Köşe Yazısı
Erol KATIRCIOĞLU
Acemoğlu, kurumlar ve sınıflar
Doğrusu Saray’ın bu işten uzak olduğunu düşünsek de fon düzenbazlığını düşünen yine AKP kadroları olduğuna göre bu çatışmanın bir iktidar işi olduğunu söylemek zorundayız. Ortada olan, hukuki gücü elinde tutanların (yani iktidarın) yozlaştırdığı kurumların, ve bu kurumların arkasındaki fiili güç odaklarının, (yani güçlü olan ve daha fazla güç elde etmek isteyenlerin) çullandıkları fon ve borsa imkanlarının paylaşılmasından başka bir şey değildir.
Daron Acemoğlu çalışmalarında “Bir ülkenin kalıcı refahını belirleyen başlıca etkenlerden biri, siyasi ve ekonomik kurumlarının nasıl işlediğidir” diye başlar ve modern kapitalist toplumlarda, biri “kapsayıcı”, diğeri ise “sömürücü” kurumların olduğunu öne sürer. Acemoğlu burada “kurumlar” derken yalnızca yargı, polis gibi devlet kuruluşlarını değil; hukuk düzenini, mülkiyet haklarını, rekabet kurallarını ve iktidarın nasıl denetlendiğini kasteder. Bu belirlemeler sonucunda da “kapsayıcı” kurumların gelişmiş olduğu ülkelerde refahın ve ekonomik büyümenin sağlanabileceği öngörüsünde bulunur.
Bu öneriye karşı insan “Peki ama bu kurumlar nasıl oluşuyor ve neden bazı kurumlar refah artırıcı ve bazı kurumlar azaltıcı oluyor” diye sormadan edemiyor.
Acemoğlu’nun bu soruya bu kurumları biçimleyen “güç ilişkileridir” demeyi düşünmediğini düşünmek ona haksızlık olur. Nitekim Acemoğlu iki tür güç ilişkisi olduğunu söyler. Hukuki/resmî güç (de jure) ve fiilî güç (de facto). Birincisi, anayasanın, seçim sisteminin ve diğer siyasi kuralların kime hangi yetkileri verdiği ile ikincisi servet, örgütlenme, toplumsal seferberlik veya zor kullanma kapasitesi sayesinde grupların gerçekte sahip oldukları güce işaret eder. Acemoğlu’nun söyledikleri en kısa haliyle şudur: güç ilişkileri kurumların oluşumunu; kurumlar da gücün hangi kurallarla kullanılacağını ve ekonomik faaliyetleri nasıl etkileyeceğini açıklar.
Acemoğlu’nun bu yorumlarında hala belirsiz kalmış noktalar vardır. Acemoğlu mülkiyet, ücretli emek ve sömürü konularına hiç girmez. Girerse Marxist bir alana girmiş olacağından o, kendini güç eşitsizliklerini demokratik kurumlar ve örgütlü toplumsal karşı güçleri savunmakla sınırlar. Bu da onu bence sosyal demokrat reformculuğa yakın bir yere koyar.
Oysa açıktır ki, Acemoğlu’nun “kapsayıcı” kurumlarının olduğu, rekabetin ve hukukun işlediği, iş sözleşmelerinin serbestçe yapıldığı bir kapitalizmde de sömürü vardır: İşçinin ürettiği artı değere sermayenin el koyması bu kurumların olmadığı dün de vardı bugün de. Dolayısıyla kapitalizmin yarattığı sıkıntılar, yalnızca “kötü kurumların” bozulması ve “sömürücü” kurumlar haline gelmesiyle de açıklanabilecek sıkıntılar değildir.
Böyle bir perspektiften baktığımızda, ekonominin de siyasetin de çukur içine gömülmekte olduğu bir toplum olarak Türkiye’de sorun nerededir? Sahiden Acemoğlu’nun dediği gibi sorun “kurumlarda” mıdır yoksa kurumların dip akıntılarındaki “güç çatışmalarında” mı?
Benim anladığım SPK’sı da BDDK’sı da Borsa Yönetimi de bu fon dolandırıcılığında sınıfta kalan “kurumlar”. Bunlar tamam! Ama bu kurumların arkasındaki çatışan güçler kimler?
Acemoğlu’nun işaret ettiği hukuki ve fiili güçler bu çatışmanın neresindeler?
Doğrusu Saray’ın bu işten uzak olduğunu düşünsek de fon düzenbazlığını düşünen yine AKP kadroları olduğuna göre bu çatışmanın bir iktidar işi olduğunu söylemek zorundayız. Ortada olan, hukuki gücü elinde tutanların (yani iktidarın) yozlaştırdığı kurumların, ve bu kurumların arkasındaki fiili güç odaklarının, (yani güçlü olan ve daha fazla güç elde etmek isteyenlerin) çullandıkları fon ve borsa imkanlarının paylaşılmasından başka bir şey değildir.
Peki ama iktidarın içinde patlayan bu bombanın asıl nedeni nedir? Neden bu insanlar daha fazla güçlü (zengin) olmak istiyorlar? İşte bu sorunun cevabı da asıl güç çatışmalarının nedeni olan ücretli emeğin sömürülme imkanlarıdır. Bu, kurumsal olanın yozlaşmasıyla oluştuğu söylenen çatışmanın altındaki ve Acemoğlu’nun mesafeli durduğu asıl neden de budur.