Köşe Yazısı
Hasan Bülent KAHRAMAN
Türkiye-NATO-Amerika: Aynanın sırlı yüzü...
Bugün, bütün dünyayı avcunun içine almak hırsıyla yanıp tutuşan bir Amerika var ve NATO’nun en büyük tehdidi tastamam budur. NATO, yeni Amerikan emperyalizmine hizmet mi edecek, yoksa NATO üyesi ülkeler bu kurumu kendi amaçları doğrultusunda mı değerlendirecek?
Bilenler bilir, 12 Mart askeri darbesi esasen ordu içinde gerçekleştirilmiş, bir kanadın diğer kanadı tasfiye etme hareketidir. Hükumete verilen muhtıra, sonuçları çok ağır olsa da, göstermeliktir. Bir kanat 9 Martçılardır. Hava Kuvvetleri Komutanı Muhsin Batur son dakikaya kadar onlarla birlikte hareket etmiş, darbe girişiminin deşifre olması, , Genelkurmay Başkanı Memduh Tağmaç-Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay cuntasının baskısı, görüş ayrılığı nedneiyle kopup diğer tarafa yani 12 Martçılara iltihak etmiştir. Keza, Kara Kuvvetleri Komutanı Faruk Gürler de yine Tağmaç-Sunay baskısı altında 8 Mart günü yapılan toplantıda 9 Martçılardan ayrılmıştır. Komutanlar, 12 Mart günü son dakikaya kadar beraber çalıştıkları 9 Martçıları (Orgeneraller hariç) tasfiye etmiştir. 1. Ordu Komutanı olan Faik Türün de 12 Mart’ın ardından gelen operasyonları gerçekleştirmiş, Faruk Gürler’in Cumhurbaşkanı seçilmesi halinde ordusuyla Ankara’ya yürüyeceğini belirtmiştir. Bir hercümerç gitmiştir o günlerde.
Şuraya geleceğim. Bu hadisenin arkasında NATO’nun olduğu çok yazılıp, çok söylenmiştir. Şimdi adını vermeyelim, yine kendi anılarından vereyim, 8-9 Mart akşamı Tağmaç’ın yaveri Genelkurmay’ın ışıklarının yandığını görünce komutanını aramış. Kendisi 9 Mart’çıdır, bu hali bekledikleri darbe zannetmiştir. Oysa, Batur kanat değiştirince, darbe düşmüş, 12 Martçılar derhal eyleme geçip ‘ışıkları yaktırmıştır’. Ama gerekçesi dudak uçuklatıcıdır. Komutan, ‘endişe edecek bir şey yok, NATO Alarmı verdim’ demiştir.
NATO Alarmı, üye ülkelerde devlete karşı fiilen bir ‘komünist başkaldırı’ olduğunda verilen, ordunun duruma hâkim olmasını öngören alarmdır. Komutan, 9 Martçıları ‘deşifre ve tasfiye ettikten’ sonra alarm sistemini işletmiştir. Muhakkaktır ki, 12 Mart darbesi diye bildiğimiz, kısa süre sonra Türün’ün girişimleriyle ‘Balyoz Harekatı’na dönüşen bütün o gelişmeler bir NATO marifeti olarak tezahür etmiştir.
Uzun hikâyeyi NATO’nun Türkiye’deki etkinliklerine başka bir açıdan bakmak maksadıyla anlattım. Dileyenler ayrıntılarını dünya kadar kitapta izleyebilir ama bilhassa 9 Martçıların düşünsel yaklaşımını, hazırlanış sürecini anlamak için, Hasan Cemal’in, bütün kitapları gibi çok önemli, Kimse Kızmasın Kendimi Yazdım adlı kitabını bu yaz okuyabilir.
