Köşe Yazısı
Hasan Bülent KAHRAMAN
Bitmeyecek Odisseus’un yolculuğu
Destanlar ve antik tragedyalarda kahraman bir amacın peşindedir. Şeks Baba ise kahramanlarını bizzat kendilerinin, iç dünyalarının peşine salmış, kendilerini arama çabasına sokmuştur. Birinde evrenin sonsuzluğu insanı teslim alır, ikincisinde insanın büyüklüğü ve derinliği (bazen de küçüklüğü) evreni teslim almaya niyet eder. Ama son kertede destanlar ve tragedyalar hâlâ çözemediğimiz şu insan denen düğümle uğraşır
Şimdi gelelim bambaşka bir soruya.
Nasıl oluyor da, 2500 yıl önce anlatılan bir destan, Odisseus, 21. yüzyılda hâlâ ilgi topluyor, insanlar peşinden gidiyor? Üstelik, bu destan uykuda kalmış ve ansızın uyanmış, aramıza katılmış değil. Onlarca muhteşem örnek verilebilir ama ben mesela Alfred Lord Tennyson’un bu destanı yeniden yorumladığı ve bilen herkesin ezberinde olan şiirini anımsıyorum. Öyle aman aman uzunlukta olmayan, hatta kısa sayılabilecek bu şiirde İngilizlerin bu büyük ozanı dönüp, destanı yeniden yorumluyor. Ezra Pound, 20. Yüzyılın da, bütün şiir tarihinin de en önemli yapıtlarının başında gelen Kantolar’ın, bu devasa kitabın ilk şiirine Odisseus ile başlar: Ve sonra indik gemiye/Dev dalgalara çevirdik yönünü, Tanrısal denize doğru ve/Direği diktik, yelkeni açtık o kara gemide/Taşıdık içeri koyunu, kuzuyu bir de ağlamaktan ağırlaşmış/ Bedenlerimizi ve pupadan gelen rüzgarlar/Bizi ileriye doğru attı, yelkenleri şişirerek/Yaman Kirke’nin işi bu, güzel belikli Tanrıça./
Yine 20. Yüzyıl edebiyatının ele avuca sığmaz, edebiyat tarihinin gelmiş geçmiş en önemli romancılarından James Joyce, modern bilincin kurucu yapıtlarından olan, bitmez tükenmez romanı, Ulysees’te (Latinlerin Odisseus’a verdiği ad) bir kez daha destana döner. Leopold Bloom, bir karşı-Odysseus’tur. Kaldı ki, bu kitap 20. yüzyılda yazılmış başlı başına bir epope kabul edilir.
(20. yüzyıl destanlarına girmeyelim. Onların tamamı ‘solcu/komünist’ yazarların elinden, kaleminden çıkmıştır. Pablo Neruda’nın yazdığı, şair Adnan Özer’in çevirdiği Evrensel Şarkı mesela, muhteşem bir destandır. Ama 20. Yüzyılın en büyük destanı, hiç kuşkunuz olmasın ne Charles Olson’un çok sevdiğim kitabıdır ne başkası, bal gibi Nazım Hikmet’imizin Memleketimden İnsan Manzaraları’dır. Onun insani derinliği, kurduğu toplumsal/tarihsel çerçeve, içerdiği serüven boyutu diğer destanlarda asla bu kapsamda, genişlikte değildir. insan onu okurken bir şairin evreni kucaklama ve yerinden oynatma gücü karşısında en az Homeros veya Shakespeare karşısında duyduğu hayreti duyar.)
Her zamanki sözümü ederek belirteyim, hiç komplekse gerek yok, dünya şiirinin en önemli isimlerinden sayılması gereken Melih Cevdet Anday ustamız Kolları Bağlı Odysses’u yazdı. 1962 yılında kitap olarak yayınladı. Derken, 1985 yılında, 23 yıl, çeyrek asır sonra Troya Önünde Atlar geldi. Bunlar, o destanları/efsaneleri yeniden ele alan muhteşem şiirlerdir. (Biz kıymetini bilmiyoruz ama 1971 yılında Unesco, Melih Cevdet Beyi (ona daima böyle hitap edilirdi, o da herkese ’siz’ derdi ve adının sonuna Bey/hanım eklerdi) Dante’nin, Cervantes’in ve (Urlalı hemşehrimiz) Seferis’in yanında dünyanın, insanlık mirasını taşıyan ve zenginleştiren en önemli edebiyatçıları arasında saymıştır.) Üstelik Melih Bey, Odisseus’a şimdi burada açıklamayayım, çok önemli bir yorum getirmiş, onu modern insanın felsefi sorunlarıyla baş başa bırakmıştır. Bu üç destanın yeniden yorumu ve yazımı evrensel bir olgudur, çünkü, Melih Bey, şiirini kurarken mesela Şeyh Galip’ten de yararlanmasını bilmiştir.
