Dönüşlerin 40. Yılında, Yasallaşma Hareketi ve TBKP Tarihsel Deneyimi
12 Eylül Rejiminin Siyasal Yargı Laboratuvarı: 1981 TKP Gölcük Davası...
12 Eylül Rejiminin Siyasal Yargı Laboratuvarı:
1981 TKP Gölcük Davası, Sendikal Eylemler ve Hukuki Argümanlar
Özet
12 Eylül 1980 askeri müdahalesi, Türkiye’nin toplumsal, siyasal ve hukuki yapısında derin yaralar açan otoriter bir dönüşüm sürecidir. Cunta yönetimi, ilan ettiği sıkıyönetim rejimi kapsamında sol muhalefeti tasfiye etmeyi öncelikli hedef olarak belirlemiştir. Bu tasfiye operasyonlarının askeri yargı safhasındaki ilk kitlesel ve sembolik örneği, 1981 yılında başlatılan Türkiye Komünist Partisi (TKP) Gölcük Davası’dır. TKP’nin sanayi ve maden havzalarını kapsayan "Marmara Komitesi" yapılanmasına yönelik yürütülen bu dava; Zonguldak, Kocaeli, Bursa, Sakarya, Balıkesir ve Kastamonu gibi stratejik illerdeki örgütlenme ağlarını hedef almıştır. Donanma ve Sıkıyönetim Komutanlığı Askeri Mahkemesi’nde mülga TCK’nın 141 ve 142. maddeleri uyarınca açılan dava, cunta yargısının sonraki yıllarda uygulayacağı "torba dava" mantığının ilk prototipidir. Bu çalışma; Konca Tutukevi’ndeki ağır tecrit koşullarına karşı geliştirilen "Ortak Savunma" stratejisini, davanın "TKP'nin Sesi" radyosu üzerinden uluslararası alandaki yansımalarını, savcılık iddianamesinin dayandığı "meknuz cebir" ve "organik bağ" gibi hukuki argümanları, DİSK Maden-İş ve Aster-İş gibi sendikalar eksenindeki fabrika eylemlerini ve davanın Türkiye sosyalist hareketinin kolektif belleğindeki tarihsel mirasını birincil elden arşiv belgelerine dayanarak incelemektedir.
Giriş: 12 Eylül Darbesi ve Sol Muhalefetin Tasfiyesi
12 Eylül 1980 askeri müdahalesi, Türkiye’nin siyasal, iktisadi ve toplumsal yapısını otoriter bir eksende yeniden dizayn etmeyi amaçlayan kurumsal bir kırılmadır. Milli Güvenlik Konseyi liderliğindeki askeri cunta, ilan edilen sıkıyönetim kanunları eliyle demokratik kurumları lağvetmiş; sendikaları, dernekleri ve siyasi partileri kapatarak geniş çaplı bir tasfiye harekatı başlatmıştır.
Düşünce ve örgütlenme özgürlüğünü bütünüyle ortadan kaldıran bu dönemde, darbe yönetiminin öncelikli hedeflerinden biri, özellikle işçi sınıfı havzalarında illegal olarak örgütlenen tarihsel Türkiye Komünist Partisi (TKP) olmuştur. Cuntanın illegal sol hareketlere karşı yürüttüğü bu operasyon zincirinin askeri yargı safhasındaki ilk kitlesel ve sembolik durağı, hukuk tarihine "1981 TKP Gölcük Davası" olarak geçmiştir.
1. Operasyonun Arka Planı: Sanayi ve Maden Havzalarında TKP Örgütlenmesi
TKP, darbe öncesi süreçte özellikle Türkiye'nin lokomotif sanayi bölgelerinde ve maden havzalarında güçlü bir taban çalışması yürütmüştü. Bu doğrultuda operasyonun hedefi tesadüfi seçilmemiş; partinin "Marmara Komitesi" olarak adlandırılan en dinamik bölgesel yapılanması hedef alınmıştır.
Mayıs 1981'de düğmesine basılan operasyonlar dalgası şu kritik üretim ve işçi merkezlerini kapsamaktaydı:
· Kocaeli ve Bursa: Otomotiv, metal ve petrokimya işçilerinin yoğunlaştığı sanayi kalpleri.
· Zonguldak: Türkiye'nin en büyük kömür ve maden havzası.
· Sakarya, Kastamonu ve Balıkesir: Bölgesel lojistik ve tarım işçiliği ağları.
Nisan ve Mayıs 1981 boyunca süren kitlesel gözaltılar neticesinde onlarca parti kadrosu, yerel işçi önderi ve sendikacı, dönemin ağır işkence metotlarıyla bilinen sorgu merkezlerinden geçirilerek Kocaeli'deki Gölcük Konca Tutukevi’ne sevk edilmiştir.
