Köşe Yazısı
Akın ÖZÇER
Paraguay’da neler oluyor?
Paraguay’ı da yakından izleyen El País’te 8 Kasım’da Andrés Colmán Gutiérrez imzasıyla yayımlanan yazının başlığı çok anlamlı: “Paraguay’da Ueno Bankası’nın kapanmasının kurbanları: ‘bu siyasiler haydut, ülkenin yarısını parasız bıraktılar.’”
Paraguay Güney Amerika’nın orta bölgesinde Brezilya, Arjantin ve Bolivya arasına sıkışmış, yaklaşık 400 bin kilometre karelik bir ülke. 7 milyon civarındaki nüfusunun büyük bölümünü Guarani yerlileri oluşturduğu için Guaranice 1992 Anayasası’na göre İspanyolca’nın yanı sıra ikinci resmi dil. Komşu Bolivya’nın, Brezilya’nın Güney Mato Grosso ve Arjantin’in Corrientes eyaletlerinin de ikinci resmi dili olan Guaranice ayrıca Uruguay’da da yaygın şekilde konuşuluyor. Ülkenin adı Paraguay da Guaranice’ den geliyor. “Para” bu yaka, “guay” da nehir demek. Paraguay nehri ülkeyi Kuzey-Güney yönünde ikiye böldüğü için bu adı almış olduğunu söylemek mümkün.
1811’de bağımsızlığına kavuşan Paraguay’ın siyasi tarihi küçük bir ülke olmasına karşın bir köşe yazısına sığmayacak kadar büyük ve hareketli aslında. 1864 yılında Brezilya, Arjantin ve Uruguay koalisyonuna karşı başlayan ve 1870’e kadar süren Üçlü İttifak Savaşı (Guerra de la Triple Alianza) Latin Amerika’da yaşanan en kanlı savaş olmuş ve Paraguay bu savaşta nüfusunun yüzde 50’den fazlasını, o tarih itibariyle yarım milyon insanını yitirmişti. Ölenlerin üçte ikisi erkek olduğundan demografik yapısı da tümden bozulmuş, ülkede poligami yaygın hale gelmişti. Paraguay ayrıca topraklarının yüzde 40’ını Brezilya ve Arjantin’e kaptırmıştı.
1922-23 arasında bir de iç savaş geçiren Paraguay, 1932-35 yıllarında Alt Kıta’nın ikinci en kanlı savaşını yaşama şanssızlığına da uğramıştı. Paraguay hak iddia ettiği "Gran Chaco" olarak bilinen kurak, bataklık ve ormanlık bölgeyi korumak için bu kez kuzey komşusu Bolivya ile savaşmak zorunda kalmıştı. Standard Oil ile Shell'in abartılı raporları nedeniyle bölgenin zengin petrol yataklarına sahip olduğu düşüncesiyle denize çıkışı olmayan bu iki ülkenin orduları bu savaşta silahtan çok coğrafi koşullar ve salgın hastalıklardan tükenmiş, ekonomileri çökmüştü. 1938’de imzalanan Buenos Aires Barış Anlaşmasıyla Paraguay Chaco’ nun yüzde 75’inin kontrolünü sağlamışsa da bölgede olmayan petrol kaynaklarına kavuşamamıştı.
Chaco savaşı Paraguay siyasi tarihinde büyük bir dönüm noktası sayılır aslında. Üçlü İttifak savaşı sonunda bozguna uğrayan orduya Chaco zaferi ulusal gurur ve özgüven kazandırmıştı. Savaştan toprak kazanılarak çıkılması halkta ülkenin tek kurtarıcısının ordu olduğu algısını güçlendirmişti. İlginçtir ama bu algı, generallerin siyaset sahnesine doğrudan müdahale etmesini toplumsal olarak meşrulaştırmış ve Paraguay 1936’da ilk askeri darbesini, “Şubat Devrimi” (Revolución Febrerista) adıyla gerçekleştirmişti. Bu darbeyle siyasetçiler arka plana itilmiş, siyasi partiler baskı altına alınmış ve devlet yönetiminde sonu gelmeyen bir askeri vesayet dönemi başlamıştı. Chaco Savaşı'na genç bir subay olarak katılmış ve cesaretiyle dikkat çekmiş olan Bavyera kökenli ama Brasilia doğumlu Alfredo Stroessner ’in 1954 darbesiyle iktidarı ele geçirmesine kadar Paraguay’da askeri darbeler birbirini izlemiş ve ülke 30 bin insanını kaybettiği ikinci iç savaşı da yaşamıştı.
