Son dakika
Hasan Bülent KAHRAMAN Köşe Yazısı Hasan Bülent KAHRAMAN

Bitmemiş serüven: İttihatçılık

İttihatçılık, daha çok belli bir parti ve ideolojiye aittir, bunda kuşku yok ama, bir tutum/yöntem olarak Türkiye’de tüm partileri çapraz keser. Bilhassa derin devlet planı ve yapılanması bakımından bir nirengi noktasıdır. ‘Neo’ sunu bilmem ama Celal Bayar’ı haklı çıkaracak şekilde bir yerlerde devam eder

Bir neo-İttihatçılık tartışmasıdır sürüyor.

1990’ların o civcivli ulusalcılık yıllarında CHP’yi 1930’lara bağlamaya çalışan kadro ve daha niceleri, dur durak bilmeksizin bir sözü tekrarlar, CHP’nin İttihat ve Terakki’den doğduğunu söylerdi. İttihatçılık, döndü dolaştı şimdi bambaşka bir çerçeveye oturdu. CHP’yle İ ve T arasındaki ilişki ise çok sorunludur. Süreklilik tarihsel ve ideolojik açıdan doğru fakat pratikler açısından yanlış değilse de eksik ve ‘mekruh’tur. Atatürk’ün bizzat kendisi o ilişkilendirmeye şiddetle itiraz ederdi.

Nedeni açık: Atatürk’ün kuruluş dönemindeki büyük siyasi mücadelesi İttihatçılara karşıdır. İttihatçılar, İzmir’e girmesinden hemen sonra, Kara Kemal aracılığıyla, bir siyasal parti kurup başına onu geçirmeyi önerdiklerinde, kuşatılmak istendiğini anlayıp derhal Halk Fırkasını kurmuştur. İ ve T’den kalanları da İzmir Suikastı davasında yok ve tecrit etmiştir. Yapılan İzmir ve Ankara yargılamaları sonrasında zannederim 20 civarında idam kararı verilmiş, sadece Kara Kemal intihar etmiş (?) diğerleri infaz edilmiştir. Aralarında (maliyeci) Cavit Bey gibi o işle ilgisinin bulunmadığı sabit isimler de mevcuttur. (Bu konuda yazılmış tek, çok ilginç ve güçlü roman, suikast tertipçisi Ziya Hurşit’in kardeşinin torunu Hakan Günday’ın kitabı Ziyan’dır.) Üstüne üstlük, Atatürk’ün, CHP’nin 1. Kongresi yani kökeni saydığı Sivas Kongresi sırasında delegelere ‘ittihatçılık yapmayacaklarına dair’ yemin ettirilmiştir. Dolayısıyla mesele, İttihatçılığın ne olduğunu yerli yerine oturtmaktır.  Bir çember içinde ele alıp gözden geçirelim.

İttihatçılığın tanımı Türkiye’de siyasetten çok popüler kültür ve edebiyatta sorulmuştur. Kurt Kanunu adlı, görüşlerini karakterlerinin ağzından fazla fazla anlattığı, dolayısıyla pek romana benzemeyen ama etkili romanında, Kemal Tahir bu tartışmayı yapar. En önemlisi, çok sevdiği karakteri (Ziya Gökalp’in ‘o kadar içindeyim, bu partiyi Talat Paşa mı yönetiyor o mu, anlayamadım’ dediği) Kara Kemal’e, İttihatçılığın iki meselesini söyletir. Birincisi, İttihatçılar, politikacıların yaşayabileceği en büyük ayıbı yaşamışlardır, İmparatorluk ellerinde batmıştır. İkincisi, İttihatçı politikacılar muhaliflerinden kurtulmak ve ‘dilediklerince suç işlemek keyfini yaşamak’ istemişlerdir.

