Köşe Yazısı
Hasan Bülent KAHRAMAN
25 yılda bir/kaç parti, bir/kaç iktidar
Bugün kendi içinden dahi ‘kültürel iktidarı’ kuramadığı için eleştirilen bir AKP mevcutken, yeni toplum yapısı daha büyük bir önem taşıyor. Bu dönemin yeni ittifakları gereksindiği besbelli. Kaldı ki, mevcut sistem sadece iki partili bir sistem tayin etmedi, her partinin yanına bir ikinci parti almasını zorunlu kıldı. Demokratik açıdan çok önemli olan bu olgu yeni bir toplumsal dönüşümü tetikleyebilir. Ama siyaset deterministiktir. Yani olgular ve gerçekler üstünden ilerler. AKP bugüne değin bu
‘Beklenmeyen’ oldu ve kuruluşundan bir yıl sonra iktidara gelen Ak Parti 25. yılını doldurdu. Türkiye gibi bir ülkede kimse bir iktidarın 25 yıl sürmesini beklemez, beklemezdi. Bu herkesin bildiği gibi çeyrek yüzyıl demektir. Her şeye edebi bir ifade bulmakta mahir olan Fransızlar, üstündeki yarım yüzyıl geçmemiş olayları tarihten saymazlar. Ama neticede ortada bir birikim bulunduğu ve onu da incelemek gerektiği için, böyle 25-30 yıllık dönemleri ele alırken bugünün tarihi derler. Tabir, Ak Parti için geçerlidir. Ama Türkiye gibi yakın tarihi kesintilerle, kesiklerle (kupür) dolu ülkelerde ve benim çalışma ve hayata bakış yöntemim içinde hiçbir şeyi sadece bugünle bağlı görmediğimden, şu son 25 yıllık tarihi son, diyelim 100 yıllık tarih içine oturtmadan anlamak olanaksızdır.
Öylesi bir uzun değerlendirmenin yeri burası değil. O kadar değil ki, bendenizin Türk Siyasetinin Yapısal Analizi diye şimdilik iki cildini yazdığım bir kitap vardır. İlk cilt kuramlar, kurumlar, kavramlar üstünedir. Ama ikinci cilt 1923-1960 arasını işler. İlk halini yazdığım üçüncü cilt 1960-1980 dönemini ele alıyor. Peki sonrası? 1980-2002 mi? Bir cilt daha yazıp 2002-2030 mu incelemeli? Bunu şunun için söylüyorum: birkaç farklı yönden değerlendirince son 25 yıl Türkiye’de, tarihi 2002 yılına kadar getiren sistemin üretip biçimlendirdiklerinden çok farklı bir oluşum sergilemiştir. O oluşumu, tek başına aldığı kararlarla AKP değil, sistem içinde onunla diyalektik olarak çekişen unsurlara verdiği cevaplarla AKP hazırlamıştır. Yine de gerçek değişmez: bugün ortada 25 yıl öncesiyle mukayese edilmeyecek bir Türkiye var, iyi yönüyle de kötü yönüyle de.
Onu da belirtmek gerekir. Bir tek Ak Parti yok. 2002-2007, 2007-2013, 2013-2017, nihayet 2017-2026 arasında farklı AKP’ler var. Bu kaba bir bölümlemedir. Kendi içinde de ayrıştırılabilir. E-muhtıra, kapatma davaları, 17-25 Aralık, Gezi Olayları, Başkanlık sistemi bir yandan, 1 Mart Tezkeresi, Erdoğan’ın Başbakanlığı, Arap Baharı, Suriye politikası, Başkanlık Sistemi, parti içi iktidar çatışmaları bir başka yandan bu tarihi örüyor. Kısacası, büyük, geniş ve ağır bir dönem.
***
Bu iş nasıl oldu? Türkiye gibi 1908 sonrası tarihi çalkantılara boğulmuş, 1950 sonrası tarihi ise ordu-siyaset çatışması içinde geçmiş bir ülkede nasıl oldu da bir iktidar, üstelik sistemin daha başından itibaren reddettiği, tavır aldığı, yerinden etmek istediği bir iktidar 25 yıl direndi, ayakta kaldı ve Türkiye’nin çehresini tepeden tırnağa değiştirdi?
