Son dakika
Hasan Bülent KAHRAMAN Köşe Yazısı Hasan Bülent KAHRAMAN

Akdeniz salgını

Ege, Anadolu ve Yunandı ve her şeye rağmen demokrasiydi. Ama Akdeniz büyük ölçüde Roma’ydı ve önce cumhuriyet sonra onu alaşağı eden imparatorluktu. Aralarındaki fark bu gerçekten kaynaklanıyordu. Akdeniz’i bugüne o imparatorluk taşıdı. Her şeyi bu açıdan düşünmek gerek. Nitekim, Akdeniz’in ilk dönemi, tarih öncesi çağları bir yana, daha sonraki gerçeğini bu Roma gölgesi içinde ele almak şarttır. Kaldı k, gidip de Roma’ya çıkamayacağınız bir Akdeniz köşesi yoktur

Büyük şairimiz, şimdi Orhan Koçak’ın değerli kitabıyla (Cansever/Kant: Estetik Yücenin Serüveni) şiirinin farklı boyutlarını gördüğümüz Edip Cansever, önce Bomonti’de, oturduğumuz evin hemen arkasında, her sabah önünden geçtiğim Sandık Şendil Sokakta (o zamanlar sokağın adı Havuzlu Bahçe Sokağıdır), Talat Paşa İlkokulunun karşısındaki evde yaşadı.

Her ne kadar yazları, Fenerbahçe/Dalyan’daki evlerinde geçirseler de geç bir vakitte, 1968’de ilk kez, güneye, Ege’ye, Bodrum’a indi.

O sıkışık, kasvetli Bomonti Sokaklarından, gündüzleri çalıştığı, ‘büyük labirent’ dediği Kapalıçarşı’dan, oradaki, Fethi Naci’nin tanımlamasıyla ‘kesik silindiri’ andıran, çok dik bir merdivenle çıkılan odasından, her yanı tıka basa halı dolu daracık dükkanından çıkıp karşılaştığı Akdeniz’in mavisi, ışığı, büyüklüğü, ululuğu, sonsuzluğu karşısında çarpıldı. Oturdu, Akdeniz Salgını şiirini yazdı.

Kuşku yok: Akdeniz bir salgındır...

(Dayım avukattı. Edip Cansever ‘Mösyö Jak’ diye hitap edilen bir kişiyle o dükkanda ortaktı. 1970’lerin başında bir iş görüşmesi nedeniyle o dükkana giderken beni de götürmüştü. Önce aşağıda konuşuldu, sonra hep birlikte o kuleye çıkıldı, Edip Cansever’i ilk orada gördüm. Önünde bir bardakta rengi çok açık bir şarap vardı. (Sonra Alev Ebüzziya’ya yazdığı mektuplardan öğrendik, şarabı sulandırarak içiyormuş.) Bir iki kelime dışında hiç konuşmamıştı. Masasının üstünde kitaplar duruyordu. Kemal Tahir’in Bozkırdaki Çekirdek’i ile Ece Ayhan’ın Ortodoksluklar’ı hala gözümün önündedir.)

İnsanların Şakir Paşa Konağı dizisiyle tek boyutlu tanıdığı, gerçekten ‘mütebahhir’ (bu sözcüğü bilerek kullanıyorum, ‘engin’ demektir. Arapçada ‘bahr’ kökünden türer, Osmanlıcada denize de ‘bahr’ denir (‘bahriyeli’ sözcüğünü anımsayın) yani denizle bütünleşmiş ve deniz kadar engin Halikarnas Balıkçısının görüşlerini tanıdı ve onu ‘ey güneyin büyük ozanı’ diye selamladı ‘Bir Yitişten Sonra II’ başlıklı şiirinde. Halikarnas Balıkçısını ve düşüncesini tanır. Akdeniz’i/Ege’yi yeni yurdu edinir. Bodrum’a yerleşir ama hemen ertesinde aramızdan ayrılır. (Şiirin, Akdeniz’e varmanın, onu tanımanın coşkusunu yansıtan, bence biraz zorlamalı ilk bölümünde ‘Güney bulantısı’ der...)