* * *
Niye, ne var bu destanlarda ki, yüz yıllar, bin yıllar geçiyor, fakat bunlar ayakta kalıyor?
Yaşar Kemal ustamıza Homeros’un destanlarını Türkçeye çeviren Azra Erhat ‘Homerosoğlu’ demiş. (Erhat ve Mavi Anadolu serüvenini başka bir yazıda ele alacağım.) Rivayet odur. Çok da yakışır. Ben, kendisiyle defalarca Homeros üstünde konuştum. Barry Tharaud, yapıtında, Yaşar Kemal’in, sadece Anadolu’da Homeros geleneğinin hâlâ sürdüğünü belirtmekle yetinmediğini, mesela Tolstoy’un dahi Iliada geleneğinden geldiğini saptar ki, doğrudur, anılarında aynen bunu söyler. Zaten, Yaşar Abi, destan dediği kadar da ‘epope’ derdi ve ‘herkesin bir Çukurova’sı var’ diyerek Faulkner’ın romanlarının içine yerleştirildiği, muhayyel Yoknapatawpha County’yi kendi toprağıyla özdeşleştirirdi.
Yaşar Kemal’in hayata bir ‘aşık’ olarak başladığını, okuma yazma bilmezken aşıklardan türküler ezberlediğini, sonra da ağıt ve türkü derlemeciliği yaptığını anımsayalım. (Annesi ağlayarak yalvardığı için o işten vazgeçmiştir.) Kısacası, Homeros geleneği gerçekten devam ediyor. İnce Mehmet’i bir tür Odisseus olarak görenler az değildir. Anadolu’da, mesela hemşehrilerim Karslı büyük aşıklar ve daha niceleri, eski aoidoi ve satraplar gibi çalıp söylüyorlar, Köroğlu’nun, Battal Gazi’nin, Hazreti Hamza’nın öykülerini kuşaktan kuşağa aktarıyorlar.
Büyük Kürt dengbejler keza dimdik ayaktadırlar.
* * *
Eğer, daha önceki yazımda belirttiğim gibi Batı kanonunu ve bilincini (bilinç dışını) meydana getiren destanlardan söz ediyorsak, her şeyin başlangıcı olan, Tuncel Kurtiz’le, uzun alemlerimizde, gece gündüz üstünde konuştuğumuz, birbirimize okuduğumuz Gılgamış Destanı var. Ama, bütün görkemine, yüceliğine ve temel meselesinin hele 21. Yüzyılda büsbütün ‘yaşanmasına’ mukabil (ölümsüzlük ardındandır, bütün bu sağlık çalışmaları, tıptaki gelişmeler, ‘longevitiy’ gayretleri hepimizi Enkidu’ya dönüştürmüştür) o destan Homeros Babanın anlatıları kadar gündelik bilinçte ve popüler kültürde yer tutmaz. Yukarıdaki sözlerime şimdi bir yıldız daha ekleyeyim: Melih Cevdet ustamız o destanı da ele alıp Ölümsüzlük Ardında Gılgamış’ı yazmıştır, uzun bir şiir olarak. Yine çok farklı, çok ilginç, felsefi bir yorum ekleyerek.
Yıllardır, ‘Büyük Yapıtlar’ dersinde, ‘destanlar, sağalar, epopeler’ bölümünde anlattığım Kalivela, Nibelungen, Beowulf, Şinto, Ramayana destanları, Norse sagaları gibi ulusal destanları bir yana çıkarsak, evrensel diyebileceğimiz destanların bazıları daha geniş kitlelere erişmiş bazıları o niteliği kazanmamıştır. Evet, neden?
Onca açıklama var. bir kere bu destanlar ‘menmonic’ yani bellekle ilgili yapılardır. Bellekse insanlığın tarihiyle birlikte oluşturduğu bellektir. Neredeyse temel dürtülere bakılırsa hiç değişmemiştir, hep aynı kalmıştır. Bugün eğer hâlâ Homeros destanlarını okuyorsak, ki cevap aradığımız soru odur, ne değişmiş olabilir ki? O zaman şunu söylemek mümkün: mitler, insanın adım adım geliştireceği logos’un öncesidir. Rasyonel değildir, emosyoneldir.
