Köşe Yazısı
Selva Demiralp
Siyasi risklerin ekonomik maliyeti
Bayramdan hemen önce, Ankara Bölge Adliye Mahkemesi, CHP kurultayı hakkında mutlak butlan kararı verdi. Alınan kararın yargının bağımsızlığına bir tehdit olarak algılanması ekonomik istikrar açısından kritik bir tehdit unsurudur.
Bu sebeple ilk tepkiyi aşina olduğumuz şekilde, yabancı sermaye çıkışı ile gözlemledik. BIST 100 endeksi kararın açıklanmasının ardından yüzde 6 değer kaybetti. Döviz kurunda sert bir talep artışı yaşandı. Gösterge tahvil faizi yüzde 44,24’e tırmandı. CDS primi yaklaşık 20 baz puan artarak 261 baz puana yükseldi.
Akabinde bildik mekanizmalar devreye girdi. Bloomberg kaynaklarına göre TCMB’nin haberin ardından ilk yarım saatte 6 milyar dolar rezerv satışı yaptığı dile getirildi. Türkiye Varlık Fonu yoğun alımlarla borsadaki düşüşü sınırladı. Haftanın sonuna gelindiğinde BIST 100 yüzde 4,9 yükselişle 13.808’den kapandı, dolar kuru 45,70 civarında tutundu. Resmi tablo görece sakin görünüyor. Ancak bu sakinliği bir iyileşme işareti olarak okumak, makyajla renklendirilmiş bir yüze bakıp “yüzünde renk var, demek ki sağlıklı” demeye benziyor.
Barometre göstergeler neden yanıltıcı?
Söz konusu göstergelerin, serbest piyasanın oluşturduğu fiyatlar olmadığını akıldan çıkarmamak gerek. 2021 sonrası dönemde net bir şekilde gözlemlediğimiz gibi, finansal piyasalardaki sert düşüşler, kamu kurumları eliyle dizginlenebiliyor. Dolayısıyla bu tür barometrelere bakıp “siyasi şoklar gelip geçiyor, çok da bir şey olmuyor” demek, metodolojik olarak son derece hatalı bir çıkarım olur. Uzunca bir süredir finansal piyasalarda gözlemlenen fiyatların, denge fiyatı değil; müdahale fiyatı olduğunu biliyoruz. Kaldı ki siyasi şokların ve politika hatalarının yarattığı ekonomik hasarı değerlendirmek için kısa vadeli finansal göstergelere değil uzun vadeli makroekonomik göstergelere bakmak doğru olacaktır.
Altta yatan gerçeklik: Yapısal göstergeler
Peki asıl tablo nerede görünüyor? Kısa vadeli müdahaleye dirençli olan makroekonomik göstergeler, finansal göstergelerin tersine yaşanan şokların gerçek ekonomik maliyetlerini gözler önüne seriyor.
Grafik bunu çarpıcı biçimde ortaya koyuyor. Son yirmi yıllık döneme bakıldığında işsizlik hiçbir yıl yüzde sekizin altına inmedi. 2018 sonrasında enflasyon yüzde yirminin altına düşmedi; 2022’de yüzde seksen beşi aşan resmi rakamlar, hissedilen enflasyonu yansıtamadı bile. Risk primi son yıllarda 200 baz puanın altına hiç gerilmedi. Büyüme oranı son dört yılda yüzde üç buçuğun üzerine çıkamadı.
Bu tablo tesadüf değil, birikimli bir hasarın belgesidir. Her siyasi şok, her politika hatası, ertelenmiş her reform bu göstergelere iz bırakmakta ve sürdürülebilir büyümeyi aşağı çeken, kalıcı ekonomik hasar olarak geri dönmektedir.
Seçim ekonomisi: Orta vadeli makyajın adı
Kozmetik müdahalenin yalnızca kısa vadeli bir olgu olmadığını da vurgulamak gerekiyor. Türkiye’de seçim takvimi, adeta ekonomi politikasının gölge anayasası işlevi görüyor. Hangi reform yapılacağına değil, ne zaman yapılmayacağına karar veriyor.
Bu döngünün en belirgin tezahürü enerji fiyatlarında görülüyor. Seçim dönemlerine yaklaşıldıkça elektrik ve doğalgaz gibi yönetilen fiyatlardaki artışlar erteleniyor, tüketici üzerindeki baskı yapay olarak hafifletiliyor. Seçimler geride kaldıktan sonra ise biriken maliyet farkı toplu zamlar biçiminde serbest bırakılıyor. Bu gecikmiş düzeltmeler enflasyon patikasına ekstra bir baskı bindiriyor ve Merkez Bankası’nın dezenflasyon çabasını zorlaştırıyor.
Asgari ücret politikası da benzer bir ritme sahip. Seçim öncesi dönemlerde ücret artışları görece daha cömert tutulurken, seçim sonrası dönemlerde artışlar enflasyonun gerisinde kalıyor ve reel ücretler erinmeye başlıyor. 2026 yılı asgari ücret artışı bunun tipik bir örneği: 2025 yıl sonu resmi enflasyonu yüzde 30,9 iken açıklanan artış yüzde 27’de kaldı. Bu sarkaç hareketi çalışanların satın alma gücünde kalıcı bir erozyon yaratıyor ve seçim takvimi bu şekilde yalnızca kısa vadeli piyasa müdahalelerinin değil, orta vadeli ekonomi politikasının da gölge belirleyicisi işlevini görüyor.
Bu örüntünün makroekonomik maliyeti büyük. Enerji fiyatları seçim dönemlerinde sübvansiyonla bastırıldığında bütçe üzerinde gizli bir yük birikir. Serbest bırakıldığında ise enflasyon hedefleriyle çelişen sert fiyat artışları kaçınılmaz hale gelir ve beklentileri bozar.
Merkez Bankası’nın dezenflasyon patikası, yönetilen fiyat ayarlamalarının zamanlamasından doğrudan etkileniyor. Daha doğrudan bir ifadeyle, kısa vadeli seçim hesabıyla ertelenen her reform, Merkez Bankası’nın beklenti çıpalama çabasını zayıflatan bir müdahale niteliği taşıyor. Sonrasında ise politika faizi 40 puan artırılsa da beklentileri çıpalamak mümkün olmuyor.
Türkiye neden “kriz” yaşamıyor?
Tüm bu tabloya rağmen Türkiye’nin neden tam anlamıyla bir finansal krize sürüklenmemiş olduğu sorusu bize sık sık geliyor. Cevap birkaç yapısal tamponda yatıyor.
Şekilde de görüleceği gibi, kamu dış borcu son yıllarda gayrisafi yurt içi hasılanın yaklaşık %13’üne geriledi. Toplam kamu borcunun GSYH’ya oranı son iki yılda %25 seviyelerine geriledi. Borç büyük ölçüde Türk lirası cinsinden tutulduğundan, yüksek enflasyon aslında borçların reel değerini aşındıran gizli bir mekanizma olarak işliyor. Yani Türkiye fiilen çöküşü yaşayan ülkelerden farklı olarak, döviz cinsinden borç yüküyle boğuşmuyor; bu sebeple 2023 seçimleri öncesinde oldukça yaklaşsak da doğrudan bir ödemeler dengesi krizi yaşamadık.