Colorado’nun kurduğu parti devleti
Kısaca Colorado Partisi olarak bilinen ANR (Asociación Nacional Republicana) ülkenin en eski siyasi partilerinden biri. 1887’de Üçlü İttifak Savaşı generallerinden Bernardino Caballero tarafından kurulan parti sosyalizm ve komünizme olduğu gibi globalizme de karşı bir parti. Geçmişte aşırı milliyetçi, militarist ve siyasette şiddet kullanmış, totaliter çizgi izlemiş olan Colorado’nun 1947-1962 arasında tek yasal parti, 1948’den 2008’e kadar aralıksız iktidar partisi olduğunu, 2008’de Devlet Başkanı olan sosyalist Fernando Lugo’nun 2012’de Meclis darbesiyle koltuğundan edildikten sonra bugüne kadar hep iktidarda kaldığını anımsatmak gerekir, Özetle, Colorado’yu askeri vesayeti sürekli kılmış ve Paraguay’da adeta bir parti devleti kurmuş bir parti olarak değerlendirmekte yarar var.
1954 askeri darbesiyle iktidarı devralan Alfredo Stroessner orduyu, Colorado Partisi'ni ve devleti birbirine tamamen entegre eden bir diktatör olarak biliniyor. Stroessner ‘in kurduğu sistemde, orduda terfi etmek, devlette memur olmak ya da ticari ihaleler almak için ya asker olmak ya da Colorado Partisi'ne sadakat göstermek şarttı. Ordu, rejimin ve partinin koruma kalkanı haline gelmişti. Stroessner dönemi, aşırı anti-komünizm, sıkıyönetimler, muhaliflerin yurt içinde ve dışında (Güney Amerika diktatörlüklerinin girişimi Operasyon Condor ‘un ortaklarındandı) ortadan kaldırılmasıyla özdeşleşmişti.
Paraguay, Stroessner döneminde belki Türkiye dahil Avrupa ve dünyada ulusal sanat elçisi Luis Alberto del Paraná ve Los Paraguayos ’un konserleri ve plaklarıyla tanınıyor olsa da müzik bu küçük ülkenin Nazi suçlularının sığınağı olduğu gerçeğini gizlemeye yetmemişti. Örneğin Auschwitz toplama kampında yaptığı ölümcül tıbbi deneylerle tanınan "Ölüm Meleği" lakaplı doktor Josef Mengele, 1950'lerde kaçtığı Paraguay'da korunmuş, vatandaşlığına geçmiş ve Stroessner rejiminin koruması altında yaşamını sürdürmüştü. Sadece Mengele değil, soykırımın mimarlarından Eduard Roschmann gibi birçok Nazi savaş suçlusu, Paraguay'ın anti-komünist, Alman kökenli diktatörünün tuttuğu yaşam şemsiyesinden yararlanmıştı.
Temel hak ve özgürlükleri askıya alan Stroessner ’in dış politikası ABD politikalarına hizalanmıştı. 1965’te ABD’nin Dominik Cumhuriyeti’ni ikinci işgalini (Operation Power Pack) hararetle savunmuş, Vietnam savaşına asker göndererek katılmayı önermişti. O kadar Amerikan yanlısıydı ki Başkan Nixon Paraguay sisteminin “Latin Amerika için demokrasi modeli” oluşturduğunu açıklamıştı. Tahmin olunacağı gibi Stroessner ‘in Franco İspanya’sı ile ilişkileri de mükemmeldi.