Kemal Tahir’in Kara Kemal’e söylettiklerini tarihsel gerçek olarak görecek değiliz. Fikrini yazıyor. Ama önemli cümleler kurmamış değildir. Onların başında geleni, İttihatçıların yaptıkları her şeyi, hatta kazanamayacaklarını bile bile savaşa girmelerini ve elbette gerçekleştirdikleri katliamları ‘İmparatorluğu kurtarmak’ için yapmasıdır. İkincisi, Kara Kemal, savaşı yitirdikten sonra İttihatçıların ideallerini de yitirdiğini ve yerine bir şey koyamadıklarını söyler. Uzun, karmaşık, kapsamlı ve doğrusu hayli düşünülmüş diğer sözleri arasında da dikkat uyandıran bir tespiti vardır. Kara Kemal, politikadan çekilemediğine hayıflanır ve ‘politika tiryakisi olmuş’ kişinin çekilmesinin onur kırıcı geldiğini vurgular. Politikadan uzaklaşan kişiyi ‘aptallığından kendi oyununla yenilmişsin’ duygusunun sardığını öne sürer. İttihatçılar böylece masadan kalkmamak için tek şey yapıp muhalefete yüklenmiş, onu boğmak istemiştir. Son büyük vurgusu ise hepsinden önemlidir. Ankara’da yeni kurulan devleti işaret ederek, umarım der, Ankara, bizim düşüncelerimizi yeni devlete temel tutmaz.

Bütün bunlar bugünkü kuşaklara bir şey söyler mi, hiç emin değilim. Aksine, bilmeyenler, behresi olmayanlar için, İttihatçılığın hiçbir anlam ifade etmediği kanısındayım. Oysa, hatırat ve analitik çalışmalar düzeyinde galiba okumadığım hemen hiçbir şeyin kalmadığı bu alana geri dönüp baktığımda İttihatçılık, bende, çok karmaşık duygular uyandırıyor.

Bir kere şunu iyi bilmek gerekir ki, İttihatçılık Jön Türkler’in uzantısıdır. Jön Türk hareketi çok uzun bir zamanın öyküsüdür. Dönüm noktası 1907 yılında yapılan İkinci Kongredir. Kongre dağınık entelektüel grupları bir araya getirmiştir. Daha önemlisi, o güne kadar tamamen bir düşünce ve yayına dayanan harekete, Selanik’te bulunan 3. Ordu subaylarının el atmasıdır. Askerlerin ağırlıklarını koymasıyla hareket yeni bir yöne girer. O yön çok açıktır: silahlı müdahale. Bu doğrultuda kongre Abdülhamid’in silahla devrilmesini, halkın ayaklanmaya zorlanmasını, genel grev hazırlanmasını ve silahlı birliklerin isyana teşvik edilmesini karara bağlar. Böylece, hareket askerlerin alanına kayar ve İttihatçılığın ‘resmi’ yapısı ve hareket tarzı ortaya çıkar: askeri darbe ve devlet yönetiminin ordunun kontrolü altına girmesi. İttihatçılığın özü budur.

Olaylar o yönde gelişir. Aralık ayındaki bu kongreden sonra (yanında gezdirdiği geyiğin ‘geyik muhabbeti’ sözüne kaynak oluşturduğu) Resneli Niyazi dağa çıkacak, Resne ve Manastır taburları birleşecek ve Meşrutiyet (Anayasa) yönetimi, 23 Temmuz’da Manastır’da hiç öyle Padişah’a veya Babıali’ye danışılmadan, haber verilmeden ilan edilecektir. Sultan Abdülhamit olayları elbette izlemiştir. Müdahale etmek istemiştir. Ama çok geç kalmıştır. İstediği kadar ordulara emir versin, subayların tamamı İttihatçı olduğundan her şey aleyhine gelmiş, Padişah çaresiz kalmıştır. Yapacak bir şeyi bulunmadığından, 24 Temmuz’da askıya aldığı Anayasa’yı iade edip, yürürlüğe koymuştur.

1907 Kongresi öncesinde Selanik’te kurulan Hürriyet Cemiyetinin önde gelen isimleri, başta öncü Talat Bey (Paşa) olmak üzere Bahattin Şakir, Doktor Nazım, Mehmet Talat, Mithat Şükrü, Ömer Naci, İsmail Canbulat, Rahmi Bey1918’e kadar fırkanın başını çekecektir. (Ölmemiş ve yurdu terk etmemiş olanların tamamı İzmir Suikastı davalarında yargılanacaktır.) O arada tamamen unutulmuş husus, İttihatçıların devrime giden yolda Ermeni örgütleriyle iş birlikleridir. Şimdi adı bile bilinmeyen, Taşnaksütyun Partisinin ideoloğu, 1915 Ermeni olaylarında öldürülen Haçatur Malumyan’ın bu harekete verdiği katkıdır. Malumyan, İkinci Jön Türk Kongresinin düzenlenmesindeki en önemli amillerden ve faillerdendir.

Neticeye gelip, İttihatçılığın ne olduğunu somutlaştırmadan önce bir iki dönemeci daha anımsatayım.

