Köşe Yazısı
Eser KARAKAŞ
COP 31
Çevre konusunda karar alma mekanizmalarını bir biçimde (ama nasıl?) ulusal ölçekten ulusalüstü (supranational) bir ölçeğe taşımak ve bu ulusalüstü üstü otoriteye yerel siyasi otoriteleri atlayacak bir karar ve uygulama gücü vermek. Bu gereklilik aslında çok da ütopik bir konu değil, AB oluşumu hikayesi özünde supranational (ulusalüstü) bir otoriteye ulusal egemenliğin devri meselesidir,
COP 31 Antalya’da devam ediyor.
COP (Conference of the Parties) taraf lar konferansı olarak çevriliyor dilimize.
Bu konu yani en genel tanımıyla çevre sorunlarıyla mücadele konferansı çok zor bir konu, öyle elimizde, kimsenin elinde hazır bir reçete yok.
Meselenin zorluğunu görmek için COP kelimesinin önündeki sayıya, 31’e bakmak yeterli çünkü COP31 demek Rio’dan, Tokyo’dan günümüze, Antalya’yı saymaz isek 30 zirve toplantısı demek ama, dürüst olalım, hala ciddi bir mesafe alındığını söylemek pek mümkün değil çünkü konu gerçekten çok çetrefil bir konu.
Ancak, bu çetrefillik öyle teknik zorluklardan, bilimin yeterli ve etkin çözümler sunmamasından kaynaklanmıyor, sorun bambaşka ve en nihai analizde siyasi bir sorun.
2014 Nobel ekonomi ödülünü alan Jean Tirole, çok çok önemli bir iktisatçı demek isterdim ama gerek kalmıyor, zaten Nobel ekonomi ödülü sahibi bir iktisatçı.
Küçük bir kent düşünün, bu kente çok büyük bir çimento fabrikası kurulmuş, hem tüm Türkiye’ye çimento satıyor, hem de ihracatçı; o kentte de en büyük istihdam yaratan kuruluş.
Ancak, bu çimento fabrikası aynı zamanda çok büyük çevre kirliliği de yaratıyor, bacalarından çıkan dumandaki çimento tozları hem büyük sağlık problemi yaratıyor hem de tarım yapmayı adeta olanaksızlaştırıyor.
İstanbul’un hemen Trakya çıkışında çok ünlü bir holdinge ait bir çimento fabrikasının yarattığı çevre sorunları, felaket dememek için sorun diyorum, herkesin aklında herhalde.
Bilim bu konuya bir çözüm üretmiş mi, evet üretmiş, çok teknolojik filtreler takılıyor çimento fabrikası bacalarına, çevre sorunu sıfırlanmasa da minimize oluyor en azından.
Ama, ne var ki, bu filtreler çok pahalı filtreler, bu filtreleri takan çimento fabrikası büyük maliyet riskleri üstleniyor, ihracatta dış pazarlarda pay kaybedebilir, içeride de aynı şey mukadder şayet dışa açık bir piyasa ekonomisi varsa, en azından çimento çok pahalanacak demek bu filtreler, tüm sektörlere, en başta da inşaat, yansıyacak bu maliyet ve fiyat artışları.
Çok muhtemelen de maliyet ve buna bağlı olarak da istihdam krizi yaşayacak çimento fabrikası.
Bu ortamda bu çevre kirleten, çok kirleten fabrikaya yasal olarak filtre takma zorunluluğu kararını da o ülkenin siyasi otoritesi, hükümetler alacak.
Jean Tirole bu noktada şöyle bir mantık yürütüyor ki kanımca çok çok doğru: Siyasi otoritenin alacağı çevre dostu kararların, mesela filtre zorunluluğunun maliyetleri (mesela istihdam kaybı) yerel, ulusal ve hemen (immediate sıfatını kullanıyor) oluşacak maliyetler.
Çevre dostu kararın getirisi ise küresel olacak ve uzun vadeye yayılacak.
Tirole bu aşamada da şu soruyu soruyor: Bir siyasi otorite, önünde her zaman sandık var çünkü bu analiz demokrasiler için, maliyeti lokal ve hemen oluşacak ama getirisi küresel ve uzun vadeli bir önlemi alır mı?
Tirole’ün de bu soruya verdiği yanıt maalesef olumsuz.
Bu siyaseten (siyaset daima kısa vadeyi uzun vadeye önceler) karar alma süreci de dünyamızı büyük bir risk altına sokuyor.
Peki bir çözüm yok mu?
Var.
Çevre konusunda karar alma mekanizmalarını bir biçimde (ama nasıl?) ulusal ölçekten ulusalüstü (supranational) bir ölçeğe taşımak ve bu ulusalüstü üstü otoriteye yerel siyasi otoriteleri atlayacak bir karar ve uygulama gücü vermek.
Bu gereklilik aslında çok da ütopik bir konu değil, AB oluşumu hikayesi özünde supranational (ulusalüstü) bir otoriteye ulusal egemenliğin devri meselesidir, mesela Lüksemburg’daki AB Adalet Divanının aldığı kararların tüm üye devletlerde doğrudan uygulanabilirliği var, AB Adalet divanının aldığı karar hemen AB Resmi Gazetesinde yayınlanıyor ve üye devletlerin onayına gerek olmaksızın üye devletler için bağlayıcı oluyor.
Çevre konusunda da AB gibi bir bölgesel birliğe değil, küresel bir ulusalüstü otoriteye ihtiyaç var.
Mümkün mü, bence mümkün çünkü başka bir çözüm görünmüyor şimdilik.
Bu konuda mesela Çin’in ama sadece Çin’i de günah keçisi yapmayalım, başkaları da var, “ABD, İngiltere, Fransa sizler 19 ve 20. Yüzyıllarda çevreyi mahvettiniz ve kişi başına gelirinizi yüz bin dolar ile altmış bin dolar arasına çıkardınız, şimdi de sıra bizde, sıkın biraz dişinizi” dememesi değil, diyememesi lazım.
Kolay mı bu?
Değil ama bir zorunluluk dünyamız için.
Gerekiyor ise, gerekecek muhtemelen, sanayileşmelerini tamamlamış zengin ülkelerin yeni sanayileşen ülkelerin çevre önlem maliyetlerini karşılamak için bir tazmin (compensation) fonu kurması şart.
İşler kolay değil ama bir çözüm bulmamız şart.