* * *

Birkaç zamandır sabahları bir alev topu halinde güneşin üstünden ortaya çıktığı, akşamları kıpkırmızı ve değirmi bir ayın üstünden doğduğu, durmaksızın kımıldayan, üstündeki ışık kırıklarıyla oynayan, mavinin bin bir haresi ve menevişiyle önümde uzanan sonsuzca geniş ve tek kelimeyle büyülü Akdeniz’e bakınca onunla ilgili ilk kıvılcımın içime Ankara Kolejinde lise birinci sınıfta düştüğünü anımsadım.

Bilmiyorum, nasıl olduysa bir ‘salgına’ tutulmuşçasına veya Yahya Kemal’in Baudelaire şiirinin üstündeki etkisini anlatmak için getirdiği tanımla ‘sıtmalı bir iptilayla’ antik Yunan kültürüne merak sardım ve saldım. Halikarnas Balıkçısı ve onun zerresi kadar pırıltısı olmayan Sabahattin Eyüboğlu önüme açılan isimlerdi ama asıl Azra Erhat’ın Bilgi Yayınevinin nefis baskısıyla yayınlanmış Mavi Yolculuk kitabını okudukça okuyordum.

Yine de hiçbir şey, Balıkçı’nın kendi tabiriyle ‘Arşipel’i (Archipelago, şah deniz demektir) yani Bodrum’u uzaktan ilk kez gördüğü anı ve o küçük, ıssız, sürgün gittiği yerdeki ilk gecesini anlattığı Mavi Sürgün’ü tutmuyordu. Ezberimde olan o bölümler, Türkçenin gelmiş geçmiş en ‘Dionizyak’ anlatımıydı. O satırların eşi menendi yoktu. Türkçenin tadına varmak isteyen herkesin okuması zaruriydi o sayfaları.

* * *

 

Tam bunlarla uğraşırken yine Ankara Koleji'ndeki lise birinci sınıfın unutulmaz tarih öğretmeni, benim için bir mucize olan, Profesör Ömer Lütfi Barkan’ın asistanı, derslerini doktora semineri gibi işleyen (‘anlatan’ değil) (eski Hava Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Niyazi Gül’ün eşi) Hilal Nermin Gül hocama açıldım ve büyük serüven başladı. Artık derslere girmiyor, onun peşinde koşuyo, derslerine giriyor, kütüphanede oturup okumak istediğim kitaplarla haşır neşir oluyordum. peşinde koşuyordum. Nermin hocam bıkmadan, usanmadan sorularıma cevap veriyor, başa çıkamadığı için öğlen yemeklerine giderken beni de yanında götürüyordu. (Bir de hayatımı değiştiren Rükzan Günaysu hocamı anıyorum. Başlı başına bir öyküdür.)

İşi gücü bırakmış, çat pat antik Yunanca ve Latince öğrenmeye koyulmuş ve Akdeniz’le (daha doğrusu o dönemde Ege’yle) uğraşıyordum. Balıkçı’nın Anadolu tezleri önemliydi. Batı uygarlığının antik Yunan’dan değil Batı Anadolu’dan, İyon denizinden, İyonya uygarlığından doğduğunu söylüyordu. Ucu bucağı görünmeyen bir alana açılmıştım. Yunan felsefesi ve tragedyaları ‘salgınından’ o gün bugündür kurtulamadım. (Herhalde bu konuda okuduğum en iyi kitaplardan biri Michael Llewellyn’in Ionian Vision’dır.)

Tam, şimdi ayrıntısına girmeyeceğim o kültürün ve Mavi Anadolucuların içinde erimişken, ertesi yıl bu defa, çok garip gelecek ama biyoloji öğretmeni Halil İncealemdaoğlu’nu buldum. Biyoloji hocasıydı, daha doğrusu tıp doktoruydu ama her şeyle uğraşıyordu. Biyoloji hocaları grubunun dar odasında, Halil Hoca, her zamanki sabah yorgunluğunun içinde ben Ege ve uygarlığı diye tutturmuşken ‘sen bir de Braudel’i oku’ dedi. Bana Akdeniz’i öğrenmemi öneriyordu. Dönem bitiyor, ben de kitabı bulamıyordum. Tatil başlamadan hemen önce evine gelmemi istedi.