Görüşüm şudur: modern Türkiye’nin tarihinde ve devlet düzeyinde yaşanan en büyük değişim, o günden bugüne ülkenin kaderini doğrudan etkileyen en önemli gelişme, 18 Şubat 1952 günü NATO’ya girmemizdir. Türkiye, 1949 yılında kurulan örgüte hemen üye olmak istemiştir ama kabul görmemiştir. Gerekçe olarak, adı, Kuzey Atlantik Antlaşması Teşkilatı olan bu kurumun içerdiği Kuzey Atlantik’in Türkiye’ye olan mesafesi gösterilmiştir. Türkiye’nin talebi anlaşılabilir. Savaş bitmeden hemen önce İnönü yüzünü Amerika aksına çevirmiş, 1946’da, Amerika’nın savaş sonrasının ideolojisi olarak öne ittiği demokrasiye uygun davranabilmek için çok partili hayata dönme kararı almış, 1945’te Rusya’nın Kars ve Ardahan üstündeki taleplerinden ürkerek Batı dışında bir seçenek bulamamıştı. (1945’te de tüm bu hareketin ağırlık merkezi olarak BM’ye girmiştik.)
1940’lar DP’nin 1950 zaferiyle kapanınca Türkiye’nin gerçek Amerika serüveni başlar. Daha 1940’larda temeli atılan Marshall yardımı ile traktörler ve diğer alt yapı unsurları ülkeye girmeye başlamış, 1950’de ise Menderes Hükumeti Kore’ye asker gönderme kararını vermiştir. Amerika’yı Türkiye’nin NATO üyeliği konusunda asıl ikna eden Türk ordusunun Kore çarpışmalarıdır. Kore ‘de Birleşmiş Milletler Komutanlığını üstlenen General MacArthur, bütün tepeleri Türk askerlerine aldırdığını söylemiştir. (O savaşın en iyi ve tek anlatımı Attila İlhan’ın Yaraya Tuz Basmak adlı romanıdır. Okumayanlar bu yaz okuyabilir.) 1993’te Amerika’da katıldığım bir programda karşılaştığım eski bir komutana bunun doğru olup olmadığını sorduğumda itiraf edeyim ki, zatın, beni ve Türk askerlerini övmek için, ne söylediğini bilmeksizin verdiği olumlu cevapla kahrolduğumu şimdi dahi sıkıntıyla anımsıyorum.
Sonunda Türkiye, büyük ‘Amerikanlaşma’ oluşumunun bir parçası ama çok önemli bir parçası olarak NATO’ya kabul edilir. Böylece, NATO üyesi olarak Soğuk Savaşı kabul eder, girer ve kendisini ona açar. 1946’da Churchill’in Demir Perde tabirini kullanmasıyla somutlaşan bu savaşın bir dönüm noktası da 1961’de kurulan Berlin Duvarıdır ama oraya erişene kadar zaten savaş almış yürümüştür. Dünya iki kutuplu dünyaya dönüşmüş, Türkiye, çok ciddi sorunlarla karşı karşıya kalmıştır. İşte ‘en büyük değişim’ dediğim hadise b/öyle başlamıştır.
O sorunları iki postülayla (yoksa aksiyom mu?) özetlemek mümkün. Birincisi, Türkiye, tüm Soğuk Savaş boyunca ‘Amerikan kolonisi’ olmakla bağımsız bir devlet olmak arasında ip cambazlığı yapmıştır. İkincisi, Türkiye’nin 1950’lerden başlayarak bugüne kadar devam eden ama zaman zaman çok alevlenen ‘derin devlet’ gerçeği bir NATO meselesidir. Hızla ve kısaca açayım.
Birincisi, Menderes Hükümetleri, sonuna doğru, Amerika’dan siyasal niyetli, maksatlı bir baskı görüp Rusya’ya yönelerek adeta ipini çekmiştir. 1960 darbesi tamamen bir Amerikan darbesi olarak planlanmış ve gerçekleştirilmiştir. Üstelik işin içinde çok dikkat çekici bir faktör söz konusudur. Darbeyi ‘hiyerarşi dışı’ bir darbe olarak gerçekleştiren ve generallerin kendilerine selam durmasını isteyen binbaşılar, yüzbaşılar, genç kuşağa mensuptur ve NATO karargahlarında eğitilen bu subaylar, bir yandan da orduda Kurtuluş savaşına fiilen katılmış, yaşlı kadroları tasfiye edip yeni düzenleme yapmak istemiştir. O arada teçhizatın ne kadar eski olduğunu görüp, NATO’nun hiç de öyle söylendiği düzeyde katkıda bulunmaması bu nesli derin bir kuşkuya itmiştir. Kaldı ki, asker 1960’ta darbe yapacak da NATO bundan habersiz olacak, kargaları güldürmeyelim!
