Son dakika
Akın ÖZÇER Köşe Yazısı Akın ÖZÇER

Trump’ın son hedefi Lula

Başkan Trump ve Küba kökenli Dışişleri Bakanı Marco Rubio, Lula da Silva’yı köşeye sıkıştırmak için attıkları düşmanca adımları sürdürür ve Bolsonaro’ya verdikleri desteği abartmaya devam ederlerse, Brezilya seçmeninden unutamayacakları bir şamar yemeleri yüksek bir olasılık. Ama ABD’nin seçimlere müdahale politikası başarıya ulaşır, Flávio Bolsonaro görevi devralır ve Brezilya da Trump’ın vesayeti altına girerse, Eliane Brum’un altını çizdiği gibi, bu tüm Latin Amerika için felaket olur.

ABD’nin değişken karakterli kural tanımaz Başkanı Donald Trump, bir yandan İran’la haksız bir savaş yürütürken, diğer yandan arsız bir çocuk gibi Grönland üzerinde hak iddia ediyor. Ayrıca Monroe Doktrini’ne sahip çıkarak, Latin Amerika ülkeleri üzerinde Amerikan hegemonyasını güçlendirmenin peşinde. Petrolünün Amerikan şirketlerince işletilmesini sağlamak için Venezuela Devlet Başkanı Nicolas Maduro’yu yatağından alıp ABD’de yargılamaya kalkarken, bugüne kadar ABD’ne direnmiş olan Kuba’yı içeriden çökertmek için Ada’yı abluka altına alıyor. Trump’ın son hedefiyse Güney Amerika’nın dev ülkesi Brezilya’nın Devlet Başkanı Lula da Silva.

Aslında Luiz Inácio Lula da Silva ve Emekçiler Partisi PT (Partido dos Trabalhadores) Trump öncesinde de ABD’nin hedefi olmuştu. “Bugünlerde aklıma hep Brezilya geliyor” başlıklı yazımda ayrıntılarıyla aktarmış olduğum gibi, Brezilya özetle, Honduras (2009) ve Paraguay’ın (2012) ardından ABD destekli yargı darbesine maruz kalmış bir ülke.  2014’ten 2021’e kadar uzanan bu süreçte, önce Lula da Silva’nın manevi kızım dediği dönemin Devlet Başkanı Dilma Rousseff, yasama organlarının (Temsilciler Meclisi ve Senato) girişimiyle başkanlık rejimlerine özgü olan “impeachment” mekanizmasıyla görevden alınmıştı. Ardından Devlet Başkanlığı’nı 2010’da iki dönem kuralı nedeniyle Rousseff’e bırakmış olan Lula da Silva’nın bir sonraki seçimlerde aday olmaması için önü Yüksek Mahkeme’nin üç yıl sonra bozacağı  “pasif yolsuzluk ve kara para aklama” gerekçesiyle 9 yıl 6 ay hapis cezasına mahkûm olmasıyla kesilmişti. Lula cezaevindeyken yapılan 2018 başkanlık seçimlerini kazanan aşırı sağcı Jair Bolsonaro, bu mahkûmiyet kararının altında imzası bulunan yargıç Sergio Fernando Moro’yu hükümetinin Adalet Bakanı yaparak ödüllendirmişti. Ayrı bir konu ama Sergio Moro 20 ay sonra Bolsonaro ile görüş ayrılığı nedeniyle bu görevden ayrılmıştı.

Atıf yaptığım yazımda da belirttiğim gibi, Brezilya’ya karanlık bir başkanlık dönemi yaşatan Bolsonaro 2022 seçimlerinde yeniden aday olmuş ama bu kez karşısına çıkan Lula da Silva’ya ikinci turda yenilmişti. Trump’la başkanlığı sırasında yakın ilişkiler kurmuş olan Bolsonaro seçimi kaybedince darbeye kalkışmıştı. Bu nedenle yargılanmış,   önce 27 yıl ev hapsine mahkûm edilmiş ama Arjantin Devlet Başkanı Javier Milei ’nin yanına kaçmak üzere elektronik bileziğini kırınca cezaevine nakledilmişti.

