Köşe Yazısı
Hasan Bülent KAHRAMAN
Odisseus hâlâ yolda...
Nolan, bir Hollywood yapıtı gerçekleştirdiğini, ne yaparsa yapsın bu filmin de popüler kültürün bir parçası olacağını bilerek (çünkü, sinema popüler kültüre hatta kitle kültürüne aittir) çalışmış. Ortaya, Hitchcock’tan beri devam eden ve Quentin Tarantino’nun söylediği gibi, seyirciyi bir ‘plastik’ olarak yoğuracak sinema ‘trüklerine’ dayanan bir film çıkmış. Eğer kitle kültürüne ait olmasaydı, hatta 21. yüzyılın kitle kültürüne dayanmasaydı ortaya böyle bir Odiseus tartışması çıkar mıydı?
Sonunda Nolan’ın filmini gördüm. Bu yapım hakkında o kadar güzel ve o kadar önemli yazılar, mülakatlar, yorumlar yayınlandı ki, onların üstüne mutlaka bir şey söylemem gerekiyorsa, tek bir şeyi dile getireyim. Film, Christopher Nolan’ın filmidir ve o da bu büyük destanı kendince yorumlamıştır. Ama şunu belirteyim. İnsanların bir hata yaptığın ı görüyorum. Filmin adı The Odyssey olarak konmuş. Yani O Serüven. Odisseus değil. Bu yeterli ve önemli bir yönlendirmedir. Filmin görsel yanı benim için pek anlam taşımıyor. (Bir tek Polyphemus’un (Tepegöz demeliyiz biz, ‘çok şöhretli’, ‘çok tanınan/söylenen’ demektir) askerleri yediği sahnenin Goya’nın muhteşem Çocuklarını Yiyen Kronos tablosunu yeniden ürettiği sahne ilginç.) Asıl yorum kısmı beni ilgilendiriyor.
Son kertede hiçbir film kaynağı olan edebiyat yapıtıyla aynı değildir. Ama yönetmenler bakımından iki yol daima mevcuttur. Ya, yazarın bakış açısını sinemaya olduğu gibi yansıtırsınız ya da o metni dilediğiniz şekilde yorumlarsınız. Her zaman vurguladığım gibi, sinema yönetmenindir ve her film kendi içinde bir bütündür. Bana lazım olan da yönetmenin getirdiği yorumdur. Zaten bütün sanat yorumdan ve üsluptan ibarettir. Yoksa, yeryüzündeki on, on beş konunun tamamını zaten Shakespeare yazdı, başka yazarların aşk, kıskançlık, korku, ihanet, dostluk, hırs... üstüne yeni bir şey yazması gerekemezdi. İşte o yorum ve bilhassa üslup farkı onları ayrıştırıyor. Her bina sonunda binadır. Mimardan mimara değişenin ne olduğudur binalar arasındaki fark.
Nolan, bir Hollywood yapıtı gerçekleştirdiğini, ne yaparsa yapsın bu filmin de popüler kültürün bir parçası olacağını bilerek (çünkü, sinema popüler kültüre hatta kitle kültürüne aittir) çalışmış. Ortaya, Hitchcock’tan beri devam eden ve Quentin Tarantino’nun söylediği gibi, seyirciyi bir ‘plastik’ olarak yoğuracak sinema ‘trüklerine’ dayanan bir film çıkmış. Eğer kitle kültürüne ait olmasaydı, hatta 21. yüzyılın kitle kültürüne dayanmasaydı ortaya böyle bir Odiseus tartışması çıkar mıydı? Dünya onunla yatıp kalkıyor. Ben de bu yazıda destanın beni ilgilendiren ‘gizli’/kapalı (hermetik) yanlarını, filmin onları ele alış şeklini, ifade ettikleri öte-anlamları ele alayım. Bir sonraki yazımda da başka açılımlarını irdeleyeyim.