Ardından 1971 darbesi gelir. Bugün artık berraklaşmış bir gerçek var: Demirel, ABD bağımlılığından bezmiş, bıkmış olarak yüzünü yine Rusya’ya dönmüş, dönemin dünya ölçeğinde önemli üç tesisini Ruslara ihale etmiş, öylece de ipini çekmiştir. 1960’larda Ruslara ihale vermek, Ankara sokaklarında, Vaşington Restoran’da (tabelasında aynen böyle yazardı) bir takım Rusların dolaşmasını sağlamak, Amerika bakımından aklın alacağı iş midir, o günün koşullarında? 12 Mart darbesinin NATO boyutunu girişte anlattım.
Ama arada başka iki unsur var. Birincisi, yine Demirel’in (1960 krizinden sonra) U2 casus uçaklarının uçuşlarıyla ilgili aldığı kararlardır. (Küba krizi sırasında anlaşıldı ki, Türkiye’de bulunan NATO/ABD üslerinde nükleer başlıklar vardır ve Rusya, kuvvetle, o başlıkların sökülmesini istemektedir.) Derken, Demirel’in haşhaş yasağı talebini reddetmesi var. (Haşhaşın 12 Mart kabinelerine yasaklatılması herhalde bazı görmeyen gözlerin görmesini sağlayabilir. Ecevit’in yasağı yeniden kaldırması da ‘akıbetini’ açıklayacak mahiyettedir.)
Bu işlerin öncesinde bir de 1964’te, benim Kars’ta bir gece çocuk uykumdan uyanarak izlediğim, unutulmaz Kıbrıs krizi akıllara çivilenmiştir. İnönü, Enosis yanlısı girişimler ve katliamlar karşısında müdahale kararı alınca meşhur Johnson Mektubuna muhatap oldu. Johnson kendisine NATO silahlarını kullanamayacağını söylüyordu. Herhalde NATO-Türkiye ilişkilerindeki krizin daha ötesi yoktur. Yine de 1974 Kıbrıs Barış Harekâtını ve onun da ABD’ye rağmen gerçekleştirildiğini unutmamak gerek. 1974’te İncirlik Üssünün askıya alınması unutulmaması gereken bir başka girişimdir.
Kısacası, her dönemin hükümeti için bir NATO imtihanı var. 2003’te, bendenizin ABD Bu 11 Eylül’ü Çok Sevdi kitabını yazmasına yol açan 1 Mart Tezkeresi ve karşılığı olan 2003 Çuval Olayı bitmez tükenmez ve tamamında Türkiye’nin tartışmasız şekilde haklı olduğu NATO krizlerinin irileridir.
Şimdi gelelim aynanın sırlı tarafına: 1961’den itibaren Türkiye’de hızla gelişen sol hareketler!
1961’de YÖN dergisinin başlattığı hamle, öğrenci olaylarının gelişmesi, sol örgütlerin kesin Amerikan karşıtlığı NATO’yu hedef tahtası yapmıştır. Sokaklar ve duvarlar ‘NATO’ya Hayır’, ‘Tam Bağımsız Türkiye’ sloganlarıyla sarsılmıştır. Çok gariptir: dönemin sol hareketleri elbette Demirel hükumetlerine karşıydı. Onu Amerikancılıkla suçluyordu. Demirel’in lakabı ‘Morisson Süleyman’dı. Fakat o Demirel o sırada hem sola hem de NATO’ya karşıydı, hiç değilse NATO’yla çekişip duruyordu. Bu akıl ve siyaset karışıklığı Türkiye’ye özgü olsa gerektir.