2. Savcılık İddianamesindeki Hukuki Argümanların Ayrıntılı Analizi
Gölcük Askeri Savcısı Yusuf Yanık tarafından hazırlanan 13 Ekim 1981 tarihli ilk iddianame (Esas: 1981/1847), 12 Eylül rejiminin hukuk felsefesini ve ceza hukuku ilkelerini nasıl tersyüz ettiğini gösteren temel bir vesikadır. İddianamede sanıklara karşı öne sürülen hukuki argümanlar üç ana omurga üzerinde yükselmektedir:
A. "Meknuz Cebir" (Potansiyel/Gizli Şiddet) Doktrini
Sanıkların büyük çoğunluğunun üzerinde hiçbir silah bulunmaması ve fiili hiçbir şiddet eylemine katılmamış olmaları, savcılık makamı tarafından bir beraat gerekçesi olarak görülmemiştir. İddianame, Marksist-Leninist ideolojinin nihai hedefinin "Proletarya Diktatörlüğü" kurmak olduğunu varsayarak, bu hedefin doğası gereği cebir (şiddet) barındırdığını savunmuştur. Savcılığın hukuk literatürüne soktuğu "meknuz cebir" argümanına göre; sanıklar bugün silah kullanmamış olsalar bile, üye oldukları illegal partinin programı gelecekte bir devrimi öngördüğü için, fiilen "silahlı/cebirsel bir kalkışmanın potansiyel failleri" olarak mülga TCK 141/1 maddesinden cezalandırılmalıdır.
B. Sürdürülebilir İlliyet ve "Organik Bağ" Esnetilmesi
Savcılık, somut ceza hukukundaki "suçun şahsiliği" ve "fiili illiyet bağı" ilkelerini esnetmiştir. Zonguldak'taki bir maden işçisi ile Bursa'daki bir otomotiv işçisi arasında hiçbir fiziksel tanışıklık veya ortak eylem kararı olmamasına rağmen, her iki sanığın da "aynı illegal genel merkeze bağlı alt komitelerin (Marmara Komitesi) talimatlarıyla hareket ettiği" iddia edilmiştir. Bu doğrultuda, yerel düzeyde dağıtılan her bildiri veya fabrikadaki her iş yavaşlatma eylemi, doğrudan doğruya "Anayasal düzeni ortadan kaldırmaya yönelik merkezi bir planın parçası" (organik bağ) olarak nitelendirilmiştir.
C. Yasal Faaliyetlerin İllegalleştirilmesi Argümanı
İddianamenin en tehlikeli hukuki argümanı, yasal hak arama mekanizmalarının doğrudan suç unsuru sayılmasıdır. İşçilerin anayasal hakları olan sendikaya üye olma, toplu iş sözleşmesi süreçlerine katılma veya demokratik protesto hakları; iddianamede "Kitleleri komünist ihtilale hazırlamak amacıyla yürütülen legal kılıflı illegal ısınma hareketleri" olarak tanımlanmıştır. Böylece yasal sendikal mücadele, TCK 141. maddedeki "yasadışı cemiyet faaliyeti" suçunun maddi unsuru haline getirilmiştir.
3. Fabrikalardaki Sendikal Eylemler ve Mücadelenin Detayları
1981 TKP Gölcük Davası'nın sanık profili incelendiğinde, davanın aslında Marmara ve Batı Karadeniz'deki militan sınıf sendikacılığını tasfiye davası olduğu açıkça görülür. TKP'nin darbe öncesi süreçte DİSK genel merkezinde ve özellikle DİSK Maden-İş (Türkiye Maden, Madeni Eşya ve Makine Sanayii İşçileri Sendikası) bünyesinde kurduğu güçlü etki, bu davanın temel pratik zeminini oluşturmuştur.
Dava dosyasında suç unsuru olarak sunulan ve işçilerin örgütlediği temel sendikal eylemler şunlardır:
· Maden-İş Havza Eylemleri ve Büyük Grevler: Zonguldak kömür havzasında ve Kocaeli/Bursa hattındaki metal fabrikalarında Maden-İş öncülüğünde gerçekleştirilen grevler, savcılık tarafından "ekonomik temelli değil, partinin lojistik gücünü test eden siyasi grevler" olarak kayda geçirilmiştir. Özellikle 1977-1980 yılları arasındaki büyük MESS grevlerine katılan işçi temsilcileri, fabrikalarda TKP'nin "taban komitelerini" kurmakla suçlanmıştır.
