Son dakika
Selva Demiralp Köşe Yazısı Selva Demiralp

Enflasyon neden daha hızlı düşmüyor?

Mayıs 2023 seçimleri sonrasında uygulanan "rasyonel politikalara geçiş" programı yaklaşık üçüncü se­nesini doldururken, enflas­yonun son 12 aylık dönemde %30 bandında takılı kalma­sı "enflasyon neden düşmü­yor?" sorusunu beraberinde getiriyor.

Sene başında, 2026 sonu itibarıyla enflasyonun %31 seviyesinden %22-25 bandına inmesi konusunda iktisatçılar büyük ölçüde hemfikirdi. Gelge­lelim, sene başındaki güçlü baz etkilerine umut bağlamış olan bu tahminler yanılgıya düştü. Zira yılın ilk iki ayında oldukça yük­sek gelen ocak ve şubat enflasyo­nu, yıllık fiyat artış oranını dü­şürmek şöyle dursun %31,5 sevi­yesine yükseltti.

Yılın bu olumsuz başlangı­cı sonrasında yıl sonu tahminle­ri %26'lı seviyelere revize edildi. Hemen ardından İran savaşı pat­lak verdi. Savaşın enerji fiyatları ve kur üzerinde yarattığı baskı­lar ve uluslararası tedarik zincir­lerinden gelmesi beklenen ikin­cil etkiler ile yıl sonu tahminleri %29'lu seviyelere revize edildi. Piyasa profesyonellerinin tah­minleri halen bu seviyelerde sey­rediyor. Neden %29, %30 ve üze­ri değil? Kanımca bu sorunun bi­limsel dayanağı zayıf. Daha çok İngilizce'de "wishful thinking" diye ifade edilen, Türkçeye bel­ki "Niyet hayır, akıbet hayır" de­yişiyle tercüme edilebilecek bu yaklaşım, %30'ları telaffuz et­memeyi ve bu şekilde beklenti kaynaklı enflasyon yaratmama­yı amaçlıyor bence. Öte yandan, mevcut trendin devam etmesi durumunda yıl sonu enflasyonu­nun %30'ların üzerine çıkma ih­timalinin göz ardı edilmemesi gerekiyor.

"Güçlü ekonomiye geçiş" ve "rasyonel politikalara geçiş"

Şimdi bir karşılaştırma yapalım ve dezenflasyon sürecinde geldi­ğimiz noktanın tarihsel bir pers­pektiften baktığımızda ne anlam ifade ettiğini anlamaya çalışalım.

Kıyaslama yapmak amacıyla yakın tarihimizin en başarılı de­zenflasyon programı olarak nite­lendirilebilecek olan 2002-2004 dönemi ile 2023-2026 dönemini karşılaştıralım.

2002 döneminin en belirgin özelliği, Kemal Derviş reformla­rı ile tanımlanmış kapsamlı bir kalkınma programını uygulama­ya koymuş olmasıydı. Merkez Bankası bağımsızlığının kanunla güvence altına alınması, BDDK kapsamında bankacılık sektörü­nü kapsamlı ve muhafazakâr bir denetime tabi tutacak sağlam bir yapı oluşturulması, mali disiplin, şeffaflık ve kurumsallık prensip­lerini odağına alan özelleştirme yasaları ve net bir takvime sadık kalan bu reformlar, ciddi bir ye­niden yapılanma ve kredibiliteyi beraberinde getirdi. AB'ye yakın­sama hikayesi ve IMF bu kredibi­liteyi güçlendirdi.

Her ne kadar Derviş'in "Güçlü Ekonomiye Geçiş" programının esas ağırlığı kamu ve maliye po­litikası olsa da, programın bir o kadar kıymetli olan diğer boyutu ciddi bir parasal sı­kılaşmayı da içermesiydi. Bu programa kıyasla 2023 son­rası uygulanan program ise "güçlü ekonomiye geçiş" gibi bizi daha yukarıya taşıyacak iddialar içeren kapsamlı bir kalkınma programı olamadı. Onun yerine Eylül 2021 son­rası uygulanan "irrasyonel" politikaların oluşturduğu zararı kontrol altına alabilmek, erimiş Merkez Bankası rezervlerini ye­rine koymak, baskılanmış fiyat­ları serbest piyasaya uyumlu ha­le getirebilmek gibi daha müte­vazı bir "hasar kontrolü" amacı güden bir “rasyonel politikalara geçiş” amacı güdüldü. Bu amaçla, ana motoru para politikası olan bir finansal istikrar programı uy­gulandı.

Bir tarafta para ve maliye poli­tikalarının iki kanaldan çalıştığı kapsamlı bir reform ve kalkınma programı, diğer tarafta para po­litikası ağırlıklı bir program var­ken, elbette dezenflasyon başa­rısının birinci programda daha etkili olması beklenir.Ben bu ya­zıda daha farklı bir boyuta dikkat çekmek istiyorum. İki progra­mı salt para politikası açısından karşılaştırdığımızda da çarpıcı bir fark ortaya çıkıyor.

