Son dakika
Hasan Bülent KAHRAMAN Köşe Yazısı Hasan Bülent KAHRAMAN

Şenlikli demokrasi...

Bugünün karanlık, yüksek bir kültüre ve burjuva etiketine, ‘mannerism’ine tekabül eden, yüksek hiyerarşilere sahip tiyatro modeliyle herkesin bağırış-çağrışıp, girip-çıkıp, yiyip-içip, izlemekten ziyade katıldığı tiyatro arasında dünyalar vardır ve o fark demokrasi farkıdır

Beni Avignon Tiyatro Festivaline ilk kez gönderen, herhalde gelmiş geçmiş burjuvalar arasında, hayret uyandıracak ölçüde vizyoner, bugün ülkemizde hala çok etkili olan Akbank Sanatın kurucusu, tam bir tiyatro tutkunu, Haldun Dormen’in sınıf arkadaşı, bu büyük tiyatrocumuzu her mali sıkıntısından düze çıkaran önceki Akbank Genel Müdürü, grand seigneur diye adlandırmamı misli misli hak eden gerçekten çok büyük Hamit Belli ve muhtemelen ondan daha da vizyoner, şimdi 101. yaşını tamamlayan, artık Akbank Sanatın büyük katkılarıyla devam eden, bu yıl 45. Yaşını kutlayacağımız, çağdaş sanat tarihinde benim diyen herkesin içinden geçtiği Günümüz Sanatçıları sergilerinin kurucusu, Resim Heykel Müzeleri Derneğinin kurucusu, her zamanki ‘radikalizmiyle’ daha o çocuk yaşında çok ilginç bulup Atatürk’ün gözlerinin ta dibine bakınca (‘çok manyetiktiler’ der) ‘ne bakıyorsun gözlerime’ diye şaka yollu çıkışmasına muhatap olan, 1950’lerde Güzel Sanatlar Akademisi Seramik Bölümü mezunu Leyla Belli kraliçemizdir.

Bu yıl izlediğim festivalde oyunlar da gördüm ama beni asıl düşündüren, bir kere daha düşündüren, festival kavramının ne olduğu, festivalin demokrasiyle, toplumla ilişkisiydi.

2500 oyun sergileniyor. Ama, sokaklarda, bahçelerde, çatılarda, kuyularda, kuytularda, çıkmaz sokaklarda, tavan aralarında, evlerde, kiliselerde, devlet dairelerinde, okullarda, otoyollarda, derelerin içinde, çeşmelerin başında, kahvelerde, kütüphanelerde, mutfaklarda, banyolarda sergileniyor. Ama, sabahları, öğlenleri, ikindileri, kuşluk vakitleri, akşamları, geceleri sergileniyor. Ama kumpanyalar için, oyunlara izleyici bulmak için bütün şehir seferber oluyor. Ama bütün o münadiler, tellallar, çığırtkanlar, bezirganlar, simsarlar, çığırtmaçlar oyunlardan daha zengin oyunlar sergiliyor, oyunculardan daha oyunbaz işler yapıp, şekilden şekle, kılıktan kılığa, halden hale giriyor, sizi eğlendiriyor, sizinle dalga geçiyor, sizi azarlıyor, okşuyor, seviyor, dövüyor, çekip gidiyor.

Kısacası bütün şehir Şeks Babanın (Shakespeare’in) dediği misal, ‘sahne’, ‘bir sahne’ değil, ‘sahne’.

Oyunlar başlamadan önce şehir patlıyor. Tek engel şu son günlerde cehennemi yeryüzüne indiren sıcaklar. Fırın ağzı hararetiyle, delicesine (kol) gezip, eline geçirdiği her şeyi, her faniyi yakıp kavurmayı aklına koymuş ısı, güney yeliyle hareketlenip, nazlı ve coşkun Rhone’dan kalkan nemle birleşince 40’ı bulup haydi haydi geçiyor (hissedilen 45-46). O zaman insanlar birkaç saat içeri kapasa da oyunlardan önce kahveler, lokantalar, barlar, kulisler, tavernalar, bistrolar, brasseri’ler, aş evleri, sandviç dükkanları, hazır yemek satan, tabldot yemek veren yerler ‘patlıyor’. Bütün şehir, çoluk çocuk, genç yaşlı, sağlıklı hastalıklı, akıllı deli sokaklara dökülüyor. Ondan sonrası ertesi sabah...