Sırrı aslında söyledim: Ak Parti, 2002 yılında kurulu sistem (establishment) tamamen tıkandığında, temsil kabiliyetini yitirdiğinde (bu temsil siyaset dilinde inandırıcılık demektir), devlet, demokrasi, sermaye-emek krizi yaşandığında iktidara geldi. Arkasındaki en önemli başlangıç itkisi budur. Onun da bir açıklaması var: modern devlet ve onun kurucu unsurları, yerlerini modern-sonrası bir döneme bıraktığını sezemeyecek, göremeyecek kadar körleşmiş, kabiliyetini yitirmiş, felçleşmişti. Farklı toplumsal taleplerin artık bir kulturkampf (kültür savaşı) ile kenara itilemeyeceğini, o savaşın demokratik kapasite genişletilmeden kazanılamayacağını anlayamıyordu sistem.
Benzeri koşullar daha önce de yaşanmıştı ama askerin devreye girmesi tamamen ona dayanan, onunla biçimlenmiş sistemin rehabilite edilmesine imkan yaratıyordu. Aslında 1960’la birlikte başlamış bu demokratik açılım ihtiyacına önce Demirel direnmiş, sonra Soğuk Savaş karşı koymuş, nihayet 12 Eylül 1980 darbesi baraj oluşturmuştu. Ama görülmeyen tam da oydu: tabuta çakılan son çivi 12 Eylül darbesiydi. Toplumun 1930’lara döndürülüp korporatist, homojen, entegre bir yapıya kavuşturulmasını hayal eden askerler o yapının üstlerine yıkılacağını görmemişti. O güne kadar sistem içinde ve kontrol altında tutulmuş dinci sağın önce 1994 yerel seçim başarısı, ardından 2002 genel seçim patlaması sistemin beline inen baltaydı. Üstelik asker/sistem dayanışması aynı muhakemeyle bir de o olmadık 28 Şubat hezeyanını ortaya çıkarmıştı.
Sonunda olan oldu, merkezin düzenlediği her darbenin ertesinde ‘kazanan’ ve o darbeyi sandıkta püskürten çevre 2002’de bir kere daha refleksini göstererek intikamını bu defa ağır şekilde aldı. Ayrıca bu defa iktidara hazırlanmış ve oyunu merkezin kurallarıyla oynayan bir parti vardı. Merkezin kurallarının başında kültür savaşı yapmak geliyordu. Merkezin sadece soyut düzeyde tuttuğu, Batılılaşma olarak yer ve zamanı geldiğinde karikatüral bir düzeye taşıdığı savaşı bu defa çevre demokratikleşme olarak ve çok somut şekilde temellendiriyordu.
Müslümanların, Kürtlerin, kadınların oluşturduğu kitle demokratikleşme meselesini aynen olması gerektiği gibi bir toplumsal alan (public space) konusu olarak görüyor ve kazanıyordu. Karşı tarafın, tekrar edeyim tamamen soyut planda sürdürdüğü laiklik tartışması da bu kesim tarafından ters yüz ediliyor, laikliğin demokratikleştirilmesi (isterseniz ‘oksimoron’ deyin) çerçevesi içinde o silahı da merkezin elinden alıyordu. 2002 iktidarından sonra geliştirilen ulusalcılık, düzenlenen Cumhuriyet Mitingleri, torbadan çıkarılan 27 Nisan e-muhtırası tamamen körleşmiş, çevresini göremeyen, anakronistik bir duruma düşmüş merkezin boşa çıkmaya mahkum hamleleri olarak gelişince Ak Partiye düşen iktidarını sürdürmek oldu.
Kısacası Ak Parti mi iktidara geldi yoksa Ak Parti bizzat kendisini yenilemekten aciz bir merkezin tarih dışı kalışıyla iktidara mı getirildi sorusu güzel bir sorudur.
***
Bir kere bu gerçek anlaşılmadan son 25 yıl kavranamaz ve kısacası Ak Parti kültür savaşları ve demokratikleşme tartışmaları üstünden iktidar olmuştur. Cumhuriyetin yüz yıl önce açtığı parantezin uzlaşmazlığı, kitlenin (yeni moda tabirle) rızasını talep etmemesi ile yalnızlaşan kitle, yeni sosyolojilerin ve demografinin itkisiyle kendisini merkez sağdan uzaklaştırmak pahasına Ak Partiyle bütünleştirmiştir.