İşte Türkiye’nin büyük derdi, paralel devleti, derin devlet şu bahsettiğim gelişmelere koşut olarak kuruldu. Özel Harp Dairesi bir NATO/Amerikan örgütüdür ve Türk hükumeti, bizzat Başbakan Ecevit, bu oluşumdan ilk kez 1973-74’te tesadüfen haberdar olmuştur. Kendisi acı acı anlatıyor. NATO’nun komünizme karşı bir Soğuk Savaş taktiği olarak örgütlediği birimler, getirdiği anti-komünizm propagandası, onun neticesi olarak solu engellemek/kırmak maksadıyla ortaya saçılan sokak faşizmi onun örgütleri (sonra devlet faşizmi gelince, tarihsel ve kuramsal akışa uygun olarak, onları tasfiye etti, çünkü, onlar devletin kullandığı araçlardı, tasfiye sonrasında devlet yeni unsurlar buldu kendisine) tamamen bir derin devlet operasyonudur ve bu artık bir sır değildir. 1975-1980 arasında süren iç savaş bir derin devlet girişimdir ve arkasında neyin, kimin olduğu, bulunduğu ayan beyan ortadadır. Derin devlet, 1990’larda bu defa başka mecralarda akmıştır.
Soğuk Savaş, 1989’da Berlin Duvarı, 1991’de SSCB yıkılınca bitti. Ama NATO kör-topal devam ediyor. Bana kalırsa NATO’nun yine aşk ve nefret ilişkisiyle bağlı olduğu ama kesinlikle NATO’nun arkasındaki ideolojik kabulleri hazırlayan isimlerden olan General Charles de Gaulle’ün Fransa’sının Başkanı Macron, ‘beyin ölümü’nü ilan ettiyse de NATO hala canlı bir organizma ve dünyayı katıp karıştırmayı sürdürüyor. Son olarak Rusya-Ukrayna Savaşı, Finlandiya’nın üyeliği NATO meselesini bambaşka bir boyuta taşıdı. Şimdi, Trump NATO’nun en önemli muhaliflerinden biri. Askeri harcamaları sadece Amerika’nın yaptığını söylüyor, NATO Genel Sekreteri de diğer ülkelerin katkısını ilkokul çocuğu gibi tahta başında kös dinlemiş gibi duran Trump’a anlatıyor, daha doğrusu anlatmaya çalışıyor, dil döküyor.
Dolayısıyla bugün sorun şu: bir Soğuk Savaş örgütü/antlaşması olan NATO’ya o savaştan sonra, bugün ne ihtiyaç var? Hala ‘Rusya korkusu’ mudur örgütü ayakta tutan yoksa Yeni Amerikan yayılmacılığının aracı mı olmaktadır NATO?
Özünde, bir dönemeç alındı ve Amerika, NATO’dan kopmadı, onu işlevsiz bırakmadı ama onunla ciddi bir ayrışma yaşıyor. Trump, NATO’yu kendisine hizmet etmesi gereken bir araç olarak görüyor. Grönland talepleri dünyanın gözünü iyiden iyiye açtı. Amerika’dan bağımsız bir NATO hiçbir zaman olmadı, olamazdı. Fakat hiçbir dönemde Amerika NATO’yu bu kadar açık şekilde ve dar işlevli, kendi çıkarları doğrultusunda, ‘kullanmadı’. Onunla böyle bir çatışmaya girmedi. NATO bu gerçeği kavradığı için Trump’ın son İran çağrısına hiçbir unsuruyla olumlu cevap vermedi. Muhtemelen Trump döneminin kapanmasını ve yeniden eski pozisyonlara dönmeyi bekliyor. Ama o zaman başka bir dünya olacak.
Doğru bir karar elbette İran savaşına direnmek ama NATO’nun sorununu aşmaya yetmiyor. Çünkü, NATO’nun çıkmazı Trump değil. Eski dünyanın bir kurumu olarak, değişen parametreler karşısında işlevsiz kalması, kendisini yeniden konumlandıramaması. Bütünüyle lağvedilmesi durumunda dünya dengesinin alt üst olacağı bir gerçekse de dünya zaten bir Mikado dengesindedir daima, bu türden her büyük değişiklik onu tepeden tırnağa sarsar. Bugün, bütün dünyayı avcunun içine almak hırsıyla yanıp tutuşan bir Amerika var ve NATO’nun en büyük tehdidi tastamam budur. NATO, yeni Amerikan emperyalizmine hizmet mi edecek, yoksa NATO üyesi ülkeler bu kurumu kendi amaçları doğrultusunda mı değerlendirecek?
Birlikten kuvvet mi doğacak yoksa kuvvet birliği bozacak mı? NATO’yu bekleyen soru bu...