Oyunlar gece yarılarından sonra tamamlanınca haydi yine kahvelere, lokantalara, barlara tahaccüm ediliyor. Festivali festival yapan asıl bunlar. Yoldan geçerken birilerinden bir oyunun parçası olarak yenen laflar, atılan laflar, onları canlı, diri, dalgalı hale getiren, Montaigne ustamın bile özendiği sokak Fransızcası. Herkesi saran sarmalayan coşku.

Velhasıl-ı kelam şenlik gibi şenlik var Avginon’da. Bir süre daha devam edecek, sonra Haldun Taner ustamızın, Türk tiyatrosunun kurucusu büyükler büyüğü Ermeni oyuncumuz Tomas Fasulyeciyan’a söylettiği gibi, ‘perde’!  İnsanlar, yine başlarını yastığa koymayıp, yine sükun bulmayıp, saatlerini kurup, bin bir telaş, heyecan, hengame içinde, nefes nefese gelecek yılın, ertesi yılın şenliğine hazırlanacak. Demek ki, gelecek yıl festivalin 81. senesi kutlanacak.

Bizdeki sönük, soluk, mahcup, içine kapalı, çekingen, ürkek, kaçak festivallerle Avginon Festivalini birlikte düşünme imkanı yok. Bırakın bizim festivalleri, o kadar şan, şöhret sahibi Edinburgh Festivaliyle dahi bu çalışmayı birlikte düşünmek çok zor. Bu başka bir şey!

Nedir o başkalık deyince, insanın aklına sebep üstüne sebep geliyor. Dahası da var ama ben şurada birkaç büyük anahtara değineyim.

Meselenin düğüm noktası, sinir ucu Orta Çağdır. Bu çok verimli, üretken, coşkun dönemi açıklayacak dünya kadar kitaptan, yazardan, düşünürden, tarihçiden söz etmek kabildir ama ben hiç komplekse kapılmadan, evrensel düzeyde büyük ve önemli şairimiz İlhan Berk’in betimlemesine müracaat etmeyi farz biliyorum. İlhan Bey, ‘Orta Çağ insanlığın oyun çağıdır’ diyordu. Baba Bruegel’in 16. Yüzyılın ikinci yarısında ölmeden önce yaptığı resimlerde, oğul Brueghel’in (baba son döneminde adından ‘h’ harfini kaldırmıştı, oğlu yeniden ekledi, sebepleri tartışmalıdır) en önemli şairlerimizden, İkinci Yeni şiirde en ince şiirlerin sahibi Ülkü Tamer’e ‘Bruegel’ şiirini esinleyen Karda Avdan Dönenler tablosunda, Yaz Hasadı, Buzda Kayan Çocuklar, Köy Düğünü, Sarhoşlar resminde ve daha nice tabloda gösterdiği hayat dahi Orta Çağdan kesitlerdir. Hepsine bir şenlik, coşku, karışıp kaynaşma, ‘toplumsallık’ hakimdir ki, gelmek istediğim yer de orasıdır. (Muhtemelen bazı yerlerde oğulun adı da ‘h’ harfi eklenmeden yazıldığından ve Ülkü Bey de o ayrıntıyı bilmediğinden, şu belirttiğim nedenden ötürü, şiirin adı ‘Brueghel’ olmalıdır ama ne gam, bazı insanların küfrü dahi mukaddestir, şairin dediği gibi, o muhteşem şiirin varsın adı böyle olsun...)

İster John Riddle’ın tarihsel kitabını elinize alın, isterseniz Joseph Gies-Frances Gies’in gündelik hayatı anlattığı kitabı inceleyin, ister Georges Duby’ye yönelin, ister geçenlerde ölen büyük tarihçi Carlo Ginzburg’un, Sabancı Üniversitesinde birinci sınıf derslerinde okuttuğumuz Peynir ve Kurtlar kitabına eğilin netice değişmez. Orta Çağ, Avrupa’nın kurulduğu dönemdir, gerçekten yaratıcı bir ‘oyun çağı’dır. Orta Çağlar, 1970’lerde, sadece Türkiye’deki çok küçük bir grup tarihçinin, arkadan gelen modernlik dönemi yüceltmek maksadıyla nitelendirdiği şekilde, ‘karanlık çağlar’ değildir. Elbette karanlık bir yanı vardır ama hangi çağın yoktur? Onca bin yılın ardından, onca savaşın yaşandığı, temel haklarını elde etmek isteyen insanların öldürüldüğü 20. yüzyıl mı ‘aydınlık çağ’ olacak?

