Son dakika
Selva Demiralp Köşe Yazısı Selva Demiralp

Siyasi risklerin ekonomik maliyeti

Bayramdan hemen önce, Ankara Bölge Adliye Mahkemesi, CHP kurul­tayı hakkında mutlak butlan ka­rarı verdi. Alınan kararın yargının bağımsızlığına bir tehdit olarak algılanması ekonomik istikrar açı­sından kritik bir tehdit unsuru­dur.

Bu sebeple ilk tepkiyi aşina olduğumuz şekilde, yabancı ser­maye çıkışı ile gözlemledik. BIST 100 endeksi kararın açıklanması­nın ardından yüzde 6 değer kay­betti. Döviz kurunda sert bir ta­lep artışı yaşandı. Gösterge tahvil faizi yüzde 44,24’e tırmandı. CDS primi yaklaşık 20 baz puan arta­rak 261 baz puana yükseldi.

Akabinde bildik mekanizma­lar devreye girdi. Bloomberg kay­naklarına göre TCMB’nin haberin ardından ilk yarım saatte 6 mil­yar dolar rezerv satışı yaptığı di­le getirildi. Türkiye Varlık Fonu yoğun alımlarla borsadaki düşüşü sınırladı. Haftanın sonuna gelin­diğinde BIST 100 yüzde 4,9 yük­selişle 13.808’den kapandı, do­lar kuru 45,70 civarında tutundu. Resmi tablo görece sakin görünü­yor. Ancak bu sakinliği bir iyileş­me işareti olarak okumak, mak­yajla renklendirilmiş bir yüze ba­kıp “yüzünde renk var, demek ki sağlıklı” demeye benziyor.

Barometre göstergeler neden yanıltıcı?

Söz konusu göstergelerin, serbest piyasanın oluşturduğu fiyatlar ol­madığını akıldan çıkarmamak ge­rek. 2021 sonrası dönemde net bir şekilde gözlemlediğimiz gibi, finan­sal piyasalardaki sert düşüşler, ka­mu kurumları eliyle dizginlenebili­yor. Dolayısıyla bu tür barometrele­re bakıp “siyasi şoklar gelip geçiyor, çok da bir şey olmuyor” demek, me­todolojik olarak son derece hatalı bir çıkarım olur. Uzunca bir süredir finansal piyasalarda gözlemlenen fiyatların, denge fiyatı değil; müda­hale fiyatı olduğunu biliyoruz. Kal­dı ki siyasi şokların ve politika ha­talarının yarattığı ekonomik hasarı değerlendirmek için kısa vadeli fi­nansal göstergelere değil uzun va­deli makroekonomik göstergelere bakmak doğru olacaktır.

Altta yatan gerçeklik: Yapısal göstergeler

Peki asıl tablo nerede görünü­yor? Kısa vadeli müdahaleye di­rençli olan makroekono­mik göstergeler, finan­sal göstergelerin tersine yaşanan şokların gerçek ekonomik maliyetlerini gözler önüne seriyor.

Grafik bunu çarpıcı biçimde ortaya koyuyor. Son yirmi yıllık döneme bakıldığında işsizlik hiç­bir yıl yüzde sekizin altı­na inmedi. 2018 sonrasında enf­lasyon yüzde yirminin altına düş­medi; 2022’de yüzde seksen beşi aşan resmi rakamlar, hissedilen enflasyonu yansıtamadı bile. Risk primi son yıllarda 200 baz puanın altına hiç gerilmedi. Büyüme ora­nı son dört yılda yüzde üç buçu­ğun üzerine çıkamadı.

Bu tablo tesadüf değil, birikim­li bir hasarın belgesidir. Her siyasi şok, her politika hatası, ertelenmiş her reform bu göstergelere iz bı­rakmakta ve sürdürülebilir büyü­meyi aşağı çeken, kalıcı ekonomik hasar olarak geri dönmektedir.