***
İyi ki bu film yapıldı ve bu tartışmalar doğdu. Sonunda bir klasiğin günümüze uyarlanışını izliyoruz. Klasik kavramıyla ilgili bugüne kadar Harold Bloom da, Italo Calvino da ciddi sözler ettiler ama en önemli tanımı Albert Camus yaptı. 1943 tarihli ‘Zekâ ve Darağacı’ adlı makalesinde ‘klasik, insanın kendisini tekrarlaması ve nasıl tekrarlayacağını bilmesidir’ dedi. Odisseus bize bu gerçeği bir kere daha öğretiyor. Ortada ister bazı yorumcuların dile getirdiği gibi İsrail karşıtı ve onun Gazze’de yaptığı korkunç işleri kınayan bir yorum-film olsun, isterse Odisseus’u Hıristiyanlaştıran, o mercekten gören bir yapıt bulunsun, Odisseus bizi yeniden bu büyük ve büyülü yapıtın üstünde düşünmeye itiyor. Ayrıca ilk kez 1610’larda İngilizceye çevrilen Homeros’un Hıristiyanlıkla birlikte düşünülmesi yeni değildir. Konu üstünde belli bir literatür mevcuttur. Kaldı ki, Hıristiyanlık antik Roma’da doğdu. Romalılar o sırada antik Yunan düşüncesiyle meşguldü. Muhtemelen o felsefeyle Hıristiyanlık arasında bazı ilişkiler kurdular. Hıristiyanlık, kökleri antik Yunan felsefesinde olan bir dinî düşünce sistemi olarak şekillendirildi.) Şimdi bu bütünleştirme başka bir düzeyde cereyan ediyorsa doğal karşılanmalı. Neticede başlı başına bir kozmogoniden, bir metafizikten söz ediyoruz.
***

Bilenler bilir, benim gerek üniversitede bu konularla ilgili derslerimde gerekse ‘okuma listelerimde’ baş yeri önce (kronolojiyle) Gılgamış Destanı sonra İlias ve Odisseus almıştır. (Daima şaşırmışımdır, bizdeki telaffuz ve imlaya. Destanların orijinal adları yazdığım gibidir. Fakat biz kısmen o kelimelerin Latinler/Romalılar tarafından kullanılan halini, kısmen Fransızların dönüştürmelerini benimsemişizdir. (Odisseus’un Latinlerdeki adı Ulisses’tir.) Bu kelimelerdeki ‘y’ harfini ‘Türkçede i’yle karşılamakta sakınca yoktur. ‘Truva’ diye bir kelime Yunancada mevcut değildir. Yunancada aynı coğrafyaya işaret eden iki kelime vardı. Birisi kral Tros’un adından gelen Troia idi. Fransızlar bunu ‘Truva’ diye telaffuz etti. Önce Fransızcanın istilasına uğradığı 11. Yüzyıldan başlayarak İngilizce, sonra da 19. Yüzyıldan itibaren biz onlardan aynen devraldık. İngilizler biraz dönüştürüp ‘Troy’ demeyi sürdürdüler. Tamamen bizim coğrafyamızda yer alan bu kentin adını Troia veya Troya olarak telaffuz etmeliyiz. Aynı yerde Tros’tan sonra krallık eden oğlu İlos kale duvarlarını, surları yaptırdığı için bu defa kendi adını verdiği kent antik Yunancada Ilion diye anılmaya başladı. Ama bu isim özellikle Latin şair ve yazarlarının tesiri altında neredeyse hiç kullanılmaz oldu.)
Bu iki kitabı okumadan ‘Batı bilincini’ kavramak olanaksızdır. O kadar ki, hayranı olduğum Erich Auerbach, şurada, Bebek’te yazdığı ve Batı kanonunu irdelediği muhteşem kitabı Mimesis’e ‘Odisseus’un Yarası’ adlı bölümle başlar. Gerçekten de Batı kanonun en temel yapıtı bu iki kitaptır. İki kitap da birbirinin ikizidir. Belki de aynı kitaplardı, bilemeyiz. İkisi de 24 bölümden ve 15 bin mısradan oluşur.