İttihatçılar, 1913’e kadar fiilen iktidar olmamış, iktidarı vekaleten yürütmüştür. Ama arada, 31 Mart diye bilinen olaylar öne sürülerek 1909’da Abdülhamid hal’edilmiş, Selanik’e sürülmüştür. 1909’da muhalif gazeteci Hasan Fehmigüpegündüz öldürülmüştür. İ ve T’nin cinayeti işlediği açıktır. (Cinayetlerin nasıl işlendiğini Falih Rıfkı Çankaya’da bizatihi İttihatçıların ağzından açık seçik anlatır: önce polis kordonu hazırlanıyor, şahit bulunmuyor, kişi, İttihatçıların çok sevdiği tabirle ‘silahşor’ aracılığıyla ortadan kaldırılıyordu.)  1912’de seçim yapılmıştır ama tarihimize sopalı seçimler diye geçmiştir. İttihatçılar seçmeni ve sandığı baskı altında tutmuştur. 1912’de Balkan Savaşları başlamış, tüm Rumeli birkaç gün denecek sürede yitirilmiştir.

Nihayet, Enver Paşa beyaz atına binerek Bab-ı Ali’yi basmış, Harbiye Nazırı Nazım Paşa öldürülmüş, Sadrazam Kamil Paşa silah zoruyla istifa ettirilmiştir. Kısa süre sonra Mahmut Şevket Paşa’ya hükumet kurdurulmuştur. İttihatçılar artık ve bir kez daha darbeyle ve fiilen iktidardadır. Ama Mahmut Şevket Paşa da suikaste uğrayınca, İ ve T, 24 kişiyi idam edip, 150 muhalifi Sinop’a sürmüştür. Bitmedi, 1914’te Enver Paşa, Saray damadı kisvesiyle hızla paşa yapılır, Harbiye Nazırı olur, o yılki seçimleri parti ezici çoğunlukla kazanır ve ertesinde tam bir diktatorya kurar. (Bütün bu tarih, Prof. Aykut Kansu’nun 1908 Devrimi adlı kitabında mükemmelen irdelenir.)

Bu bilinen öykü bize birkaç sonuç üretiyor.

Birincisi, İ ve T’nin ‘ilericiliği’ meselesidir ki, hürriyet-müsavat-uhuvvet ve meşrutiyetçilik (anayasacılık) bağlamında, evet, doğrudur, parti ve öncesindeki hareket tarihsel anlamda ilericidir. Yalnız şunu belirteyim ki, Yeni Osmanlılar’a, 1850’lere kadar geri götürülebilecek anayasacılık Türkiye’de ‘hürriyet’ kelimesiyle iç içe geçirilse de asla liberal bir mana taşımamıştır. En fazlasından İslami bir kökenden gelen ‘meşveret/danışma’ babında kuru bir parlamentonun mevcudiyeti olarak anlaşılmıştır. Hürriyet ise padişahın devrilmesiyle eş anlamlıdır. Ertesinde, hürriyet bir kere daha ortadan kaldırılmıştır. Öyle olmasa Türkiye’de Pozitivist ilericiliğin kıblelerinden sayılacak büyük Tevfik Fikret, İttihatçılara karşı Han-ı Yağma, Sis şiirlerini yazar mıydı?

İkincisi, şu adımlar, İ ve T hareketinin, benim Türk Siyasetinin Yapısal Analizi isimli kitabımın birinci cildinde tanımladığım ve Tarihsel Blok dediğim OBA (ordu-bürokrasi-aydınlar) hareketi olduğunu gösterir. Gerçekten de ikinci kongrede alınan kararlar, siyasal değişimin kendiliğinden değil, askeri darbeyle ve ordu desteğiyle gerçekleştirileceğini açıkça karar altına alır. Bürokrasi bu gelişmelere dahil edilir. Aydınlar ise muhalif bir kesim dışında zaten hareketin içindedir.

Bu yöntem, yani İttihatçılık, 1980 darbesine kadar da hatta bugüne kadar da devam eder. Türkiye’de çok tartışılan ve bir türlü tanımlanmayan merkez kavramını da ben andığım kitapta bu blokla özdeşleştirmişimdir. Doğan Avcıoğlu’nun başını çektiği YÖN dergisi (hareketi) bütün o 27 Mayıs darbesi, 9 Mart girişimi, aradaki Talat Aydemir cuntasının çıkışları bu anlayış doğrultusundadır. Tamamen bir asker-elit ittifakından söz ediyoruz. Bu bakımdan eğer bir ‘ittihatçılık’ varsa budur: tepeden inmecilik ve askeri darbeciliktir.