Bütün o ‘destanların doğuşu’ tezleri içinde en ‘geçerli’ saydığım Hans Blumenberg’in öne sürdüğü görüşe göre, mitler ve destanlar tabiatın insansılaştırılmasından (antropomorhizing) türer. İnsan, der, dünyaya geldiği andan başlayarak çok ciddi bir ‘var oluş terörü’ne maruz kalmıştır. Hem etrafındaki olaylar, hem yer değiştirmesi, her defasında onu çok ciddi bir terörle yüzleştirir, şimşekler çakıyor, fırtınalar çıkıyor, yağmur, soğuk, don. Sonunda rüzgârın Zeus’a, denizin Poseidon’a dönüşmesinden daha doğal ne olabilir?
Güzel, ‘var oluşsal terör’ ifadesi yerinde ama kolay bir açıklama. Bir adım ilerisi, konuyla uğraşan herkesin ezbere bildi Joseph Campbell’in getirdiği ve ‘mitler toplumsal düşlerdir, düşler de özel (private) mitolojiler’ açıklamasıdır. Bu da güzel. Hatta daha da güzeli onun getirdiği ‘yaşam geçişleri’ tezidir. Yaşamın evreleri ve onun insanın var oluşu, doğa içindeki konumu bakımından yarattığı yabancılaşmadır. Yine, onu aşmak için insan mitlerdeki doğa-insan ilişkisine sığınır.
Bütün bunlara rağmen beni hâlâ tatmin etmeyen ve açıkta kalan yanı tartışmanın, ‘kahramanlardır’. Kahramanların ortak kimlik olduğunu biliyoruz. Bakhtin, Stalin terörü tarafından yok edilmeden önce bunu vurguluyor ve kahramanın, devletlerin, imparatorlukların kuruluşuyla at başı gittiğini belirtiyordu. Hazreti Musa dahi bu çerçeve içinde yorumlanabilirdi. Kabul...
Kabul etmekle birlikte, başka bir yere gelmek istiyorum. Destanların ve kahraman(lar)ın konumu, bana göre konumsuzluktur. Her kahraman, yukarıdaki filozofların hepsinin farklı şekillerde belirttiği gibi, benim yıllardır kullandığım ifademle, insanın, evrensel var oluş tragedyasına tekabül eder. İnsan, yeryüzünde yabancıdır. İnsanın tarihi kendisine bir kimlik, aidiyet, mekân aramakla özdeştir. İnsan, bunları tek başına yapamaz. İstese de istemese de toplumsal bir varlık olarak yeryüzündeki mevcudiyetini ortaklıklar içinde tesis etmek zorundadır. Kurduğu yapının her bir taşı onun evrensel konumunda bir gerçekliğe tekabül eder. Onların bazıları soyuttur. Antik Yunanların ‘eudaimonia’ yani mutluluk, ‘arete’ dedikleri erdemle/onurla/ahlakla sağlanır. ‘Kleon’ dedikleri zafer, ‘time’ dedikleri onur içindir.
Demek ki, destanlar, fizik açıklamaların ötesinde insanın o evrensel var oluş trajedisi içinde bir metafiziğe işaret eder. Herkes bu metafiziği bir şekilde yaşar. Ama mutlaka yaşar. Çünkü, ‘evrensel var oluş trajedisi’ demek hepimizin öleceğimizi bilerek yaşamamız anlamına gelir. yeryüzünde öleceğini bilerek yaşayan tek varlık insandır. (Aynı şekilde düşünerek, planlayarak hemcinsini öldüren tek varlık da insandır. Çünkü insan evrimde bir sapmadır. O sapkınlığı ona aklı sağlamıştır veya saparak aklını geliştirmiştir. Fakat vahşi yanı aynen kalmamıştır, uygarlıkla bütünleşerek büyümüş ve gelişmiştir, korkunç bir boyut kazanmıştır.) Öleceksek, kendimize bir kalıcılık zırhı kurmamız gerekir. bu zırh ancak metafizikle ve soyut kavramlarla oluşturulur. İşte Kahramanlar ve içinden geçtikleri o sınama çemberlerinin her birisi ayrı ayrı bir soyut kavram inşa etmek çabasına dönüktür: cesaret, onur, erdem hatta yurt sevgisi, insancıllık, dayanışma... Destanlar ölümlü insanın tek ölümsüzlük olanağıdır.