***
Niye bu iki kitap kanoniktir? Çünkü, insanın evrensel var oluş dramını ilk kez temellendirmişlerdir. İnsanın kozmoik bir yapıda kendisine ilk kez yer bulma, kendisini tanıma çabasıdır klasikler. İnsanı bir teoloji olarak benimsedikleri ve ona ait olan her şeyin üstünde düşündükleri için sonraki kuşaklar onları çoğaltabilmiştir. İnsan bu metinlerde bir evrendir. Tanrı’nın karşısında acizdir ama o acziyet dahi bir var oluş serüvenine dayanır. Tragedya, ayrıca çok önemli bir çizgi çeker insanın var oluşuna. Tragedya insanın bir iyiyle bir kötü arasında kalması değildir. İki doğru veya iyi arasında karar vermemesi, yol bulamamasıdır. Bu da yeteri kadar onlara insanın ‘korkak, cahil, cesur ve hakîm (hikmeti olan)’ yanı üstünde düşünme olanağı sağlar.
Tüm bu dramatizasyonun kökeninde Troya savaşı yer alır. Savaş, insanlığın kendisini sınadığı ve insana ait olan her türden duygu ve davranışın en çıplak ve en uç noktalarda yaşandığı bir fiildir. Nitekim, Homeros destanlarının, İzmirli bu kör hemşehrimizin ‘anlattığı’ bu iki büyük epopenin, bunca kalıcılığını sağlayan ana unsur dramatik boyutudur. Bir de ardından gelen antik Yunan tragedyalarıdır. Aynı savaşın etrafındaki takım yıldızlarıdır. Elimizdeki bu 32 oyunun tamamı iki hanedanda cereyan eder. Birisi, Odisseus’un sarayıdır, Tebai’dir, diğeri Atreus’un yani Agamemnon’un sarayı. Sadece bu iki olgu dahi Homeros destanlarının bugüne nasıl aktarıldığını kanıtlıyor.
***

Bu iki destan, metin olarak 21. Yüzyılda baştan başa okunur mu, okunabilir mi, bir şey diyemem. Çok özel meraklıları ve uzmanları dışında sanmıyorum. (Zaten 21. Yüzyılda edebiyat okuru, opera izleyicisi gibi olacak. çok küçük ama çok seçkin, çok özel bir merakla donanmış, çok ayrıksı bir çevre.) Ama Batı tarihinde dört kere insanlık antik Yunan’a döndü ve oradan büyük birer medeniyet üretti. Birincisi, antik Roma’dır. Bugün elimizde antik Yunan sanatına ait çok şey onların yaptığı ‘replika’lardan gelir. (Elbette (Lord) Elgin mermerleri veya Milo Venüs’ü türünden yapıtlar mevcuttur, ben Belvedre Torsosu türünden yapıtları kastediyorum.) İkincisi, Rönesans’tır. Bu çağda antik Roma ve Yunan yeniden keşfedilmiştir. Yeniden doğuş, Greko-Roman kültürünün yeniden doğuşudur. Üçüncüsü, neo-klasik dönem dediğimiz 1660-1800 arasındaki zamandır. Dördüncüsü, ‘aklın uykusu’ diye adlandırılan dönemdir ki, Freud’u, Nietzsche’yi kapsar ve 1880-1920 arasında cereyan eder. Bu dönemlerde ortaya konan tüm yapıtlar antik Yunan tragedyalarına bakar ve onlardan türetilmiştir. Dolayısıyla hepsinin kökenini hazırlayan Homeros nasıl kanonik olmaz?
***
Bu öykülerin Batı bilincinde ve kültür tarihinde bu derecede yoğun bir etki icra etmesinin öteki sebebi, bizzat Troya hikâyesinin kendisidir. Bir kişinin, Schliemann’ın bir öyküden yola çıkarak kenti ‘bulması’ hem öykü ve serüven olarak ilginç ve çekicidir hem de Batının genesis (köken/orijin) sorununu çözmesi açısından önemlidir. (Katiyen bul(a)mamıştır; bir kere o, Pınarbaşı’nı Troya sanıyordu, bugün Troya kabul edilen Hisarlık’ı bulan ve Schliemann’ı orayı kazması için ikna eden, bu kente ondan daha fazla emeği geçen fakat daima olduğu gibi adı unutulan Frank Calvert’tir. Schliemann’ın bulduğu meşhur hazine de iddia ettiği gibi Priamos’un değildir. Ondan çok daha eskiye giden bir döneme aittir. Yine meşhur Agamemnon’un Maskesi de öyle, Troya’dan 3-4 yüzyıl eskidir.) Yani, hem Batı uygarlığının somut bir kökene dayandığının kanıtlanması hem de tarihsellik kavramının bir süreklilik içinde cereyan etmesi ve somutluğu bu destanları, tabiri caizse bugünleştirmiştir. Bir tarihsel kahramanla gündelik hayat içinde yan yana gelmenin tesirini kim inkâr edebilir?