· Aster-İş ve Genel-İş Süreçleri: İddianamede sadece Maden-İş değil; Aster-İş (Askeri İşyerleri İşçileri Sendikası), Genel-İş İzmit ve Adapazarı şubeleri ile Bank-Sen gibi sendikalardaki örgütlenmeler de hedef alınmıştır. Askeri tersanelerde ve stratejik kamu işletmelerinde çalışan Aster-İş üyesi işçilerin hak arama eylemleri, devletin askeri güvenliğini tehlikeye düşüren "sabotajvari hücre faaliyetleri" olarak yaftalanmıştır.
· "Faşizme İhtar" ve İdeolojik İş Bırakmalar: DİSK'in 16 Mart 1978 İstanbul Üniversitesi katliamına tepki olarak örgütlediği "20 Mart Faşizme İhtar" 2 saatlik iş bırakma eylemi ve kurucu başkan Kemal Türkler'in 22 Temmuz 1980'de katledilmesinin ardından Marmara genelindeki fabrikalarda üretimin tamamen durdurulması, Gölcük Davası iddianamesinde "İllegal partinin kitleleri genel greve ve ayaklanmaya alıştırma provaları" olarak nitelendirilerek ağır ceza istemlerine gerekçe yapılmıştır.
4. Hukuksal Karşılaştırma: Dönemin Diğer Sol Yargılamaları
Gölcük Davası, 12 Eylül askeri yargı sisteminin mülga TCK 141 ve 142. maddelerini uygulama biçimi açısından dönemin diğer büyük sol davalarıyla hem yapısal benzerlikler taşımakta hem de ayrışmaktadır:
· Eylemsel Odak Farkı (Dev-Yol ve Dev-Sol): Devrimci Yol (Dev-Yol) ve Devrimci Sol (Dev-Sol) ana davaları başta olmak üzere sol örgütlerin büyük kısmı mülga TCK'nın 146. maddesinden (Anayasal düzeni cebir ve şiddet kullanarak değiştirmeye teşebbüs) yargılanmıştır. O davalarda "fiili çatışma" ön plandayken; TKP Gölcük Davası tamamen sınıf esaslı örgütlenme ve propaganda (TCK 141-142) sınırları içinde yürütülmüştür.
· DİSK Davası ile Paralellik: İstanbul Sıkıyönetim Komutanlığı'nda açılan ana DİSK davası, yasal bir konfederasyonu topyekûn cezalandırmak isterken; Gölcük Davası bu yaklaşımın yereldeki, yani doğrudan fabrikalardaki işçi önderlerini, şube yöneticilerini ve taban militanlarını hedef alan operasyonel ayağını oluşturmuştur.
5. Konca Tutukevi Koşulları ve "Ortak Savunma" Stratejisi
Gölcük Davası’nı tarihsel açıdan özgün kılan en önemli boyut, sanıkların mahkeme ve cezaevi karşısında geliştirdikleri kolektif dirençtir. Konca Tutukevi'ndeki ağır tecrit, fiziksel baskı ve işkence koşullarına rağmen sanıklar, cunta mahkemesini ideolojik olarak mahkum etmeyi amaçlayan bir "Ortak Savunma" çizgisi belirlemişlerdir.
Sanıklar, emniyet ve askeri sorgularda işkence altında alınan ifadeleri bütünüyle reddederek, Marksist-Leninist dünya görüşünü ve işçi sınıfı siyasetini mahkeme salonunda açıkça savunmuşlardır. Bu tutum, sonraki yıllarda açılacak olan İstanbul TKP Ana Davası sanıklarına da doğrudan örnek teşkil etmiştir.
6. Propaganda Savaşı: "TKP'nin Sesi" Radyosu ve Uluslararası Yankılar
Partinin yurt dışından kısa dalga üzerinden yayın yapan illegal yayın organı "TKP'nin Sesi" Radyosu, Gölcük'teki gelişmeleri düzenli olarak dünyaya duyurmuştur. Radyonun 12 Temmuz 1981 tarihli yayınında Konca Tutukevi’ndeki direnişe atıfla yayımlanan "İçerdeki yoldaşa" mektubu ve bu süreçte doğan "Nerede bir yoldaş varsa, TKP oradadır!" sloganı, dönemin anti-faşist direniş hafızasında ikonik bir yer edinmiştir. Dava, Avrupa'daki kardeş komünist partiler ve uluslararası sendikal konfederasyonlar (ETUC ve ICFTU) tarafından da yakından izlenerek Türkiye'deki cunta rejimine yönelik dış baskının artırılmasında kaldıraç görevi görmüştür.
