Son dakika
Seyfettin Gürsel Köşe Yazısı Seyfettin Gürsel

Tüketim harcamalarında bölgesel farklılıklar

TÜİK yılda bir kez Hanehalkı Bütçe Araş­tırmasının son 3 yıllık verilerini birleşti­rerek bölgeler düzeyinde hanelerin tüketim harcamalarına dair rakamlar yayınlıyor. 2023, 2024 ve 2025 yıllarının birleştirilmiş tüketim harcaması rakamlarının toplam harcama için­deki payları Cuma günü yayınlandı. Bu bilgi iki açıdan dikkate değer. Birincisi, bölgeler ara­sında geçim koşullarında farklılıkların nispe­ten gerçekçi bir görünümünü sunuyor. İkinci­si, sosyal ve kültürel farkların yarattığı tüke­tim tercihleri hakkında bir ölçüde fikir veriyor.

Hane başına ortalama gelir bölgeden bölge­ye büyük ölçüde değişiyor olsa da pek çok mal ve hizmet fiyatlarında önemli farklılıklar mev­cut. Bu farklar düşük gelirli bölgelerin lehine olduğundan bir bakıma muazzam gelir farkını törpülüyor. Diğer bir ifadeyle yaşam koşulla­rında eşitsizliği bir ölçüde azaltıyor.

Beslenme ve barınmada bölgesel eşitsizlikler

Bu bağlamda ilk bakılması gereken harcama kalemi doğal olarak gıda. Gıda ve alkolsüz içe­cekler harcamasının 26 bölge içinde en düşük paya sahip olduğu bölge yüzde 14,2 ile İstan­bul. En yüksek paylara sahip bölgeler ise yüz­de 29,2 ile Şanlıurfa-Diyarbakır ve yüzde 29 ile Ağrı-Kars-Ardahan-Iğdır. Beslenme öncelikli bir ihtiyaç olduğundan gıda fiyat seviyesi nispi olarak bir miktar düşük olsa bile düşük gelir­li bölgelerde bütçeden beslenmeye ayrılan pay çok yüksek bir düzeye çıkıyor. Yüzde 29 bir or­talama. Bu bölgelerde gelir dağılımının en dü­şük yüzde 20’sinde ye alan kesimde gıda harca­ma payı yüzde 41.

Bir diğer zorunlu harcama da barınma. Büt­çede konut ve kiraya ayrılan en yüksek paylar sırasıyla İzmir (yüzde 30,2), İstanbul yüzde (29,6) ve Ankara’da (yüzde 29,5). Buna karşılık en düşük paylar Van-Muş-Bitlis-Hakkâri (yüz­de 19,6), Mardin-Batman-Şırnak-Siirt (yüz­de 20,2), Ağrı-Kars-Iğdır-Ardahan’da (yüzde 21,2). Kira paylarının farklılığında dikkat çe­ken ilk özellik düşük kira payının Doğu ve Gü­neydoğu Anadolu bölgelerinde olması. Şaşır­tıcı değil, düşük gelir düşük kira. Ancak düşük gelirli bölgeler ile yüksek gelirli bölgelerin ev­leri arasındaki kalite farklılıkları da göz ardı edilmemeli. Bu arada dikkat çeken iki zıt istis­naya değinmek istiyorum. Birinci istisna yük­sek gelir-düşük kira vakası. Manisa-Afyon-Kü­tahya-Uşak bölgesinde kiraya ayrılan pay yüz­de 21,3 ve bu bölge sondan dördüncü sırada. İç Ege’de ortalama kira ortalama hane geliri­ne kıyasla oldukça düşük. Nedenini tam olarak bilmiyorum. Net göç veriyor olabilirler. İkinci istisna düşük gelir-yüksek kira vakası. Sırla­mada Ankara’nın ardından gelen Şanlıurfa-Di­yarbakır bölgesinde kira harcamasının payı yüzde 28,3. Bu bölgenin gıda ile kira harcama paylarını toplarsak yüzde 57,5 ediyor. Bunun anlamı şudur: Bu bölgede yaşayan ortalama ve altındaki gelire sahip haneler bütçelerinin bü­yük bir bölümünü bu iki zorunla harcamaya ayırmak zorunda kaldıklarından diğer harca­malara fazla bir şey kalmıyor.

Yaşam tarzı farklılıkları

Yaşam tarzı deyince harcama kalemleri için­de aklıma ilk gelen iki harcama Lokantalar ve Konaklama Hizmetleri ile Alkollü İçecekler, Tütün ve Tütün Ürünleri. Lokanta ve konak­lama harcamasında en büyük pay beklendiği gibi yüzde 8,2 ile İstanbul’un. Yüksek gelir sa­yesinde gıdaya düşük bir tutar harcayan İstan­bullu lokantalarda yiyip içmeye ve otellerde tatil yapmaya nispeten büyük bir pay ayırabili­yor. Tabi İstanbul’da lokantaların bazen dudak uçuklatan fiyatları da bu payı yükseltiyor ama bu fiyatlar İstanbulluları yeterince caydırmı­yor gibi. Türkiye’de toplam lokanta ve konak­lama harcamalarının üçte birinin İstanbul’da yapıldığını da ayrıca belirteyim. Paylar itiba­riyle ikinci sırada yüzde 7,9 ile Bursa-Eskişe­hir-Bilecik yer alıyor. En düşük pay ise yüzde 1,8 ile Şanlıurfa-Diyarbakır’ın. Bu düşük har­camanın ne kadarı beslenme ve barınma ihti­yacı için geriye fazla bir para kalmamasından ne kadarı yaşam tarzından kaynaklanıyor söy­lemek zor. Bu pay oranını Diyarbakır ile Şan­lıurfa için ayrı ayrı bilebilseydik bu konuda az çok bir fikrimiz olabilirdi. Alkollü içecek ve tü­tün ürünü harcamasında ise ilk sıra yüzde 4,3 ile Ağrı-Kars-Iğdır-Ardahan’ın. İkinci sırada yüzde 3,9 ile Van-Muş-Bitlis-Hakkari bulunu­yor. Gelirlerin son derece düşük olduğu bölge­ler. Buna rağmen içkiye ve sigaraya gelirlerine kıyasla yüksek bir pay ayırıyorlar.

Eğitim harcamalarını da ele almak istiyor­dum ama yerim kalmadı. Birkaç çarpıcı rakam­la yetineyim. En büyük pay yüzde 2,3 ile İstan­bul’un. Toplam eğitim harcamalarının yüzde 38’i İstanbul’a ait. Son derece pahalı özel okul­ların kaçınılmaz sonucu. En düşük pay ise yüz­de 0,4 ile Ağrı-Kars-Iğdır-Ardahan ile Kasta­monu-Çankırı-Sinop’un.

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. İnşaatta kontrollü daralma
  2. Beyin göçü giderek hızlanıyor
  3. Yaklaşan seçimlerin siyasal ekonomisi
  4. Türkiye işgücü piyasası son 1,5 yılda önemli ölçüde daraldı
  5. Pahalılık turizmi de olumsuz etkilemeye başladı