***
Daha önce Akdeniz’i anlattığım yazımda belirttiğim gibi 50 yıldan fazladır bu kitaplarla iç içeyim. Beni destanın kendisi elbette ilgilendiriyor. Ama daha çok onlardan hareket eden felsefe, siyaset bilimi, hukuk kuramı, psikanaliz yorumlarını seviyorum. Destanlardan çıkıp, bambaşka yerlere varıp yeniden onlara dönmek, o paraboller, o çemberler beni etkiliyor.
Yüzlerce insandan söz edilebilir ama bu yöntemi, bu yorumsamacı tutumu bana aşılayan esasen Freud’dur. Onun Dostoyevski’yi okuyup baba katilliğini (patrisit), Sophocles’i okuyup Oedipus (tamı tamına ‘şiş (ödemli) ayak’ demektir) kompleksini, Michelangelo’ya bakıp yüceltme düşüncesini, Leonardo’ya bakıp onun bastırma kompleksini ve daha nicelerini ‘bulan’ Freud’dan sonra, mesela, Agamben’in Kafka’nın kent kapısı öyküsünü hukuk kuramını geliştirmek için yorumlamasıdır beni çeken.
Klasik metinler bu bakımdan, başta söylediğim gibi, insan trajiğini meydana getiren olguları, içerdiği, kapsadığı için ebedidir. Zaten Freud, şu Aklın Krizi döneminde doğmasaydı bahsettiğim çalışmalarını ne kadar gerçekleştirirdi, Nietzsche, Yunanlıların Trajik Çağında Felsefe’yi yazar mıydı, cevabı kuvvetle meçhul bir sorudur.
***

Odisseus’a geçmeden önce her iki destanın da ortak yanına değineyim. İki destanın da ortak tematiği düzendir. Nolan’ın Odisseus’u bu gerçeği tüm film boyunca vurgular. Filmde, kahraman, düzeni ‘ebediyen’ bozan insandır ve bunun ağır pişmanlığı içindedir. Destan böyle bir portre çizmez. Ama şüphe yok ki, özellikle İlyada düzenin çöküşünü anlatır. Yağmacı ve yeni kolonizatörlerle eski (aristokratik) düzen arasındaki çatışmadır konu. Achilleus, o yağmacı kralları eleştirse ve karşı gelse de, ne yazık ki, yeni yağmacı/sömürgecilerden yana olmuştur. (George Thomson’un Tarih Öncesi Ege hala mükemmel bir kitaptır.)
Odisseus ise eve dönerek bozulmuş düzeni yeniden kurmak isteyen Odisseus’un hikâyesidir. Destanda öyle olur, Odisseus yeniden Ithaka tahtına oturur. Gerçi, kör bilici Tiresias onun son bir yolculuğa çıkacağını söyler, Homeros da sonsuza kadar sarayda kalmayacağını duyumsatır metinde ama, evet, tahta oturmuş ve düzeni kurmuştur. Athena da düzeni oluşturmak için ortaya çıkmıştır. Ondan sonrası nasıl cereyan edecektir, başka bir mesele fakat bu düzen kaygısı destanların (ondan sonra gelen destanların da) başlıca meselesidir. Şimdi şu polymechanos (elinden her iş gelir, türlü türlü alet yapar diyelim) Odisseus’a gelelim.