İdeolojik açıdan en önemli nokta ise İ ve T’nin çok geç kalmış ama koyu hatta aşırı, taşkın bir milliyetçiliği savunmasıdır. Tüm o Balkan mağlubiyetlerinden, imparatorluk yıkımından sonra ellerinde sadece milliyetçilik ülküsü kalmıştır. Hatta başlangıçta denedikleri İttihad-ı Osmani (Osmanlı Birliği) meselesi de uçup gidince geriye milliyetçiliklerine sığınarak yaptıkları iki büyük hata kalır: savaşa girmek ve Ermeni katliamı. İttihatçılığın özünden söz ediyoruz.

Dördüncüsü, Kemal Tahir’in, Kara Kemal’e söylettiği üzere, İttihatçılık, muhalefetin ortadan kaldırılması, bir diktatorya anlayışıyla hareket edilmesi, siyasetin kesinlikle muhalefete kapatılmasıdır. Muhalefetle İttihatçılık birlikte düşünülemez. Zaten asker-elit birleşmesine dayanan bir hareketin muhalefete tahammül edemeyeceği, tanımsal bir gerçektir. Bu bakımdan İttihatçılık ‘komitacılık’ ve ‘silahşorluk’la bütünlemiştir.

Beşincisi, tüm bu unsurların bileşkesi olan şey, yani derin devlettir. İttihatçıların o mekanizmayı rahatlıkla ve çok güçlü şekilde kullandığı kesindir. Dolayısıyla çok ciddi bir meşruiyet problemiyle karşı karşıyadırlar. Kaldı ki, Enver Paşa’nın meşhur ‘yok kanun-yap kanun’ yaklaşımı bu anlayışın başka bir cephesini, çehresini gösterir.

 

Madem bu kadar söz ettik, şimdi gelelim Türkiye’de modern siyasetin en önemli kurucu unsurlarından bu fırkanın en önemli yanı olan ‘süreklilik’ konusuna.

Birincisi, diyorum ya, Türkiye’de yaşayan neler görür diye, bu konudaki en çarpıcı portre Celal Bayar’dır. İki nedenden ötürü. Birincisi, İ ve T elbette model olarak CHP’yle bütünleştirilebilir. Gerçekten de partinin birçok genetik unsuru CHP tarafından devralınmıştır. Doğal. İ ve T kadroları, suikast davaları öncesinde de sonrasında da CHP’de mevcuttur ve siyaset ve bürokrasinin fiilen içinde ve başındadır. Kurtuluş Savaşı elbette bir İttihatçı örgütlemesi ve mücadelesidir. Başka nasıl olabilir?

Bayar, onlardan biridir. Kurtuluş Savaşının Galip Hoca’sı Atatürk’ün Bakanı ve Başbakanıdır. Üstelik 1919 seçimlerinde Kuvay-ı Milliye adaylarının seçilmesine uğraşılan bir sırada ‘ben İttihatçıların seçilmesi için çalışırım’ diyen kişi olarak oradadır. (Suikast davaları biraz da İ ve T’nin kendi iç hesaplaşmasıdır.)

Bayar, 1960’larda ‘ittihatçılık asla ölmez’ diyecek, görüşlerine, Talat Paşa’nın eşini ‘Şefimin refikaları’ diye selamlayarak sahip çıkacaktır. Bu profil, CHP-DP arasındaki etkileşimin bir başka kanıtıdır. Kanıtıdır, ama askeri darbelerle siyaset yapmayı bütünleştiren bir anlayış, nasıl oluyor da sonradan ‘milli irade’ kavramıyla bütünleşmiş bir partide devam ediyor ve o partiye karşı İttihatçı diyebileceğim subaylar 27 Mayıs darbesini yapıyor? İşte, yaşayanların çok garip şeyler gördüğü Türk siyasetinin iç çelişkileri ve zihin bulanıklıkları bu ayrıntılarda cereyan ediyor.