Seçim ekonomisi: Orta vadeli makyajın adı

Kozmetik müdahalenin yalnız­ca kısa vadeli bir olgu olmadığını da vurgulamak gerekiyor. Türki­ye’de seçim takvimi, adeta ekono­mi politikasının gölge anayasası işlevi görüyor. Hangi reform yapı­lacağına değil, ne zaman yapılma­yacağına karar veriyor.

Bu döngünün en belirgin teza­hürü enerji fiyatlarında görülü­yor. Seçim dönemlerine yakla­şıldıkça elektrik ve doğalgaz gibi yönetilen fiyatlardaki artışlar er­teleniyor, tüketici üzerindeki bas­kı yapay olarak hafifletiliyor. Se­çimler geride kaldıktan sonra ise biriken maliyet farkı toplu zamlar biçiminde serbest bırakılıyor. Bu gecikmiş düzeltmeler enflasyon patikasına ekstra bir baskı bindi­riyor ve Merkez Bankası’nın de­zenflasyon çabasını zorlaştırıyor.

Asgari ücret politikası da ben­zer bir ritme sahip. Seçim öncesi dönemlerde ücret artışları göre­ce daha cömert tutulurken, seçim sonrası dönemlerde artışlar enf­lasyonun gerisinde kalıyor ve reel ücretler erinmeye başlıyor. 2026 yılı asgari ücret artışı bunun tipik bir örneği: 2025 yıl sonu resmi enflasyonu yüzde 30,9 iken açık­lanan artış yüzde 27’de kaldı. Bu sarkaç hareketi çalışanların satın alma gücünde kalıcı bir erozyon yaratıyor ve seçim takvimi bu şe­kilde yalnızca kısa vadeli piyasa müdahalelerinin değil, orta vade­li ekonomi politikasının da gölge belirleyicisi işlevini görüyor.

Bu örüntünün makroekono­mik maliyeti büyük. Enerji fiyat­ları seçim dönemlerinde sübvan­siyonla bastırıldığında bütçe üze­rinde gizli bir yük birikir. Serbest bırakıldığında ise enflasyon he­defleriyle çelişen sert fiyat artışla­rı kaçınılmaz hale gelir ve beklen­tileri bozar.

Merkez Bankası’nın dezenflasyon patikası, yönetilen fiyat ayarlamalarının zamanlama­sından doğrudan etkileniyor. Da­ha doğrudan bir ifadeyle, kısa va­deli seçim hesabıyla ertelenen her reform, Merkez Bankası’nın bek­lenti çıpalama çabasını zayıflatan bir müdahale niteliği taşıyor. Son­rasında ise politika faizi 40 puan artırılsa da beklentileri çıpalamak mümkün olmuyor.

Türkiye neden “kriz” yaşamıyor?

Tüm bu tabloya rağmen Türki­ye’nin neden tam anlamıyla bir finansal krize sürüklenmemiş ol­duğu sorusu bize sık sık geliyor. Cevap birkaç yapısal tamponda yatıyor.

Şekilde de görüleceği gibi, ka­mu dış borcu son yıllarda gay­risafi yurt içi hasılanın yakla­şık %13’üne geriledi. Toplam ka­mu borcunun GSYH’ya oranı son iki yılda %25 seviyelerine gerile­di. Borç büyük ölçüde Türk lirası cinsinden tutulduğundan, yüksek enflasyon aslında borçların reel değerini aşındıran gizli bir meka­nizma olarak işliyor. Yani Türkiye fiilen çöküşü yaşayan ülkelerden farklı olarak, döviz cinsinden borç yüküyle boğuşmuyor; bu sebeple 2023 seçimleri öncesinde olduk­ça yaklaşsak da doğrudan bir öde­meler dengesi krizi yaşamadık.

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. Regülasyon, hukuk sistemi ve bir fon sarsıntısının anatomisi
  2. Savaş, altın ve Türkiye ekonomisine etkileri
  3. Savaş, altın ve Türkiye ekonomisine etkileri
  4. Enflasyon neden daha hızlı düşmüyor?
  5. Trump’a yeni sürpriz: Şahin Fed Başkanı Warsh