Bunları bir yana bırakırsak, Orta Çağ, özellikle Avrupa’daki toplumsal örgütlenme biçimiyle hem alt sınıfların sokaktan başlayarak sosyal düzenlerini kurduğu hem de o dehşet veren serflik hayatı içinde üst sınıfların ‘saray’ (court) kültürünü oluşturduğu bir çağdır. Sokak, köy meydanı, pazar yeri, hanlar, meyhaneler sosyal hayatı geliştirmiştir.

Bu çağın özü oyundur. Nazilerin iş başına gelir gelmez ortadan kaldırdığı (!) büyük Orta Çağ tarihçisi John Huizinga’nın Homo Ludens (Oyun Oynayan İnsan) kitabı bu gerçeği olanca çıplaklığıyla ortaya serer. Oyun oyundur. Ama ‘kurun-u vusta’ (orta çağ) dönemlerinin oyunları şenliklerdir. Şimdi Avginon sokaklarını dolduran cambazlar, jonglörler, ateş yiyenler, göz boyamacılar, şarkıcılar, dansçılar tamamen Orta Çağ döneminin çocuklarıdır. Daha ‘kültürlü’ ve ‘kentli’ olanlar kapalı salonlarda tiyatro yaparken, onlar sokakların ve kalabalıkların içinde erimeyi tercih edenlerdir. Aralarında en ilginçleri elbette insanlarla alay edenler, heccavlar, mimcilerdir. Ellerinden de dillerinden de kimse kurtulamaz, gözlerinden kıl kaçmaz. Tekrar edeyim, Avignon’da yanan festival ateşi Orta Çağdan beri devam eden bir kültürün yalazı falan değil ta kendisidir. Birincisi bu.

Bu kapı nereye açılır derseniz, meydana derim. Yani demokrasiye. Meydan önce etkileşim sonra demokrasi demektir. Fransa, Almanya, İtalya ve İngiltere Orta Çağı birbirinden farklıdır. Ama hepsinin ortak yanı meydanlardaki etkileşimdir. Türkçede üstünde hiç durulmamış, ihmal edilmiş şu ‘meydana gelmek’ ve ‘meydana çıkmak’ deyimleri ikili anlama sahiptir ve çok ilginçtir. Birincisi, şekillenmek, biçimlenmek, oluşmak demektir. Diğeri, ortaya gelmek, görünmek, var olmak, vücut bulmak, kendisi göstermek anlamına gelir. Meydanın manası, zihinlerde teşekkül etmiştir. Bir şey ortada şekillenir. Ortaya çıkan şey şekillenir, hem kendisi olarak hem karşıdakinin zihninde. Dildeki bu yorumsamaya mukabil bizim meydan kültürümüz yoktur demeyeceğim ama çok özgüldür. Ama bugün de bizim meydan kahvelerimiz, meydanlarımız yoktur, olanlar da devlet emriyle ‘gösterilere’ kapatılır.

Bu ikilemin altında Anadolu’nun Orta Çağı koşullarını aramak gerekir. Anadolu’da cereyan eden Orta Çağla Avrupa’nın Orta Çağı birbirinden sosyal, kültürel, siyasal planlarda radikal şekilde ayrışır. O ayrışmayı doğuran önemli unsurlardan biri mimaridir. Anadolu, taş mimarisinden kaçınmıştır. Ahşap mimariyi tercih etmiştir. Arkasında muazzam bir kültürel ve düşünsel birikim vardır bu tercihin. Taş mimarlıkla ebediyete meydan okumaktan uzak durmuştur Anadolu insanı, binlerce yılda damıttığı tevekkülle.

Ebet yani sonsuzluk başka bir gerçekliğe tekabül eder o tercih ve Tanrısaldır. İnsan, geçiciliğin varlığı olarak çöküp, çürüyüp, kül olup, yok olacak ahşabı seçmiştir. (Heyecanlanacak bir şey yok, Rönesans düşüncesinde de ebedi olana erişilmez. Davut hariç, hatta o bile, Michelangelo’nun bütün yontuları mermerin içinde yarımdır.) Yok olmaya mahkum yerleşim yerinin kalıcı meydanı olmaz. Avignon’daki festival ateşinin ikinci nedeni budur.

Buradan devam edelim. Meydan-demokrasi ilişkisi sadece Orta Çağın meselesi değildir. İlk çağda, Sokrates de ‘gençleri baştan çıkarma’ (!) marifetini agora’da sergiliyordu.  Agora, demos’un (halkın) yurduydu. Demos varsa agora vardır, agora yoksa demos yoktur. O zaman demokrasi nasıl ‘meydana gelecek’? Demokrasi, bin türlü diğer özelliğinin yanında bir mekan (space) olgusudur. Meydan, doğrudan doğruya yönetime, yerel yönetime, insanların kendi kendilerini yönetmesine açılır.