CHP ile İ ve T bütünlüğünü saptadıktan sonra gelelim Atatürk’ün konumuna. 1909 kongresinde Trablusgarp delegesi olarak kürsüye çıkan genç Mustafa Kemal’in söyledikleri elimizdedir ve çok açıktır: askerlikle siyaset bir arada olmaz, ya asker olursunuz ya siyasetçi. Görüş benimsenmemiştir. Sadece bir önceki kongrede aynı düşünceyi savunan Kazım Karabekir ona arka çıkmıştır. (Karabekir’in İttihat ve Terakki adlı ve hacimli bir kitabının olduğunu hatırlatalım. İzmir Suikastı davasında Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasını kurdukları için Refet Bele ve Ali Fuat Paşayla birlikte yargılanmıştır. Atatürk sonradan sınıf arkadaşı ve çok yakını Ali Fuat Paşaya Suikast sonrasında ilk kez karşılaştıklarında, salonun bir köşesine çekip ‘söyle paşam bu işler niye böyle oldu’ diye sorduktan sonra, ‘onları senin hatırın için affettim’ diyecektir.) Diğer destekçisi de Edirne’de görevli İsmet Beydir (İnönü).

İlerleyen zamanda da Mustafa Kemal’in Enver Paşa takımıyla hiç uzlaşmadığı malumdur. (Yakından tanıştıklarını, 1908 öncesinde çeşitli olaylar sırasında Enver Paşanın babasının evinde kaldığını, Trablusgarp’ta birlikte bulunduklarını biliyoruz. Ayrıca Enver Paşanın Trablusgarp Günlüğü çok ilginçtir.) Atatürk, Dünya Savaşına girilmesine karşıdır. İttihatçıların bilhassa 1909 kongresinden sonra (Enver Paşanın amcası Halil (Kut) aracılığıyla) Mustafa Kemal Beye düzenledikleri suikastın yıllar sonraki hazin hikayesini dileyenler Falih Rıfkı’nın Çankaya’sından okuyabilir.

Özet şudur: Mustafa Kemal de diğer arkadaşları da İttihatçıydı. Bu kesindir. Mustafa Kemal, bir Jön Türk olarak başladığı askeri kariyerinde usul ve esaslar bakımından ordunun, aydınların, bürokrasinin başatlığını benimsedi. Muhalefetle olan ilişkisinde de benzeri yöntemleri uyguladı. İttihatçıların, bazı tarihsel olaylardaki rollerinin üstüne gitmedi. Hepsini bir dönemin koşulları içinde gördü. Ayrıca Türk milliyetçiliği bakımından görüşlerini çok ileri noktalara taşıdı. Tamamını İttihatçıların düşündüğü tüm reformları radikal şekilde gerçekleştirdi. Ama partisini açıktan İ ve T’nin gölgesinde tutmadı. Sivas Kongresindeki yemini hatırlarsak tutamazdı da.  

İttihatçıların gayrı meşruiyet çizgisine asla yönelmedi. Yunanların yüksek askeri idealleri için kullandığı tabirle söylersem arete (en yüksek (askeri) erdem) ile hareket eden, Prusyalıların ehrenkodex dediği yüksek onur ‘kodu’ya davranan bir askerdi. O bir yana, İttihatçıların karma karışık zihin ve politika anlayışından dikkatle kaçındı. Özellikle İnönü’nün devlet yönetimindeki dikkatiyle meşruiyetçi bir çizgi izledi.

Buna rağmen bir İttihatçılık geleneği var mı Türkiye’de sorusunun cevabı kesin ve kalın bir evettir. İttihatçıların, henüz hiç incelenmemiş ideolojik saiklerinin özü ‘devlet’ti. Devleti yücelterek, onun aşkınlaştırarak, ona ulvi ve uhrevi nitelikler atfederek, onu kutsallaştırarak, ‘beka’sı için her şeyi meşru görme tutumu, yani daha önce hakkında yazdığım hikmet-i hükumet düşüncesiyle hareket edenler İttihatçılardır.

Bu nedenle de İttihatçılık, daha çok belli bir parti ve ideolojiye aittir, bunda kuşku yok ama, bir tutum/yöntem olarak Türkiye’de tüm partileri çapraz keser. Bilhassa derin devlet planı ve yapılanması bakımından bir nirengi noktasıdır. ‘Neo’ sunu bilmem ama Celal Bayar’ı haklı çıkaracak şekilde bir yerlerde devam eder.


Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. Çok ‘yavaş’ hareketler bunlar: "Çatı aday"ın şansı
  2. Amerika - 1
  3. Acemoğlu tartışmalarının ötesi: Yeni model
  4. Depremi tartışmak mı, bilimi öldürmek mi?
  5. ‘Kültürel iktidar’ mı, pasif devrim mi?