Platon’u hatırlamalı. Dört temel değerden söz ediyordu. Ussallık ve bilgelik olan sophia, güç ve cesaret demek olan andreia, denetimlilik ve ılımlılık demek olan sophrosyne, adalet demek olan dikaiosyne. İnsan ancak bunları yerine getirdiğinde insan olacaktı. İşte Homerik destanların özü budur. Yer yüzünde kendisine yer arayan insan ancak bu değerleri üretir, onlarla özdeşleşirse o yeri bulabilir. Homerik destanların çekirdeği kahramanlardır. Kahramanlar bu arayışın öncüleri ve acılarını çekenlerdir.
* * *
Söz konusu destanların bugün de okunmasının hatta izlenmesinin nedeni burada yatar. Bu değerleri elde etmek bugünkü insanın da ereğidir. Ama insan sadece bu koşullardan ibaret değildir. İnsanın, insan olmaktan gelen karakteristikleri vardır. Hepimizde kıskançlık, öç, kin, nefret, tutku, ihtiras, yücelik duyguları yaşıyor. Homerik kahramanlar bir yandan da onların peşindedir. Dolayısıyla insana ait her şey bu destanlara serpilmiştir. İnsan o destanları okurken aslında kendisini okur. O zaman devreye gelmiş geçmiş en tam edebiyatçı dediğim Shakespeare girer ve ‘çağdaş’ tragedyaları yazar, çağdaş kahramanları üretir.
Nitekim, Hegel, muazzam kitabı Estetik’te tragedyalara eğilir ve onları özellikle, Shakespeare üstünden inceler. Dört oyunu ele alır: Macbeth, Othello, Hamlet, Kral Lear. Bu dört oyunda da, son büyük filozofa göre (büyük felsefe tarihi Hegel’le tamamlanmıştır) önce bir içe bakış vardır, sonra Hegelci çatışma gelir, nihayet çözüm ortaya çıkar.
Macbeth, esasen işlediği cinayetin farkındadır ve o cinayetle moral dünyanın kurallarını çiğnediğini bilir. Ama bir yandan da kendisini iktidarın gücüyle var etme çabasındadır. Sonunda kendi ahlaki dünyasını yıkar ve hayatını tümüyle anlamsız bir hayat olarak nitelendirir.
Othello, karısının saflığına inanmakla, onurunu kurtarmak arasındaki büyük çelişkiyi yaşar. Nihayet gerçekler ortaya çıkınca, adalet adına işlediği cinayetin neticesi olarak yine bir başka adaleti yerine getirerek kendi özünü aşar ve intihar eder.
Hamlet, modern insanın zihinsel çelişkisi içindedir. Bir yanda eski dünyanın kuralları vardır ve onun gerektirdiği ‘klasik’ öç alma çabasını göstermek zorundadır, diğer yanda da modern insanın çözümleme, kanıt bulma, somutlaştırma, yanlıştan kaçınma çabasına sürüklenir. Her şeyi çözümlemenin sonucunda hiçbir şey yapamaz olur. Ancak dünyanın yükü taşınmaz hale geldiğinde harekete geçer ama o hareket trajik sondan başka bir şey değildir.
Kral Lear da eski düzenin feodal değerleriyle yeni dünyanın makyavelist çıkar dünyası arasında sıkışmıştır. İktidar gücünü kızlarının kendisine göstereceği bağlılık ve sevgiyi elde etmek için kullanmak istemektedir. Sonunda insani değerleri bulur ama bu onu iktidardan ve bilincinden soyutlar.
* * *
Bütün bunlar insanı insan yapan hasletler veya zaaflardır. Hegel, Homerik destan veya trajik kişiyle Shakespeare kişileri arasında önemli bir fark görür. Destanlar ve antik tragedyalarda kahraman bir amacın peşindedir. Şeks Baba ise kahramanlarını bizzat kendilerinin, iç dünyalarının peşine salmış, kendilerini arama çabasına sokmuştur. Birinde evrenin sonsuzluğu insanı teslim alır, ikincisinde insanın büyüklüğü ve derinliği (bazen de küçüklüğü) evreni teslim almaya niyet eder. Ama son kertede destanlar ve tragedyalar hâlâ çözemediğimiz şu insan denen düğümle uğraşır.
İşte bu nedenle Odisseus hâlâ okunuyor, izleniyor, çözümleniyor.
Odisseus bu nedenle hâlâ yolda...