Yerel yönetimlerin demokrasinin özü olmasından bahsediyorum. Parlamenter demokrasi sonradan icat edilmiş, yapaylıkları ve kısıtları malum bir yönetim tarzıdır. Yerel yönetimlerle ve doğrudan demokrasilerle mukayese edilecek özelliklere sahip değildir. Parlamenter demokrasinin de meydan ihtiyacı mevcuttur, yok değildir ama ikincildir.

Buraya bir üçüncü madde ekleyeyim. Eğer bir ülkede şu andığım tarzda bir demokrasi varsa, demokrasi ‘aşağıda’, tabanda, zeminde, ‘meydana geliyorsa’, tiyatro onun en tamamlayıcı parçasıdır.

Tiyatronun ve sahnenin (mimari) tarihi bu gerçeği yerine yerleştirir. Amfitiyatrodan, Shakespeare’in arena tarzı yuvarlak tiyatrosuna, oradan üç yanı kapalı, sadece cephesi açık tiyatroya nasıl geldik? Aydınlıkta oynanan oyunlardan (antik Yunan’da geceleri oynanırdı ama meşaleler altında, ışıklar içinde) karanlık salonlardaki temsillere (ne kadar güzel bir kelime) nasıl geçtik? Daha ileri gideyim, köylerde oynanan oyunlarda sahne yoktu, meydan vardı. İnsanlar o meydanda döne döne oynuyordu. Çağdaş tiyatro boşu boşuna sahneden kurtulmayı, yeniden ‘performans’a dönmeyi iş edinmemiştir.

Antik Yunan tiyatrosundaki koro halktı. Brecht, tiyatronun yapay büyüsünden insanları kurtarmak için epik tiyatro anlayışını getirmişti ve o çabasının Marksizmle kurduğu çok ilginç bağ bugün ne yazık ki, tamamen unutulmuştur. Büyük tarihçimiz ve kültür insanı Profesör Metin And yıllar yılı köy seyirlik oyunları üstünde sebepsizce veya sadece akademik nedenlerle durmadı. Dionisos ve Anadolu Köylüsü, başlı başına bir köşe taşı olan Oyun ve Bügü kitabını yok yere yazmadı. 1970’lerde Ali Özgentürk gibi toplumcu/devrimci tiyatrocular sokak tiyatrosuna, işçi tiyatrosuna şu demokrasi mücadelesi içinde dönmüştü. Özgentürk’ün Devrim İçin Hareket Tiyatrosu, diğer benzeri çabalarla birlikte tarihi yazılması gereken başlı başına bir iştir.

Bugünün karanlık, yüksek bir kültüre ve burjuva etiketine, ‘mannerism’ine tekabül eden, yüksek hiyerarşilere sahip tiyatro modeliyle herkesin bağırış-çağrışıp, girip-çıkıp, yiyip-içip, izlemekten ziyade katıldığı tiyatro arasında dünyalar vardır ve o fark demokrasi farkıdır. Metin And’ın yıllar yılı bugünkü tiyatro anlayışına, insanların giyinip kuşanıp, sessizlik içinde, pasif şekilde izlediği tiyatroya itirazının ne kadar haklı olduğunu, şimdi her gün biraz daha demokrasi sorunu yaşadığımızda anlıyoruz.

İşte Avignon’un meydanlarında, sokaklarında, köşe başlarında bu manada şenlik var, tiyatro var. Orada her gün, her saat, her an demokrasi yeniden kuruluyor. Sokaklarda isyan, başkaldırı, asilik, dik başlılık, boyun eğmezlik, ödünsüzlük var. Çünkü sokaklarda, meydanlarda yaratıcılık var. Yani tiyatro var, yani demokrasi var. Ne diyordu 1968’in sloganı? Kaldırım taşlarının altında plaj var...

Demokrasinin şenlik olduğunu öğrenebilsek...

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. Çok ‘yavaş’ hareketler bunlar: "Çatı aday"ın şansı
  2. Amerika - 1
  3. Acemoğlu tartışmalarının ötesi: Yeni model
  4. Depremi tartışmak mı, bilimi öldürmek mi?
  5. ‘Kültürel iktidar’ mı, pasif devrim mi?