***
Benim açımdan Odisseus’un en önemli yanı, herkesin sandığının aksine bir tür karşı-kahraman olmasıdır. Bu gerçek onun adında dahi saklıdır. Odisseus antik Yunanca da pasif ve aktif olarak aynı maksada dönüktür: pasif olarak, ‘acı çeken adam’ manasına gelir, aktif olarak da ‘acı çektiren adam’ demektir. Destanın 19. Kitabında Homeros baba bunu açık açık yazar: adı ona hırsız olan ana-dedesi Autolicus (o da çok güzel, ‘yalnız kurt’, ‘bir başına/kendine (oto) kurt’ demektir) koyar ve ‘ben nefret edilen bir adamım (odyssamenos) onun adı da öyle olsun, ‘odisseus’ olsun der. İsmiyle ‘müsemma’ olarak, Odisseus da acı çeken, çektiren ve Tanrıların sevmediği ama saydığı birisi olur. (Nolan’ın filmi bu bakımdan doğru konumlandırılmıştır.)
Bir kere beni etkileyen budur. Odisseus, kitap boyunca ‘kurnaz’ hatta ‘hileci’ diye anılır ki, Troya’nın alt üst olması da onun tahta at hilesine dayanır. Bir ‘ayağına tez’ Achilleus veya ‘atları evcilleştiren’ Hector değildir. (Bizim kuşak Lattimore çevirisine müpteladır. Hala da öyledir benim için. Fakat art arda çıkan Emily Wilson ve dostum Daniel Mendelsohn’un çevirileri günceldir. Bizdeki çeviriler ise gelecek yazıda...) Daima yalan söyler, kandırır, saptırır, maksadı hedefine varmaktır. Sonunda varır.
Odisseus’un evine varmasından Batı bilincine belli başlı birkaç miras kalır. Birincisi yolculuktur. Odisseus’un zahmetler ve çilelerle dolu yolculuğu o kadar etkileyici olmuştur ki, Batı sineması da Batı edebiyatı da bu yolculuk, kahramanın yolculuğu kavramı üstüne kuruludur. Aslına bakarsanız aynı hadise tragedyalarda da mevcuttur. Tragedyalar hamaratia, kahramanın hatasıyla başlar, hubris ile yani kibirler, kahramanın hatasında direnmesiyle devam eder, peripateia yani kaderin ansızın dönmesiyle gerilim noktasına ilerler, anagronisis anında kahraman gerçeğini, durumunu, konumunu ayrımsar, catharis, oyunun sonunda cereyan eder, oyun doruğuna ulaşır, kahraman ve izleyici yolculuğu tamamlar acıma, korku, ürküntü duyuları içinde, Aristotles’in tanımıyla, arınır. Aynı yolculuk Hollywood sinemasında benzeri bir şemadadır. Şahıs, kahraman olma davetine direnir, başına bir iş gelir, mücadeleye karar verir ve başarır. Kaldı ki, Rudolf Wittkower’den beri simgelerin yolculuğunu biliyoruz. Yani her şey bir çekirdek tema etrafında cereyan eder.
***

Bu gerçek Nolan’ın filminde mevcut. Doğrudur, destanda Odisseus bir kahraman olarak gösterilir ama Nolan’ın onu savaş karşıtı bir pozisyona yerleştirmesi önemlidir. Üstelik Peneloppe ve Kalipso arasındaki Odisseus’u da ilginç şekilde temellendirmiştir. Peneloppe’ye varmak istemesi ve yolculuğun zahmetine katlanması gücüyle ilgilidir. Ama kendisini yatıştıran, lotus yapraklarıyla zehirleyip, adeta tutsak eden Kalipso’ya direnmesi ise maksadının, kendisine seçtiği yazgıya güvenmesinin işaretidir. Galiba destanın tabakaları arasına yerleştirilmiş en önemli unsurlardan biri budur: yazgının gerçekliğini, daima insani bir edimle bütünleştirmek. Bu durum Sirenler meselesinde de aynıdır, arzuya, şehvete direnmek. Kısacası Odisseus odur, direnebilen insandır.