Brezilya’da önümüzdeki başkanlık seçimleri 4 ve 25 Ekim tarihlerinde yapılacak. 81 yaşındaki Lula da Silva 2 Ağustos’ta tekrar aday olacağını açıklamış bulunuyor. İkinci tura kalması beklenen en büyük rakibi ise Jair Balsonaro’nun 45 yaşındaki aşırı sağcı oğlu Flávio Bolsonaro. Eliane Brum’un 5 Ağustos günlü El País’in “Opinion” köşesinde yayınlanan yazısında altını çizdiği gibi, seçimleri Flávio kazanırsa Güney Amerika’nın tümü Trump’ın vesayeti altına girmiş olacak. O bakımdan Donald Trump, Brezilya’yı çevreleyen ülkelerin “vasal” başkanlarını seçimleri oğul Bolsonaro ’nun kazanması için mobilize ediyor. Tahmin olunacağı gibi, bu konuda en aktif olan da Arjantin’in aşırı sağcı Devlet Başkanı Javier Milei. İki ülke arasındaki ilişkiler son aylarda iyice gerilmiş durumda. Ama daha önemlisi, Brasilia- Washington hattında yaşanan güncel diplomatik kriz.

Diplomatik kriz

Başkan Trump göreve başladığından bu yana iki ülke arasındaki ilişkiler gerilimliydi. Özellikle Trump’ın ek vergi tarifeleri uygulaması, Brezilya’da ticari çıkar çatışmasından çok yargı bağımsızlığına ve iç siyasete müdahale olarak değerlendiriliyordu. Nitekim Datafolha Enstitüsü’nün gerçekleştirdiği son kamuyu anketine göre, katılımcıların yüzde 52 si Brezilya’ya uygulanan ilave vergi tarifelerinin aslında Flávio Bolsonaro’ya seçim yarışında destek anlamı taşıdığına inanıyor.

Bu inancı destekleyen gelişmelerin başında Bolsonaro ailesinin yakın dostu olarak bilinen ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio’nun Brezilya seçim sistemini incelemekle görevlendirdiği iki diplomat için yapılan vize talebinin geçen 24 Temmuz’da geri çevrilmesi geliyordu. Aynı gün Washington Post’ta Trump hükümetinin stratejisinin Brezilya’nın seçim sisteminin güvenliğini sorgulamak olduğuna ilişkin bir de röportaj yayımlanmıştı.

Geçen 28 Temmuz’da Trump yönetimi bu defa Brezilya’yı, eski bir Devlet Başkanı, ailesi ve takipçilerine (Bolsonaro) siyasi baskı yapmak, ifade özgürlüğünü kullanan insanları hapse attırmak ve internette sansür uygulamakla suçladı. Birkaç gün sonra bu kez Javier Milei, São Paulo’da katıldığı Liberal Parti’nin Flavio’yu Başkan adayı ilan ettiği toplantısında Lula de Silva’yı yolsuzlukla suçladı. Ayrıca baba Bolsonaro’yu tutulduğu cezaevinde ziyaret etmesine izin vermeyen Brezilya Yüksek Mahkemesi yargıcı Alexandre de Moraes’e de hakaret etti. Bir Devlet Başkanı’nın konuk olduğu ülkenin Başkan’ı ve bir yüksek yargıcına hakaret etmesi diplomaside rastlanan bir olay değil kuşkusuz.

Krizin büyüğü geçen Salı (4 Ağustos) günü Washington’da patladı. ABD Dışişleri, güven mektubunu 2023’te Başkan Biden’a sunmuş olan Brezilya’nın Washington Büyükelçisi Maria Luiza Ribeiro Viotti’nin diplomatik vizesini iptal etti. Bu kararın kendisini PNG (Persona Non Grata) ilan etmekten tek farkı, ABD’den çıkmadığı sürece görevine devam edebilecek olması. Bu karara gerekçe olarak ABD’nin Brasilia’ya atamak istediği Büyükelçi’ye çok uzun bir süre geçtiği halde hala agreman, iki Dışişleri görevlisine de vize verilmemesi gösterildi.

Brezilya Dışişleri Bakanlığı (İtamaraty) bu konuda temkinli davranmayı yeğliyor. 5 Ağustos’ta yaptığı açıklamada, ABD’nin aldığı kararın gerekçesi “gerçek dışı” olarak nitelendi. ABD’nin agreman talebinde bulunduğu Danny Perez’in onay sürecinin daha tamamlanmadığı, Diplomatik ilişkiler hakkındaki Viyana Sözleşmesi’nin de bir zaman sınırı belirlemediği vurgulandı. Ayrıca ABD’li görevlilere Brezilya’nın egemenlik alanı içinde bulunan seçim sisteminin güvenirliğini sorgulamak için geldikleri saptandığı için vize verilmediğinin altı çizildi. Açıklamada, Büyükelçi Ribeiro Viotti’nin diplomatik vizesinin iptali konusuna doğrudan yer verilmedi. Brasilia’nın Büyükelçi’yi istişare için merkeze çağırması ve Washington’a dönemeyeceğinden diplomatik ilişkileri işgüder (chargé d’affaires) düzeyinde bırakması yüksek bir olasılık.

