Köşe Yazısı
Seyfettin Gürsel
İnşaatta kontrollü daralma
İnşaat kesimindeki gelişmelere dair en son 2025 ağustos ayında “Konut üretimi doludizgin” başlıklı bir yazı yazmıştım. Yazımda GSYH artışının çok düşük kaldığı bir ortamda inşaat sektörünün diğer sektörlere adeta nazire yaparcasına büyük bir canlılık sergilediğini belirttikten sonra Haziranda sektörün büyük kısmını oluşturan bina kesiminin ki çok büyük ölçüde konuttan oluşuyor, üretim endeksinin yüzde 26 artışla ciddi bir sıçrama yaptığını vurgulamıştım. Akla gelen soru 2017 benzeri bir arz balonunun oluşmakta olup olmadığıydı. Yerinde bir soruydu çünkü oluşan balon patladığında inşaatın 2028-2019’da nasıl büyük bir çöküş yaşadığı hafızalarımızda tazeliğini koruyordu. Soruya yanıtım esas olarak iki nedenle olumsuzdu. Birincisi, üretilen konutların önemli bir kısmı 6 Şubat 2023 depreminde yıkılanların yerine yapılanlardı. Diğer bir kısmı depremden sonra az çok hızlanan kentsel dönüşüm konutlarıydı. Bu iki kategoride talep sorunu yoktu.
İnşaat üretiminin seyri
TÜİK geçen hafta Eylül ayının inşaat üretim endeksi istatistiklerini yayınladı. İnşaata yeniden bakmanın zamanı gelmişti. Önce Ağustos 2025’ten sonra üretimin nasıl bir seyir izlediğine bir göz atalım ardından satışlarda, fiyatlarda ve yapı izinlerindeki gelişmeleri dikkate alarak konut sektöründeki gidişatı daha geniş bir perspektiften ele alıp balon konusuna dönebiliriz.
Eylülde mevsim ve takvim etkilerinden arındırılmış istatistiklere göre inşaat üretimi önceki aya kıyasla yüzde 2,7 bir yıl öncesine kıyasla yüzde 6,3 oranında azalmış. Sektörün büyük bölümünü oluşturan bina üretiminde ise ki büyük bölümü konuttan oluşuyor aylık azalma eksi yüzde 2,9, yıllık azalma eksi yüzde 9,3. Geriye doğru gidildiğinde Ağustos 2025’te 142,2 (2021=100) seviyesinde olan bina endeksinin yavaşlayarak yükselmeye devam ettiği ve Aralık 2025’te 151,4’e zirve yaptığı görülüyor. 2026 yılının başından itibaren ise endeks yavaş ama düzenli bir tempoyla azalarak Eylülde 136,9’a gerilemiş durumda. 9 aylık üretim kaybı yüzde 9,6.
Kontrollü daralma
Pilotlar inişe “kontrollü çarpma” (controlled crash) derler. Gerçekten de öyledir: Uçağın ağırlığına göre optimal bir iniş hızı vardır. Bu hızda uçak piste konmaz, çarpar ama kontrollü bir şekilde çarpar. Optimal hızın üzerinde ya da altında bir hızla inmeye kalkarsanız piste çakılırsınız. Konut sektöründe gidişatı nasıl niteleyebilirim diye düşünürken aklıma uçağın inişini tarif eden bu pilot jargonu geldi. Üretimde azalma var ama öyle şiddetli değil. İkincisi satışlarda düşüş yok. 2024 Eylülünde satılan birinci el konut sayısı 47.145. Bir yıl sonra bu sayı 49.608’e yükselmiş; artış oranı yüzde 5,2. Bu yılın Eylül ayında ise 51.159 konut satılmış; artış oranı yüzde 3,1. Tempo yavaşlıyor ama en azından talepte gerileme yok.
Öte yandan reel fiyatlarda diğer ifadeyle TÜFE enflasyonundan arındırılmış ortalama konut fiyatında azalma var. Sahibinden. com verilerine göre ülke genelinde ortalama reel fiyat endeksi (2017=100) 2024 sonbaharında 160’a kadar yükseldikten sonra düşüş eğilimine girerek 2026 sonbaharında 140 civarına gerilemiş durumda (Betam, “Satılık Konut Piyasası Görünümü, Kasım 2026). TÜİK’e göre son bir yıllık birim maliyet artışı yüzde 30,9. Yani maliyetlerde reel bir düşüş yok. Reel fiyatlar azalmakta olduğuna göre konut inşaatında kazançlar da azalıyor demektir.
Bu gidişatı bizzat gözlemleyen hatta iliklerine kadar hisseden konut inşaat şirketleri de frene basmış durumdalar. 2024’ün ikinci çeyreğinde 154 bin daire için yapı izni sayısı bir yıl içinde ikiye katlanarak 310 bine fırlıyor. Yüzölçümü olarak artış yüzde 70. Yani balon şişmeye başlamış. Ama yapı izni sayısı 2026 ikinci çeyrekte 280 bine geriliyor. Henüz üçüncü çeyrek rakamları yayınlanmadı ama büyük olasılıkla yapı izin sayısı düşmüş olmalı.
Sonuçta yeni bir konut balonundan kaçınıldığı kanaatindeyim. Ama elde hala satılacak epeyce konut var. Reel fiyatlar üzerinde baskı, yapı izin sayısında gerileme, inşatta da daralma devam edecek demektir. Ne zamana kadar? Herhalde enflasyon zapturapt altına alınıp verimliliğe dayalı nispeten yüksek bir ekonomik büyüme ortaya çıkına kadar. Bu ne zaman olacak diye hiç sormayın çünkü bilmiyorum.