Normal şartlarda, kaldırılmak istenen bir yük iki kola paylaştı­rıldığında, her kola düşen ağır­lık hafifler, aynı yükü tek kolla taşımaya kalkarsanız o kola çok daha fazla yük binmesi gerekir. Oysa tablo beklenenin tam ter­sini gösteriyor. İki dönemde de enflasyon sorunu benzerdi, ama tüm politika araçlarının devre­de olduğu 2002 sonrasında para politikası daha ağır bir faiz yükü taşıdı. Para politikasının tek ba­şına kaldığı 2023 sonrasında ise bu yük daha hafifti. Yani karşı­mızdaki tablo, yalnızca daha kap­samlı bir kamu politikası deste­ğinin eksikliğini değil, para poli­tikasının da 2002'ye kıyasla daha az sıkılaştırmayı tercih ettiği bir programı gösteriyor.

Reel faiz karşılaştırması

Yandaki şekilde 2002 sonrası dönemde enflasyon (mavi çizgi) ve politika faizi üzerinden hesap­lanmış reel faiz (kırmızı çizgi) görünüyor. Bu şeklin iki ucuna odaklanmak basit bir karşılaştır­ma yapma imkânı sağlıyor. İlk iki sene Şubat 2002-Şubat 2004 dö­nemini gösterirken, son iki sene ise Haziran 2024-Haziran 2026 dönemini gösteriyor.

Şubat 2002-Şubat 2004 döne­mini kapsayan 2 senede, %73'ten %14,3'e inen bir enflasyon ora­nına karşılık, Haziran 2024-Ha­ziran 2026 dönemini kapsayan 2 senede ise enflasyon %72'den %32'ye düştü. Yani enflasyonda­ki başlangıç noktası hemen he­men aynı iken varışta erişilen nokta 2002 dönemine göre 18 pu­an fazla kaldı. Savaşın olmadığı bir senaryoda bu fark belki 15 pu­anlara inecekti, ancak genel ar­güman pek değişmeyecekti.

Peki bu iki dönemin görece para politikası sıkılığı nasıldı? Para po­litikasını politika faizi üzerinden hesaplanan reel faiz üzerinden değerlendirecek olursak, ilk dö­nemde ortalama reel faiz %6 iken ikinci dönemde ortalama reel fai­zin yaklaşık %3 seviyesinde kaldı­ğını görüyoruz. Daha da önemli­si, yandaki şekilde net bir şekilde görülebildiği üzere, 2002 ortasın­dan itibaren ciddi şekilde düşme­ye başlayan enflasyona rağmen reel faiz artarak devam ederken, 2005 son çeyreğinden 2008 so­nuna kadar geçen yaklaşık üç yıl­da reel faiz ortalama %6 dolayın­da seyretti, 2007 yazında %10'a kadar yükseldi ve bu süre boyun­ca bir kez bile negatife düşmedi.

Reel faizdeki bu duruş, 2003 yı­lından itibaren tek hanelere inen enflasyonun rehavetine kapılma­dan parasal disiplini devam ettir­me iradesinin net bir örneğidir. Bu kararlı duruşla kazanılan kre­dibilite, yatırım ortamını iyileşti­rerek küresel sermaye girişlerini hızlandırmış, rekor reel faize rağ­men sermaye girişleri ile potansi­yel üretim kapasitesi artarak, bü­yümeden feragat etmeden dezenf­lasyon mümkün olmuştur.

Son söz

2002 örneği, güzel dizayn edi­len bir para politikasının asla re­havete kapılma lüksü olmadığı­nı göstermesi açısından, küresel likiditenin 2009 sonrası döne­me kıyasla çok daha sınırlı oldu­ğu bir ortamda bile güçlü bir ülke hikayesiyle sermaye girişini re­kor seviyelere çıkarabildiğini is­patlaması açısından kıymetlidir.

2021 sonrasındaki politika ha­talarının gerek kredibilite, gerek­se parasal aktarım mekanizması üzerinde yarattığı derin bir ha­sar oluştu. Ancak ihtiyaç duyulan kredibiliteyi kazanabilmek için 2002 sonrasında reel faiz bazın­da çok daha ağır bir bedel öden­diğini unutmamak lazım. 2002 yılları bize bir taraftan acı reçete olmadan enflasyonu düşürmenin zorluğunu öğretirken diğer taraf­tan ödenen bedel sonrasında ge­len kredibilite sayesinde yüksek faize rağmen yüksek büyümenin de mümkün olduğunu gösterdi.

Bugün küresel likidite 2002'ye kıyasla çok daha bol olup bu bol­luk başta Hindistan ve Meksika olmak üzere pek çok gelişmek­te olan ülkeye rekor sermaye gi­rişi olarak yansıyor. Türkiye'nin bu bolluktan payını 2002'deki kadar alamaması da likidite kıt­lığından değil, kaybedilen kredi­bilitenin yerine yenisinin henüz konamamış olmasından kaynak­lanıyor. Yazının başında sorduğu­muz "enflasyon neden daha hızlı düşmüyor" sorusunun cevabı tam da burada gizli. Zira 2023 sonrası dönemde kaybedilen kredibilite­nin tekrar yerine konamadığını, hasar bu kadar büyükken ilaç da yetersiz kalınca enflasyonun ay­nı hızda düşemediğini görüyoruz.

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. Regülasyon, hukuk sistemi ve bir fon sarsıntısının anatomisi
  2. Savaş, altın ve Türkiye ekonomisine etkileri
  3. Savaş, altın ve Türkiye ekonomisine etkileri
  4. Trump’a yeni sürpriz: Şahin Fed Başkanı Warsh
  5. Siyasi risklerin ekonomik maliyeti