Nolan’ın filmini, bugünkü film çalışmaları veya resmin çözümlenmesi (screen analysis) açısından ele alınca ikinci odak noktasını herhalde onun ‘feminist söylemi’ oluşturuyor. Kirke’nin askerleri domuza dönüştürüp yeniden insan yaparken ‘sahte kimliklerine’ dönmelerini istemesi çok önemli. Aynı şekilde Peneloppe de Telemakos’a çıkışır. Yirmi yıldır tahttadır ve hala ‘taht boş’ denmektedir, çünkü Peneloppe kadındır. Helen’in siyah bir kadın olması ise, Nolan’ın, 1990’larda Amerikan üniversitelerini alt üst eden Martin Bernal’ın Siyah Athena (Black Athena) kitabından etkilenip ürettiği bir yorum. Onu önemsemekle birlikte asıl mesele, yüzünde savaşın daimiliğini ve elbette korkunçluğunu ebediyen hatırlatacak olan izdir. Ayrıca, Helen’in Peneloppe’den Troya savaşlarını başlattığı ve onca felakete sebep olduğu için özür dilemesi başlı başına bir hamledir.
***
Gelelim meselenin can alıcı noktasına. Homeros destanlarından bugüne ve Hollywood sinemasına kalan en büyük miras baba-oğul hikâyeleridir.
Bin kere yazdım, bin birinci kere de yazayım. En basit aşk filminden en karmaşık drama, en basit komediden en karamsar trajediye, Hollywood ne anlatırsa anlatsın, sonunda baba-oğul çelişkisi üstüne bina eder yapıtlarını. Bu, değişmez kuraldır ve Odisseus’tan mirastır. Bu destan onca özelliğinin yanında bir baba-oğul filmidir ve Batı bilinç dışının en önemli motifini temellendirir. Yitik baba, bulunan baba, keşfedilen baba, daha sonra dinler ve politik kültler aracılığıyla Batı toplumunu sürekli olarak kendi içine hapseder. Freud’un son kitabının Musa ve Tektanrıcılık dahi döner dolaşır bu sonuca ulaşır. Devlet, imparatorluk, yurt bu bakımdan daima aranan, babayla özdeşleşmiş büyük çıpalardır. Destan da Nolan da iki arayışı, iki buluşmayı iç içe geçirmiş: babasını arayan oğulla, yitik evi arayan baba.
Bu gerçek o kadar Batının içine işlemiştir ki, James Bond filmleri meseleyi özellikle biraz dönüştürür. Hatırlayanlar olacaktır, James Bond yetimdir, yetimhanede büyümüştür ve onu ‘kontrol eden’ MI6 ajanı M adını taşır: M-İngilizcede anne demek olan ‘mother’ sözcüğünü simgeler. Skyfall filminin sonunda M, Bond’un kollarında ölür. Bond’un yetiştiği ‘yurt’ da yanar. Vatan ve yurt daima ‘ana’ ile bütünleşir. (Ama bir de ‘ata yurdu’ kavramı mevcuttur.) Ana ölünce yurt da yıkılacaktır. Oysa devlet babadır ve ebedidir. Bütün bu anlayışın Homeros destanlarından gelen yapısını unutmamak gerek. Nolan da her yanıyla hikâyeyi, Homeros’ta olmadığı kadar bu temel üstüne inşa etmiş. Ortada, bütün o vurdu-kırdı sahneleriyle ve fantastik yanlarıyla birlikte baba-oğul vurgusuyla da tam bir Hollywood yapımı var.
***
Benim Odisseus’ta önemsediğim Nolan’ın değişik bir yorum getirdiği Sirenler meselesi de benzeri bir yaklaşım gösteriyor. Toplumsal kuramcıların üstüne çok eğildiği bir konudur Sirenler. Çünkü, bu sahne, destanlarda, ebedi gerçeği, dünyanın tüm bilgisini kendisine vereceklerini söylemelerine rağmen, ona savaş başarılarını anlatıp devasa egosunu okşamalarına rağmen Odisseus’un Sirenlere direnmesiyle aşılır. Nolan ise, işin bu yanını ihmal eder. Sirenler, Odisseus’a ‘en çok istediğin en çok elde edemeyeceğindir, en çok elde edemeyeceğin şey ise elindeyken yitirdiklerindir’ demiştir.
