Köşe Yazısı
Eser KARAKAŞ
Büyük, vahim devlet krizi
Bu satırları yazarken cep telefonumun mailine, tamamen tesadüf, informal economy başlıklı bir siteden 2025 “Mysery Index-Sefalet endeksi” sıralaması geldi, sefalet endeksi sıralaması dünya ülkelerinde enflasyon oranı ile işsizlik oranının toplanmasından elde ediliyor ve bu endekste Türkiye Venezuela ve Sudan’dan sonra en kötü ülkeler arasında üçüncü. Çok açık, böyle bir ülkede devlete benzeyen bir devletten bahsetmek mümkün müdür?
Türkiye çok büyük, çok vahim bir devlet krizinin içinden geçiyor.
Ancak, bu devlet krizi ile lütfen kimse Eylül sonundan beri yaşadığımız sermaye piyasaları krizini karıştırmasın, daha doğrusu aynılaştırmasın, krizin boyutları çok farklı, fon krizi sadece bir yansıma.
Mehmet Şimşek’in bu son fon krizinden canı birazcık sıkılmış ise kendisine bir halk sözünü hatırlatalım, “O sarı öküzü vermeyecektik” diye, iki sene önce idi galiba, BDDK başkan yardımcısının büyük bir devlet skandalı düğününü hatırlıyoruz, kamu yönetiminin temel mottolarının başında gelen “conflict of interest-cıkar çatışmasının önlenmesi” ilkesine rağmen o düğünde denetlenenler (bankalar) denetleyenlerin (BDDK-damat) düğün torbasına pahada ağır, yükte hafif hediyeler attılar, bu kepazelik sonrası Mehmet Şimşek idari soruşturma açacağını duyurdu ama arkası gelmedi, pardon geldi, dev fon krizi geldi.
Önce en önemli konu ile başlayalım kriz sohbetine, Türkiye dünyanın en yüksek enflasyonunu yaşayan ilk beş ekonomi arasında galiba, OECD’de uzak, çok uzak ara birinci.
Enflasyon tamamen devlet ile (Merkez bankası, bütçe, rekabet kurulu, vs.) ilgili bir konudur, bir ülkede enflasyon kronik olarak yüksekse o ülkede devlet krizi vardır demektir, başka bir ifade ile de devlet gibi bir devlet yok demektir.
“Devlet gibi devlet” ne demektir diye sorarsanız da cevabım bellidir, sadece iyi tanımlanmış kamu hizmeti (kamu malı) üreten, bu üretim sürecini de milli gelirin asla yüzde üçünü aşmayan bir bütçe açığı ve yine milli gelirin yüzde 60’ını geçmeyen kamu borç stoku ile (Maastricht kriterleri) yapan devlettir.
Bu fon krizinde mesela şayet ödemeleri kamu parası (public money) ile yapmaya kalkarsa devlet, devlet olmaktan bir kez, bir kez daha vazgeçmiş olacaktır, Anayasanın 73. Maddesinde “vergi kamu giderlerini karşılamak içindir” der, bu fon krizinde mağdurlara yapılacak ödemeler bir kamu gideri olarak tanımlanmamalıdır, yeni anayasa yapılırsa bu 73. Maddedeki kamu gideri kavramının kamu hizmet gideri olması gerektiği vurgulanmalıdır, kamu hizmetinin ne olduğu da teoride, literatürde bellidir.
Bu fon krizinden bağımsız olarak bu süreçte ne öğrendik, Devlet Denetleme Kurulu (DDK) başkanının, Salih Tanrıkulu, BİST (İMKB) Yönetim Kurulu Başkan vekili olduğunu gördük, BİST DDK’nın denetimine konu olabilir bir anonim şirket, işte size yeni bir tipik “conflict of interest-çıkar çatışması” örneği, devlet gibi bir devlet ise, bizde olmayan bu işte, asla devlet içinde çıkar çatışmasına izin vermeyen devlettir.
BİST’in yönetim kurulu başkanı ise Prof. Erişah Arıcan, bu hanımefendi aynı zamanda varlık fonunun başkan vekili (başkan malum), herhalde bu hanımefendi dişi Keynes olsa gerek, damadın da tez danışmanı.
Cebimizde en büyük kağıt para 200 TL ve bu en büyük kupürlerin üzerinde imzası olan iki Merkez Bankası başkan yardımcısı tutukludur, devlet gibi bir devlette böyle bir görüntü olabilir mi?
Orhan Bey, kurucu Osman Bey’in oğlu, Bursa’yı fethettikten sonra, 1326, ilk iş olarak Bursa’da adına sikke (gümüş para) basar ve böylece Bursa’da egemenliğini ilan eder çünkü para basma egemenliğin simgesidir, dünyada sadece Avrupa Birliğinde üye devletlerin para basma hakkı yoktur ama zaten AB’nin hedefi de egemenliği olan, merkez bankası Frankfurt’ta bir süpranasyonal devlet benzeri bir yapıya dönüşmektir.
Bu 200 liralık kupürlerin bize öğrettiği ise bizde egemenliğin kullanımının biraz suç ekonomisine dönüşme görüntüsüdür, enflasyon ancak milli paraya para talebi arttığı zaman düşürülebilir, yani ancak devlet gibi devlette bu mümkündür, sizce en büyük kupürlerin üzerinde imzası olan çok üst düzey kişilerin tutuklu olduğu bir devlette bu paraya talep artabilir mi?
Bu satırları yazarken cep telefonumun mailine, tamamen tesadüf, informal economy başlıklı bir siteden 2025 “Mysery Index-Sefalet endeksi” sıralaması geldi, sefalet endeksi sıralaması dünya ülkelerinde enflasyon oranı ile işsizlik oranının toplanmasından elde ediliyor ve bu endekste Türkiye Venezuela ve Sudan’dan sonra en kötü ülkeler arasında üçüncü.
Çok açık, böyle bir ülkede devlete benzeyen bir devletten bahsetmek mümkün müdür?
Bu kronik devlet krizinin son fon krizi ile ilişkisinin bire bir olmadığını söyledim yazımın başında.
Futbolümüze bir bakın, Trabzon kulübü başkan yardımcısı ve BJK başkan yardımcısı bahis oynuyorlar, MHK başkanı tutuklu, hakemler kendi yönetecekleri, futbolcular kendi oynayacakları maçlara bahis oynamışlar, sektörün başında ise bir hakemi bir odada dört saat tutan bir TFF başkanı var, devlet gibi bir devlette böyle bir şey olur mu?
Yine biraz önce gözüme çarptı, Milli Eğitim Bakanı Yusuf tekin açıklamış, ülkemizde 27 bin mevsimlik tarım işçisi çocuğumuz varmış, bu çocukların okul sıralarında olmaları lazım, böyle bir devlete devlet demek mümkün müdür?
Dünyada 113 ülke, Hindistan dahil, “school meal” programına dahiller yani çocuklara okullarda günde bir kez bilaücret yemek veriyor devlet, bizde ise bir su sebili bile yok okullarda ama asrın devletiyiz ve her 23 Nisan’da bir çocuk eskiden başbakanın şimdi Cumhurbaşkanının koltuğuna oturtuluyor.
Rahmetli Çetin Altan “kabuk devlet” kavramını kullanmış idi bizim devlet yapısı için, dışı çok sert, içi kof, içi kof devlet derken çocuklara günde bir kez yemek çıkaramayan devlet yani.