Burada ilginç bir noktaya değineyim ki, söylediklerimin gerçekliğini tamamlamış olayım: Türkiye’de iktidarla 1950 sonrasında hatta 1938 sonrasında hep daha sağ muhafazakarlığa ve daha fazla Müslümanlığa kaymıştır. İnönü Atatürk’ten daha muhafazakar ve daha Müslümandır, Menderes İnönü’den daha sağ ve daha fazla Müslümandır. Demirel Menderes’ten, Özal Demirel’den, Erdoğan Özal’dan, hatta Davutoğlu Erdoğan’dan daha sağda ve daha Müslümandır.
Doğru mu? Doğru. O zaman 2002 iktidarında da tabanın merkez sağdan daha muhafazakar ve Müslüman bir kitleye kayması sosyolojidir. İşte mesele bu: sosyoloji anlaşılmadan, yok sayılarak, spekülasyonla veya hayıflanmayla, dövünmeyle politik analiz yapılmaz. Ak Partinin gerçeğini bu kanavada aramaktan başka çare yoktur.
Devam edeyim: 2002 iktidarı, modernleşmenin Türk sağında ifade ettiği anlamı sonuna kadar kullanmıştır. O anlam Menderes-Demirel-Özal üçlüsünün getirip politik bilince armağan ettiği inşacılıktır. Ekonomi büyümeden, alınan pay artmadan salt kültür savaşıyla iktidarda kalamayacağını bilen Ak Parti, yine Erbakan’dan müdevver inşacılıkla (inşaatçılıkla) ilerledi ve ister hatırlansın ister hatırlanmasın (bütün sekter yanlarına rağmen) ekonomiye bir dönem altın çağını yaşattı.
Bahsettiğim kapasite bu partinin Türk siyasetinin büyük çelişkisi olan (aynı sorun dünyada da mevcuttur ama daha demokratik toplumlar gerekli önlemleri derece derece alır) hami-müvekkil ilişkisini kullanmak ve sosyolojileri dönüştürmek bakımından da Ak Partiye büyük imkanlar sağlamıştır. (Hami-müvekkil kavramını patron-client karşılığı olarak kullanıyorum. Buna Türkçede patron-müşteri ilişkisi de deniyor, yanlış ve çirkindir, doğrusu budur, vekil-müvekkil de denebilir ama ‘vekil’ kavramı biraz akıl karıştırıcıdır)
***
Ak Parti küçük köylülüğün, küçük üreticinin, alt orta sınıfların, kent göçerlerinin partisiydi. Geniş bir bakış açısıyla bu kitleler küçük burjuvaziyi meydana getirir. Ana mesele onların büyütülmesiydi. Bunun yolu dünyanın her döneminde ve yerinde servet transferidir. Bugün o çok yakınılan süreçler tamamen bu yaklaşımın uzantısıdır. Eleştirmek ayrı bir konudur. Ama eleştirebilmek için önce gerçeği temellendirmek gerekir.
Küçük burjuvazinin pozisyonlandırılması bakımından Ak Partinin ikinci büyük hamlesi, kent göçerlerine, alt orta sınıfa hayal kurdurmaktır. Toplumsal alanı onlara açarak (‘buraya da mı geliyorlar artık’ yakınmalarını anımsayalım, ‘benim anneannem de başını öterdi’ sözünü unutmayalım) ve onlara gelecek hayali kurdurarak, TOKİ konutlarını bu yolda seferber ederek Ak Parti kendi tabanını örmeyi bildi.
Bu açılımların bir tek anlamı vardı: yeni toplum sözleşmelerini önce müzakere etmek sonra kurmak. Ak Partiyi iktidara taşıyan en önemli unsurlardan birisi, şimdi hiç hatırlamıyoruz ama, 1990’larda televizyonlarda sabahlara kadar süren tartışmalardı. Sadece o tartışmalar dahi mevcut, tükenmiş, toplumsal talebi kavramaktan aciz mevcut partiler siyasetinin sonu geldiğini aklı başındaki çevrelere bildiriyordu. Sadece askerler ve Beyaz Türkler onu anlamıyordu. Ak Partinin Beyaz Türklerin zihin darlığını sonuna kadar kanırtarak kullandığını ayrıca belirtelim.
Hatta durumun bugün de böyle olduğunu üstüne basa basa yazayım. Bugün de mevcut (Ak Partiden kopanların kurduğu partiler de) 20. Yüzyılın siyaseti ve kavramları içinde deviniyor ve işin daha fenası, Ak Partiyle değil birbiriyle mücadele ediyor. Oysa Ak Partinin büyük başarısı siyasal kriz yaratıp onu kullanmayı bilmek, giderek, siyasetin krizini kullanmaktır. O kriz (galiba terimi yıllar önce ilk kez ben kullanmıştım ve çok eleştiri almıştım, neyse, kimin haklı olduğunu zaman gösterdi) muhalefet krizidir. Gerekçesini söyledim. Toplumla ve tabanla sosyoloji, ekonomi ve toplumsal talep temelinde bütünleşmeyen her parti yok olmaya veya marjinalleşmeye mahkumdur.
