üslupla olacak.
Sol bitmiştir, sol eski kavramdır diyenler kendilerini sol dışında görmek isteyenlerdir. Demokrasi gibi bir kavram varsa sol diye bir kavram da aynı kapasiteyle var olmaya devam edecektir. O solun bugünkü sol olması gerekir ki, onu tarife çalışıyoruz.
Görünen köy de kılavuz ister...