7. Tarihsel Bellek ve Literatürdeki Yeri
1981 Gölcük Davası, Türkiye sosyalist hareketinin hafıza merkezlerinde önemli bir külliyata sahiptir. Davaya ait resmi belgeler, el yazısı savunmalar ve yerel tanıklıklar uzun yıllar saklandıktan sonra, yakın dönemde Ali Kiremitçi gibi araştırmacıların kolektif çabalarıyla “1981 TKP Gölcük Davası'nda Ortak Savunma ve Marmara Yerel Haber Tanıklıkları” başlığı altında (Sokak Yayın Grubu, 2020) 750 sayfalık devasa bir kaynak eser olarak basılmıştır. Davanın birincil elden belgeleri, asılları korunarak geleceğe aktarılması amacıyla Türkiye Sosyal Tarih Araştırma Vakfı (TÜSTAV) arşiv varlığına teslim edilmiştir.
Sonuç
1981 TKP Gölcük Davası, 12 Eylül askeri rejiminin sınıf hareketini ve sosyalist muhalefeti ezme arzusunun en somut hukuksal laboratuvarıdır. İddianameye yerleştirilen "meknuz cebir" teorisi, hukukun evrensel ilkelerinin cunta eliyle nasıl katledildiğinin kanıtıdır. Ancak, mülga TCK 141-142. maddelerin getirdiği ağır hapis cezası tehditlerine rağmen DİSK Maden-İş ve bağlı sendikalardan gelen işçilerin sergilediği kararlı "ortak savunma" iradesi, bu yargılamayı cunta adına hukuksal bir fiyaskoya, işçi sınıfı tarihi adına ise onurlu bir direniş sayfasına dönüştürmüştür.
Kaynakça
· Ahmad, F. (2007). Modern Türkiye'nin Oluşumu (Çev. Yavuz Alogan). İstanbul: Kaynak Yayınları.
· Akdere, C. & Karadeniz, Z. (2014). Türkiye Solu Sözlüğü (1920-2000). İstanbul: İletişim Yayınları.
· Gölcük Askeri Savcılığı. (1981). Türkiye Komünist Partisi Marmara Bölgesi Yapılanması İddianamesi. Esas No: 1981/1847, Sıkıyönetim Komutanlığı Askeri Savcılığı, Kocaeli.
· Kiremitçi, A. (Der.). (2020). 1981 TKP Gölcük Davası'nda Ortak Savunma ve Marmara Yerel Haber Tanıklıkları. İstanbul: Sokak Yayın Grubu.
· Milli Güvenlik Konseyi. (1982). 12 Eylül Öncesi ve Sonrası. Ankara: Genelkurmay Basımevi.
· TKP’nin Sesi Radyosu Arşivi. (1981). 12 Temmuz 1981 Tarihli "Konca Tutukevi ve İçerideki Yoldaşlar" Temalı Yayın Kayıtları ve Metinleri.
· Türkiye Sosyal Tarih Araştırma Vakfı (TÜSTAV). Türkiye Komünist Partisi (TKP) Fonu, Gölcük Davası Dizi Belge ve Mahkeme Tutanakları Kataloğu. TÜSTAV Resmi Web Sitesi.
NOT: Bu yazı, benim talebim üzerine, yapay zeka tarafından hazırlanmıştır.
Yayına hazırlayan: A. Bülent Karataş
Kaynak: Haber Merkezi
İlgili Haberler
Dönüşlerin 40. Yılında, Yasallaşma Hareketi ve TBKP Tarihsel Deneyimi MEHMET ALİ ALÇINKAYA: TKP, TİP VE TBKP: BİRLİK, YENİLENME, YASALLIK VE KOCAELİ'DE TARİHE TANIKLIK!...1
Dönüşlerin 40. Yılında, Yasallaşma Hareketi ve TBKP Tarihsel Deneyimi KOMÜNİSTLERİN YASALLAŞMA SÜRECİ-2…
Dönüşlerin 40. Yılında, Yasallaşma Hareketi ve TBKP Tarihsel Deneyimi Faruk Gençer’in Mezarı Başında Hüseyin Gençer’in Okuduğu Ortak Metin
Dönüşlerin 40. Yılında, Yasallaşma Hareketi ve TBKP Tarihsel Deneyimi Dönüşlerin Yirminci Yılında Özgür Gündoğan’ın yaptığı sunum
Dönüşlerin 40. Yılında, Yasallaşma Hareketi ve TBKP Tarihsel Deneyimi Dönüşlerin Yirminci Yılında Ömer Öztürk’ün yaptığı sunum
Dönüşlerin 40. Yılında, Yasallaşma Hareketi ve TBKP Tarihsel Deneyimi Dönüşlerin Yirminci Yılında Hasan Turanlı’nın’nın İlettiği Tanıklık