İki yaklaşım birbiriyle taban tabana zıttır. Nolan, bir dramatizasyondan söz ediyor. Bu yorum yanlıştır. Çünkü, hukukçuların destanın yaklaşımını irdelemelerine yol açan husus, Odisseus’un o anlatımda gücünü ve kendisine sunulanları kendi iradesiyle, kendisine direnerek reddetmesidir. Hukuk her düzeyde tam da budur: gücün sınırlanması. Devletin demokratik yapısını sağlayacak olan da aynı çabadır: devletin bir toplum sözleşmesi içinde gücünü gerek anayasayla gerekse medeni kanunla sınırlaması. Zannederim, destanın en önemli yanlarından, boyutlarından birisi budur.
***

Nihayet benim için destanın hermetik (kapalı) özellikleri arasındaki en önemli olgulardan birisi Odisseus’un hiçliğidir. Bu bölüm başlı başına bir serüvendir. Odisseus Polyphemus’u (kiklop/Tepegöz) öldürmeye teşebbüs ederken kendisini ‘outis’ (hiç kimse), aynı manaya gelecek şekilde ‘me tis’ olarak tanıtır. Homeros burada bir kelime oyunu yapar. Çünkü ‘metis’ aynı zamanda (bitişik yazıldığında) hikmet tanrısıdır. Oysa kendisini Polyphemus’a hiç kimse diye tanıtması Odisseus’un zekasının işaretidir. Kiklop arkadaşlarına kendisini öldürmeye kalkanın ve kör edenin ‘hiç kimse’ olduğunu söyleyecektir.
Bir kere şunu belirtelim: bu, hiç kimse olmak konusu Odisseus destanına atfen çok incelenmiştir. Çünkü, bir eylemde bulunmak ancak kişinin kendi kimliğinden, aidiyetinden soyunmasıyla mümkündür. Hırsızların, mesela, yüzlerini kapaması sadece tanınmamaları anlamına gelmez. Evet tanınmayacaklardır, çünkü, artık kimse değillerdir, hiç kimsedirler, eylemin insanıdırlar. Eylem, kişinin benliğinden, kimliğinden, kişiliğinden daha üste çıkmıştır, onları aşmıştır.
İkincisi, destanın sonunda da Odisseus, dilenci kılığına girerek yine hiçleştirmiştir kendisini. Tasavvufta da görüldüğü şekilde, dilenci, kendisini tamamen hiçleştiren, öylelikle de en yüksek mertebeye erişen kişidir. İnsan en yüce makama erdiğinde kendisinden soyunmayı başarır ya da tersi, o makama erişmek için kendinden uzaklaşmayı bilmen gerekir. Asıl bilgelik, asıl ulvilik o zaman başlar. onca maceradan, tecrübeden, badireden sonra, her şeyin sahibi olan ama hiçbir şey olmayan veya her şeyden soyunarak sadece kendisi olarak kalan Odisseus, doğuda aynı alandaki muazzam birikime kıyasla Batının imgeleminde bu yanıyla ne kadar yer alır bilinmez ama söz konusu hiçlik destanın en dramatik noktasıdır.
***
Film, Odisseus’un kendisini sürgüne göndermesiyle bitiyor. Destanda, belirttim, böyle bir son bulunmuyor. Ama Nolan’ın çizdiği karaktere bu son uyuyor. Tahttan vazgeçmiş, yaptıklarının nedameti içinde bulunan Odisseus Batıya, yani güneşin battığı yöne/yere, ölüler dünyasına gidecektir. (Batı, bu yön Homeros’ta ve antik Yunan’da aynı zamanda hafıza, hatırlama, unutuş demektir. Doğu ise yeniden doğmak, yaşam anlamına gelir.) Odisseus, tıpkı Sirenlere karşı direnmesi gibi, filmde de kendisi için, kendi iradesiyle bir savaş ‘suçlusu’ olarak sürgün kararı verirken tüm yetkilerini yitirmektedir, kendisini yeniden hiçleştirmektedir. Nolan’ın bu yorumunu önemsemek gerekir.
***
Odisseus hâlâ yolda, demektir ki hepimiz hâlâ yoldayız...