Köşe Yazısı
Seyfettin Gürsel
Beyin göçü giderek hızlanıyor
Son yıllarda Türkiye’nin önemli sorunlar listesine giren bir sorun da beyin göçü oldu. Bu kavramla bir ülkede iyi yetişmiş kişilerin kalıcı olarak yurt dışına yerleşmesi kast ediliyor. Bu durumda beyin göçü veren ülke önemli ölçüde kamu kaynağı harcayarak yetiştirdiği beşeri sermayesinin kaymak tabakasının bir bölümünü kaybediyor. Ekonomik kalkınma sürecinde önemli bir üretim faktörü kaybı. Bu kaybın encamı ve kompozisyonu, zaman içinde nasıl bir seyir izlediği hakkında bir fikir sahibi olabilmemiz için göçü ölçmemiz gerekiyor. Bu da kolay bir iş değil.
Beyin göçünün ölçümü
TÜİK geliştirdiği ölçümü kullanarak beyin göçü istatistiklerini ilk kez Eylül 2024’te yayınladı. İkincisi bir yıl sonra, sonuncusu da “Yükseköğretim Beyin Göçü İstatistikleri, 2025” başlığı altında geçtiğimiz Cuma günü yayınlandı. Toplam, cinsiyet, iller ve diploma ayrımlarında beyin göçü oranlarını paylaşmadan önce bu oranların ne ifade etiğini açıklamak gerekiyor. Yükseköğretim Kurulu (YÖK) kayıtlarına göre referans döneminden önceki 15 yıl ile önceki 6 yıl aralığını içine alan 10 yıllık dönemde Türkiye’deki bir üniversiteden lisans ve daha üst bir eğitim seviyesine sahip bireylerin MERSİS nüfus kayıtlarını kullanılarak ne kadarının yurt dışında yerleştiğini toplam mezun sayısına bölerek bir oran belirleniyor. Bu oranı iller ve bölümler/meslekler düzeyinde de hesaplanıyor. Somutlaştırırsak 2025 referans döneminin rakamları 2010-2019 döneminde mezun olanları kapsıyor. Bu rakamların ilk yayınlandığı referans yılı 2021’in rakamları ise 2006-2015 dönemini kapsıyor.
Bu kısıtlama nedeniyle beyin göçünün son yıllardaki durumu hakkında ne yazık ki istatiksel bilgiden yoksunuz.. TÜİK neden 15-6 yıl öncesi aralığını dikkate aldığını açıklamıyor. Yurt dışına kalıcı olarak yerleşenlerin sayısını tahmin edebilmek için bu yola başvuruyor olabilir. Ayrıca yurt dışında yükseköğrenim gören TC vatandaşları da kapsam dışı. Oysa bu da beyin göçünün farklı bir türü. Her neyse, toplam göç oranlarından başlayarak referans yıllarına göre rakamlara bir göz atalım.
Beyin göçünde 4 yılda % 40 artış
2021’de göç oranı yüzde1,6. Bu oran adım adım yükselerek 2025’te yüzde 2,2’ye geliyor. 4 yılda göç oranında yüzde 40’a yakın artış var. 2025’te bu oran erkeklerde yüzde 2,7, kadınlarda yüzde 1,8. Eğitim kalitesi ve çeşitliliği yüksek üniversitelerin yoğunlaştığı illerde bu oranlar belirgin ölçüde daha yüksek: İstanbul’da yüzde 4,7, İzmir’de yüzde 4,4, Ankara’da yüzde 3,6. İzmir’de göçün Ankara’ya kıyasla daha yoğun olması ilginç. Bildiğim işsizliğin toplamda ve yükseköğretimde İzmir’de Türkiye ortalamasının bir hayli üzerinde olduğu. Bu durum İzmirli yüksek diplomalıların kaymak tabakasını Türkiye’nin diğer illeri kadar yurtdışını da iş arama alanı olarak görmeye teşvik ediyor olabilir.
Bu oranların o kadar da yüksek olmadığına bakarak beyin göçünün o kadar da abartılmaması gerektiği izlenimine kapılanabiliniz. Ancak unutmayım ki göç edenler en başarılı olanlar arasından çıkıyor. Yurtdışında iş bulmak o kadar kolay değil. TÜİK vakıf üniversitesi mezunlarından yurt dışına göç edenleri burs durumuna göre ayırmış. Yüzde 54 tam burslular. Bu öğrencilerin sınıfın en iyileri olduğunu birinci elden biliyorum. Ama esas beyin göçünün can yakıcı olumsuzluğu meslek alanlarındaki oranlarda kendini gösteriyor.
Beyin göçünün en yoğun olduğu meslekler
En yüksek göç oranları (2010-2019 dönemi mezunlarına baktığımızı hatırlatayım) yüzde 13 ile Moleküler biyoloji ve genetik ile İşletme mühendisliği. Bu iki mesleği yaklaşık yüzde 11 ile matematik ve elektronik mühendislikleri izliyor. Fizik ile Bio mühendisliği yüzde 10,2 ile yüzde 9,3. Yazılım ve Bilgisayar mühendisliklerinde ise göç oranı yüzde 9,1. Alanlarında en iyiler arasında olan bu insanlar neden göç ediyorlar? Bu konuda yapılmış bir anket var mı, bilmiyorum. Ama tahminlerde bulunmak zor değil. Bu mesleklerin bir kısmı, örneğin genetik, mühendisliği ülkemizde yetince gelişmiş alanlara sahip değil dolayısıyla iş alanları kısıtlı. Talebi yüksek mesleklerde, örneğin yazılım mühendisliği, daha kolay ve nispeten yüksek ücretli işler bulunabilir ama özellikle çocuk sahibi iseler büyük kentlerde eğitim o kadar pahalı hale geldi ki bir kısmı sırf bu nedenle yurt dışına yerleşmeyi tercih ediyor. Buna gelire kıyasla yüksek kira olgusu da eklenebilir. Ülkenin sosyal ve özgürlük koşularından memnuniyetsizlik de kuşkusuz bir etken.
Son yıllarda bu koşullar daha da ağırlaştı. Beyin göçü istatistikleri yayınlandıkça oranların yükselmekte olduğunu göreceğimize dair bahse girebilirim. Yukarıdaki dönemlere dâhil olmayan 2020 ve sonrasında yakın çevremdeki gelişmeler bu konuda şüpheye yer bırakmıyor. Yakın çevremden beş genç mezundan ikisi Almanya’da (makine ve yazılım mühendisleri), biri de ABD’de (hukuk PhD) iş buldular. Türkiye’ye dönmeye de niyetleri yok.