Bu başlangıç koşulları bugün ancak kısmen devam ediyor. Ak Parti izleyebildiğimiz kadarıyla kendi toplumsal tabanını muhafaza edebiliyor. Ama siyaset sadece kendine ait toplumsal tabanla kazanılmaz. Başka tabanları da içeren toplumsal uzlaşmayla ilerler. Sadece kendi tabanına dönük siyaset yapan parti kendi içine kapanmaya mahkumdur. Türkiye’deki kutuplaşmanın en önemli nedeninden söz ediyorum. İki kanat da kendi zemininin dışında kalan çevreye ilgi göstermekten kaçınıyor. Dışına doğru açılmayı bir dönem deneyen ama çok teatral ve inandırıcı olmaktan uzak şekilde yapmaya çalışan CHP’nin o kadarıyla bile başarı sağladığı görüldü.
***
25 yıl sonra, Ak Parti iktidarı altındaki Türkiye ciddi sorunlarla yüz yüze. Onların başında demokrasi krizi geliyor. Türkiye gerçekten de ciddi ve ağır bir demokrasi krizinden geçiyor. Ortada tabanıyla etkileşim içinde, hala onun getirdiği dinamizmi bir ölçüde yaşayan ama kendi içine, daha doğrusu iktidarına kapanmış bir AKP var. Nedeni şudur: AKP, kendi tabanını dönüştürmek, toplumsallaştırmak, sermayeden pay almasını sağlamak ve hepsinden önemlisi siyasallaştırmak için iktidarını araçsallaştırmıştı. Bugünse amaçsallaştırılmış bir iktidar söz konusudur. iktidarın mutlakiyeti bir olgudur. Amaç-iktidar ise iktidarın, haydi tabiriyle söyleyeyim, teleolojik bir niteliğe kavuşturulmasıdır. Yine bir terimle belirteyim, aşkınsallaştırılmasıdır. Daima böyle olur. Tek-Parti yönetimimiz de 1930’lara kadar araç-iktidarla gelmiş, o tarihten itibaren amaç-iktidara yönelmiştir.
Ak Partinin bugün durduğu yer bu partinin geçmişi açısından bakılırsa iki noktada çelişki ifade ediyor. Tamamen post-modern bir devlet ve toplum tasavvuru içinde iktidara gelmiş parti bugün bütünüyle modernist bir devlet ve toplum kurgusunu gerçekleştirmeye çalışıyor. Her ne kadar Kürtlerle yeni bir toplum barışı oluşturma hamlesini devreye soksa ve bu ve daha birçok doğrultuda daha önce çok keskin rakibi olan MHP’yi dahi dönüştürebilse bile, iktidarın, toplumdaki yeni taleplere başka bir nazarla eğilmesi şarttır. Kürtlerle kurulan ittifakın bundan sonrasını tayin edecek olan da bu modernlik-sonrası daha fazla demokrasi, hak, katılım isteyen çevrelerin taleplerine kulak vermesidir. Hukukla ilgili temel sorun da bu çerçeve içindedir. Ama unutmayalım ki, hukuk sorunlarının ciddileştiği ülkelerde siyasetin krizi doğar. Bugün ortada hukuk-siyaset krizi çizgisinde bunalan bir Türkiye’nin bulunmadığını kimse iddia edemez.
Oysa şimdi bürokrasi üstünden ilerleyen, devlet mekanizmalarının katı ve hiyerarşik yapısını öne çıkaran, toplumu devletin ardından gören bir perspektif duruyor siyaset alanında. Devlet, Türkiye’deki kitlelerin korkulu rüyasıdır. Devletle özdeşleşen her siyaseti toplum dışlamıştır. Dikkatle bakılırsa, partilerin kendi içindeki dönüşümleri de daima devletten nispeten uzak duran Anadolu sermayesiyle, (küçük sermayeyle) devletle bütünleşmiş İstanbul sermayesi (büyük sermaye) arasındaki çekişmeyle biçimlenir. 1960’ların sonunda Demirel, İstanbul sermayesiyle daha fazla bütünleşince Adalet Partisi bölündü ve içinden Demokratik Parti çıktı. Kaldı ki, 1969’da siyasete giren Erbakan bütünüyle Anadolu sermayesini temsil ediyordu, sonradan şahsında temerküz eden temsili MSP’ye dönüştürdü. Önce Refah Partisi sonra AKP aynı çizgiyi izledi. Bundan sonrasını düşünürken de bu dinamiğin nasıl işlediğine bakacağız.