Bir sıcak yaz günü, Farabi Sokaktaki evine gittim. Oturur, konuşuruz diyordum, beni yalın ayak kapıda karşıladı, kapıda tuttu. (Halbuki bir de çalışma evi vardı, oraya gitmiştim ve muhteşemdi. Evi çepeçevre dönen aşağı yukarı bir metre den biraz yüksek rafların tamamı baş döndüren, kalın ciltli sosyal bilimler, edebiyat ve felsefe kitaplarıyla doluydu.) ‘Ha’ dedi, içeri gitti, iki kitap getirip verdi. Birisi, Bertrand Russell’ın hala kütüphanemde duran ve gözüm gibi sakladığım History of Western Philosophy, diğeri İngilizcede bile henüz çıkmış sayılabilecek, yine gözüm gibi sakladığım, Fernand Braudel’in The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II adlı kitabı. Yazın nasıl geçtiğini söylemeye gerek yok. O vakit neredeyse bir saydığımız, aynıdır diye düşündüğümüz Ege’yle, yine Balıkçı’nın deyişiyle, Adalar Deniziyle Akdeniz’in farkını ayrımsadım. Diyebilirim ki, beni sonunda sosyal bilimlere yönelten de bu kitap olmuştur.

(Ne yazık ki, Halil Hocayla bir daha karşılaşamadım. Yıllar sonra izini Gündüz Vassaf aracılığıyla bulduğumda aramızdan ayrılmıştı. Hayatın garip oyunlarından biri olarak, nice zamanlardan sonra aziz Nermin Hocamın oturduğu evin tam karşısındaki daireyi satın almıştık. Evet, bir tarih, bir edebiyat, bir biyoloji hocası hayatımı değiştirdi. Şaşırtıcı olan Halil Hocanın bana fen bilimleriyle olduğu kadar sosyal bilimlerle, daha doğrusu bilim düşüncesiyle ilgili verdiği ufuktu. Başka bir okulda olsaydım muhtemelen daha lise birinci sınıfta beni kapının önüne koyarlardı. Okulun içinde ama kendi başına yaşayan, herkesin bırakın engel olmayı, destek verdiği bir öğrenciydim. Ankara Koleji bu nedenle büyük bir okuldu. O arada tüm eğitimim boyunca bana arka çıkan (kesinlikle ‘torpil’ yapmayan, aksine...) Kıvılcım Kamgözenmüdürümüzü, hocamızı da derin bir saygıyla anıyorum. Ne öğrencisiydim ne bir şey. Ama bir müdür olarak beni hocalardan izleyip bulmuş, dikkat ve destek çemberi içine almıştı. Tüm hocalık hayatıma bu anlayış yön verdi: önemli olan öğrencidir, müfredat değil, hele kendi müfredatıyla gelen öğrenci bulunmaz, en değerli cevherdir.)

* * *

Braudel, hocası, muhteşem Rabelais ve 16. Yüzyıldaki inançsızlık hakkında yazdığı kitap dünya durdukça duracak Lucien Febvre’nin önerisiyle, onun tezini tersine çeviriyordu. Febvre’nin incelediği İspanya Kralı II. Philippe dönemini doğrudan Akdeniz’in ‘içinde/n’ ele alıyordu. Tek bir Akdeniz yoktu. Her ulus, kültür, uygarlık kendi Akdeniz’ini yaratmış, kendi Akdeniz’ini yaşamıştı.