Bu strateji tutar mı?  

Trump’ın Brezilya seçimlerine müdahale ederek dostu Jair Balsonaro’nun oğlunu Devlet Başkanı seçtirme stratejisinin tutup tutmayacağı soru işareti. Bu strateji, ABD Başkan Yardımcısı JD Vance’in Budapeşte’de Victor Orbán lehine konuşma yapmasına karşın Macaristan’da tutmamıştı. Ne ar ki Brezilya ABD’nin 1823’ten bu yana arka bahçesinde yer alan bir ülke. Trump da buna güvenerek hem Güney Amerika’yı bütünüyle kendine yakın başkanların yönettiği bir kıtaya dönüştürmeyi, hem de Çin’i Brezilya’da sıkıştırmayı hayal ediyor. Le Monde’un görüşüne başvurduğu São Paulo Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Enstitüsü (IRI) öğretim üyesi Paulo Feliciano de Sá Guimarães’ ın dikkat çektiği gibi, Brezilya Çin’le en güçlü ve en yoğun ilişkileri olan Latin Amerika ülkesi. Yüzölçümü olarak Avrupa kıtasından büyük bir ülke olduğu da göz önüne alındığında, Trump’ın Brezilya’nın başında bir dostunun bulunmasını yeğlemesi anlaşılabilir ama başka bir ülke halkının iradesini manipüle etmeye kalkması asla.

Eliane Brum’un yukarıda değindiğim El País’teki yazısı “Trump Bolsonaro’ya hangi noktaya kadar yardım eder ? “ ( ¿Hasta qué punto ayuda Trump a Bolsonaro?) başlığını taşıyor. Brum bu yazısında, Latin Amerika’da aşırı sağcı politikacılarının her ne kadar milliyetçi semboller kullansalar ve kendilerini üstenci bir kibirle vatansever olarak takdim etseler de ülkelerinin “Trumpland” in bir şubesi olmasına aldırmadığına dikkat çekiyor. Merkezde konumlanan bir siyasetçi olmasına karşın sendikal geçmişi nedeniyle Brezilya solunun en büyük temsilcisi olan Lula’nınsa, Trump’ın tehditleri karşısında sağın klasik temalarından biri olan ulusal egemenlik tepkisini başarıyla kullandığına işaret ediyor. Siyasete ilgi duymayan 50 yıllık arkadaşım dilbilimci Prof. Dário Pagel’in bile aşırı sağcıların taşkınlıklarından duyduğu kaygıyı sık, sık dile getirdiğine tanık oldukça Brezilya’da kutuplaşmanın had safhada olduğunu anlıyorum. Neyse ki yayınlanan son anketler, Lula da Silva’nın ikinci turda Balsonaro’nun 5 puan önünde olduğunu ortaya koyuyor. Brum, Brezilya seçmeninin bu eğiliminin merkez ve ılımlı sağda konumlanan seçmenin de Trump’ın müdahalelerinden rahatsızlık duyduğunun ve ulusal egemenliğe önem atfettiğinin somut bir göstergesini oluşturduğunu vurguluyor.  

Sonuç olarak, Başkan Trump ve Küba kökenli Dışişleri Bakanı Marco Rubio, Lula da Silva’yı köşeye sıkıştırmak için attıkları düşmanca adımları sürdürür ve Bolsonaro’ya verdikleri desteği abartmaya devam ederlerse, Brezilya seçmeninden unutamayacakları bir şamar yemeleri yüksek bir olasılık. Ama ABD’nin seçimlere müdahale politikası başarıya ulaşır, Flávio Bolsonaro görevi devralır ve Brezilya da Trump’ın vesayeti altına girerse, Eliane Brum’un altını çizdiği gibi, bu tüm Latin Amerika için felaket olur.       

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. Paraguay’da neler oluyor?
  2. AB Gerileme Raporu
  3. Trump topal ördek mi olacak?
  4. Sokak Mélenchon’un, sandık Le Pen’in mi?
  5. Erken seçim İspanya’ya siyasi istikrar getirir mi?