(Geçmeden vurgulayayım: Türkiye’de radikal iktidar değişiklikleri sermaye sıkıştığı, yeni bir birikim evresine eriştiğinde yaşanır. 1950, 1969, 1980 ve 2002 böyledir. Sermayenin açılım dönemlerinde demokratik alan genişler. Sermayenin daralması demokratik alanın da büzüşmesine yol açar. Bugün yaşanan sorunları bu mercekten görmekte yarar var. İktidara yöneltilen tüm haklı eleştirilerin kaynağında da elindeki sermayeyi sıkı sıkıya muhafaza etmek isteyen sermayeyi görmek gerekir. Neo-liberal ekonomilerin tüm dünyada gelip dayanacağı yer kaçınılmaz şekilde budur, bugün AKP’nin Türkiye’de yaşadıkları ve yaşattıklarıdır. Oysa sermaye bu yoldan giderek kendi tabanını oyuyor. Daha fazlasını elde etmek ancak daha fazla demokrasiyle mümkündür.)
İkinci büyük çelişki, modernleşmenin zaruri parçası olan altyapının tamamlanması konusunda Ak Partinin belli bir noktaya gelmesidir. O modeli daha fazla ilerletemez demek yanlış olur. Türkiye’nin hala büyük ihtiyaçları mevcuttur. Ama kırsal alandan kente neredeyse tamamlanmış göçün ve o yeni demografinin ürettiği taleplerin daha fazla materyal modernleşme olmadığını bilmek gerekir. Ak Parti, 25 yılın sonunda yeni bir kuşakla karşı karşıya bulunuyor. O kuşağın beklentilerini algılamak ve yönetmek başka bir yaklaşımı gerektiriyor. O yaklaşım da daha fazla demokrasi sunmaktan geçer. Türkiye’de iktidarların, başta belirttiğim gibi, ana çelişkisi bu olmuştur.
Oysa Ak Parti, Türk sağının Kızıl Elma’sı, büyük hayali olan bugünkü Başkanlık Sistemine daha hızlı bir kalkınmacılık-büyümecilik vurgusuyla geçmişti. Kalkınmanın gerektirdiği hızlı karar üretme mekanizması savunuluyordu. Oysa bugün toplumun talebi o yönde değil. İhtiyaçlar yön değiştirmiştir ve siyaset ancak daha fazla toplumsal katılım ve demokrasi olursa ekonomik büyümenin yaşanacağına inanmaktadır ki, döne döne söylediğim şekilde, literatür de, teori de o yöndedir.
***
Ak Parti bugüne değin üretken çelişki dediğim bir siyaset anlayışıyla kendisine yol buldu: kendisinden başka kimsenin çözmeyeceği sorunları hatta krizleri üretmek. Bugün hala aynı mekanizmayı kullanıyor. Fakat karşımızda duran krizler ne mekaniktir ne de üretken. Tam tersine tüketici krizlerle boğuşan bir Türkiye var. Yapılan çalışmalar toplumun hala o sorunları aşacak parti olarak AKP’yi gördüğünü saptıyor. Ama toplum yeni bir evreye gelmiş bulunuyor.
Bugün kendi içinden dahi ‘kültürel iktidarı’ kuramadığı için eleştirilen (bir sonraki yazıda ele alacağım) bir AKP mevcutken, yeni toplum yapısı daha büyük bir önem taşıyor. Bu dönemin yeni ittifakları gereksindiği besbelli. Kaldı ki, mevcut sistem sadece iki partili bir sistem tayin etmedi, her partinin yanına bir ikinci parti almasını zorunlu kıldı. Demokratik açıdan çok önemli olan bu olgu yeni bir toplumsal dönüşümü tetikleyebilir. Ama siyaset deterministiktir. Yani olgular ve gerçekler üstünden ilerler. AKP bugüne değin bu gerçeği muhalefetten çok daha iyi kavradı.
Şimdi kendisine yeni bir demokratik şans vermek zorunda.