Bu büyük deniz özünde Katolisizmle İslam arasında bölünmüştü. Güney yoksuldu ve zengin Kuzey’in baskısı altında kalmıştı. Braudel, hocasıyla (ve daha birçok tarihçiyle ve sosyal bilimlerin farklı disiplinlerinden gelen bilim insanlarıyla) birlikte, tarihe uzun erimli (longue durée) bir kavram çerçevesi ve yöntem içinde bakacakları ve onu ‘kısa süreli olayları’ ele alan tarih anlayışından ayıran (l’histoire événementielle) Annales Okulunu kuracaktı ki, sosyal bilimlerle uğraşıp yolu o ekolden geçmemiş kim vardı, bilmiyorum.

 

Evet, herkes bu ekolle yatıp kalktı, herkes Braudel’e büyük hayranlık duydu ama kim o Akdeniz’in kendisi gibi geniş, oylumlu kitabı okudu? Onun yanında kim David Abulifia’nın Büyük Deniz: Akdeniz’de İnsanlık Tarihini başının altına yastık yaptı? Ernie Bradford’un Akdeniz: Bir Denizin Hikayesi’ni umarım herkes okumuştur. Bir de bizi asıl ilgilendiren şu muhteşem Levant’ı anlatan büyük tarihçi Philip Mansel’in Levant: Akdeniz’de İhtişam ve Felaket geliyor aklıma, parça parça. Tabii, onu da okumayanın kalmadığını biliyorum. Bir tek solgun ve ince yüzüyle, büyük nezaketiyle, sarıp sarıp içtiği sigaralarla hatırladığım Faruk Tabak, Solan Akdeniz’i yazdı. (Faruk, ODTÜ, Mimarlık Fakültesinden mezundu. 1970’lerde öyle bir akım vardı: o fakülteyi bitirdikten sonra birçok insan sosyal bilimlere, tarihe yöneldi ve Türkiye’nin kendi alanlarında en önemli isimleri oldular. O fakültenin tarihi bu bakımdan ayrıca yazılmalıdır.)

* * *

Sıcak, uzun ve mavi, mavi yaseminlerle daha da derinleşen yaz günlerinde Akdeniz’e bakarken, ya da arabayla deniz kıyısına ve dağlara saçılmış bir kasabadan diğerine, bir müzeden bir başkasına giderken aklımdan bunları geçiriyorum, Akdeniz’in bir coğrafyasında.

Aklıma başka bir şey geliyor, balkonda, gümüşten kalın çizgisini denize yaymış dolunayı izler ve birkaç gün önceki fırtınada çıldırırcasına boğuştuğu sahille şimdi kucak kucağa devinen dalgaları dinlerken: Ege, Anadolu ve Yunandı ve her şeye rağmen demokrasiydi. Ama Akdeniz büyük ölçüde Roma’ydı ve önce cumhuriyet sonra onu alaşağı eden imparatorluktu. Aralarındaki fark bu gerçekten kaynaklanıyordu. Akdeniz’i bugüne o imparatorluk taşıdı. Her şeyi bu açıdan düşünmek gerek. Nitekim, Akdeniz’in ilk dönemi, tarih öncesi çağları bir yana, daha sonraki gerçeğini bu Roma gölgesi içinde ele almak şarttır. Kaldı k, gidip de Roma’ya çıkamayacağınız bir Akdeniz köşesi yoktur.

İkincisi, Ege için Marx ebedi yorumunu yapmış ve onu 'insanlığın harika çocuğu' diye nitelendirmişti. Yerden göğe kadar haklıydı. fakat, Ege harika çocukluksa Akdeniz büyük ve uzun olgunluktu. Diller ve dinler, kavimler, uluslar ve imparatorluklar, uygarlıklar ve kültürler bu coğrafyada, bu denizin (gölün) etrafında oluşmuştu. Osmanlılar Akdeniz gerçeğini bütünüyle kavramış, onu Kuzey Afrika’dan Hint Denizine kadar genişletmişti. Akdeniz ve Levant’taki tüm kültürlerle doğrudan ilişki kurmuştu. Kaldı ki, Fatih’ten başlayarak Osmanlı kendisini Doğu Roma olarak tanımlamış, onun despotik merkeziyetçi yapısını bir ölçüde benimsese bile bu açılımı neticesinde bambaşka bir kültür geliştirmişti.

* * *

Sonra aklıma Türk edebiyatı ve Akdeniz geliyor.

Galiba Akdeniz meselesinin kapısını ilk aralayan edebiyatçı, çoğu şeyde olduğu üzere, Yahya Kemaldir. Onun 1912’de Türkiye’ye döndüğünde Yakup Kadri’yle birlikte başlattığı Nev Yunanilik anlayışını bütün önemine rağmen bir yana bırakalım. Büyük şair, Türklerin tarihini Malazgirt’ten başlatır. Tarihçi Camille Jullian’ın bir sözünü okumuştur ve çoğu kez olduğu gibi bir tek söz içindeki düşünceleri açığa çıkartacak kıvılcımı çakar. Jullian, ‘Fransa toprağı Fransız milletini bin yılda yarattı ‘demiştir. Yahya Kemal, Malazgirt’i başlangıç seçer ve Anadolu’nun Türkleri yarattığını, öncesindeki çağların tarih öncesi olduğunu söyler. Tanpınar, aynı şekilde Barrés’in yaptığı ‘ölülerin yattığı toprak’ şeklindeki vatan tanımının da Yahya Kemal’de esas olduğunu yazar. Yani medeniyet coğrafyadır.

 

Yahya Kemal’e göre Türkler, kıyısına vardıkları Akdeniz’den etkilenmiştir ve o Akdeniz camilerimizi ışığa ve aydınlığa ulaştırmıştır.

Hocasının, Yahya Kemal’in söylediklerini tekrarlamaktan (ve derinleştirmekten) öteye gitmeyen Ahmet Hamdi de bu görüşü hemen benimser. Ben her defasında onun çok bilinen ‘mavi, maviydi gökyüzü’ mısralarında zekası şerareler çakan Yahya Kemal’in bu saptamasından bir esin bulurum.

* * *

1970’lerde Türk edebiyatında bir ‘Akdeniz duyarlılığı’ meselesi vardı. Ne olduğunu hiçbir zaman tam olarak kavrayamadık. Fakat, Mavi Yolculuklardan başlayarak, insanlar kısım kısım, parça parça, Akdeniz’den etkileniyordu. Yazarlar ve şairlerin yolu özellikle Bodrum’a düşütükçe, o ışık, esrime, çağsama (öykücü ve romancı, argo sözlüğü yazarı Hulki Aktunç dostum önermişti bu sözcüğü, ‘nostalji’ yerine), teni uyaran hazlar, kösnü, cinsellik, denizin başlı başına bir öge olarak yazıya, şiire daha çok sızmasıydı Akdeniz duyarlılığı.

Hiç kuşku yok, Selim İleri, o tarihlerde bana yazdığı mektupları toplayan Hemen Yaz Bana adlı kitap okununca da görülüyor, Her Gece Bodrum başta olmak üzere, dönemin öteki romanlarına da bu duyguları, sezgileri serpiştirmişti.

Edip Cansever’den söz ettim, ama Tanpınar’ın Antalya’dan etkilenmesi, muhtemelen şiirlerindeki ışık ve su imgesi, Can Yücel’in ‘Akdeniz yaraşıyor sana’ dizelerini yazması, Fazıl Hüsnü’nün hatta İlhan Berk’in şiirinin o suya ve toprağa uzanması Akdeniz’in sadece bir imge değil bir kült olarak bizi içimizden bir yerden sardığını gösteriyor.

Cemal Süreya boşuna ‘Uygarlık Kuzeye çekilirken/Akdeniz kıyılarına iki nöbetçi dikti/Güneşi bir de şiiri’ diye yazmadı.

* * *

Herkese iyi Akdenizler...

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. Çok ‘yavaş’ hareketler bunlar: "Çatı aday"ın şansı
  2. Amerika - 1
  3. Acemoğlu tartışmalarının ötesi: Yeni model
  4. Depremi tartışmak mı, bilimi öldürmek mi?
  5. ‘Kültürel iktidar’ mı, pasif devrim mi?