İlginç olan şu ki Stroessner ‘in parti devleti 35 yıl sonra yeni bir askeri darbeyle onun başını da alacaktı. Rejimin güçlü ismi General Andrés Rodríguez Pedotti ’nin başını çektiği darbeci askerler, 1989’da Stroessner’i vefatına kadar yaşayacağı São Paulo’ya sürgüne gönderecekti. Aynı yıl yapılan seçimlerde Pedotti, Colorado’nun adayı olarak yüzde 73,4 oyla Devlet Başkanı seçilecekti. Bu arada Pedotti ‘nin Paraguay’ın yeni anayasa (1992) sürecinde demokrasiden yana tutum aldığını, bir yıl sonraki seçimlere (1993) aday olarak katılmadığını ama o seçimlerden zaferle çıkan eski Entegrasyon Bakanı Juan Carlos Wasmosy ’nin de Colorado mensubu olduğunu belirtmekte yarar var.
Santiago Peña neden ev hapsinde?
Yazıma Santiago Peña Palacios ’un 2023 seçimlerini Colorado’nun adayı olarak kazanan Paraguay’ın devrik Devlet Başkanı olduğunu belirterek başlayabilirdim. Ama o zaman Colorado’nun devlet partisi olduğunu, aşırı sağcı ve Amerikan yanlısı onlarca yıllık tarihsel geçmişini aktaramamış olurdum. Meslekten Ekonomi Profesörü, 2000-09 arasında Merkez Bankası Başkanı, 2015-17 arasında da Maliye Bakanı olan Santiago Peña, geçen 3 Kasım’da patlak veren banka krizinin ardından istifa etti. Aslında kriz o gün Merkez Bankası’nın (BCP) 3 milyon kişinin (ülke nüfusunun yaklaşık yarısı) hesabının bulunduğu Ueno Bank'in iflasın eşiğine geldiği gerekçesiyle tüm hesaplarını dondurması üzerine patlak verdi. Bankadaki paralarına ulaşamayan insanlar başkent Asunción başta olmak üzere ülkenin çeşitli kentlerinde protestolara başladı.
70’li yıllarda kurulan Ueno Bank 2023’ten itibaren dijital servisleri ve promosyonları sayesinde hızlı bir gelişim gösterdi. Kısa sürede 3 milyon müşteriye ulaşması bu krizin ülkenin mali sistemini büyük ölçüde etkilemesine yol açtı. Soruşturmalardan çıkan ilk sonuçlara göre krizin nedeni, Banka’nın, kendi sahiplerinin şirketlerine yasal limitlerin üzerinde ve borçlanmayı karşılayacak garantileri almadan verdiği yüksek montanlı batık krediler. Örneğin Associated Press’in edindiği bilgiler, banka sahipleriyle ilintili üç şirkete Eylül 2025’te bir günde 39 milyon dolar tutarında kredi verildiğine işaret ediyor.
Krizin en yıkıcı boyutu, sadece bireysel kullanıcıların günlük birikimlerinin değil, kritik kamu ve sosyal güvenlik kaynaklarının da bu bankada tutulmuş olması. Bankada kamu kurumlarına ve emeklilik kuruluşlarına ait 800–850 milyon dolar civarında kamu fonu bulunduğu, bunun yaklaşık 355-380 milyon dolarlık kısmının SGK’na (IPS) ait olduğu söyleniyor. Bu nedenle devletin sosyal programlarında geçici aksamalar gözleniyor. BCP zararı sınırlamak için ödeme sürecini hızlandırmaya çalışsa da (7 Kasım itibariyle 1,2 milyon müşteriye kısmi ödeme yapıldığı biliniyor) bu krizin yarattığı güven sarsıntısını gidermek kolay değil elbette.
Peña’nın geçmişte Ueno Bank’in ana holding şirketinde ortak, atadığı BCP Başkanı Carlos Carvallo ’nun da bu bankanın eski bir yöneticisi olduğunun ortaya çıkması mali krizi siyasi boyuta taşımış durumda. Carvallo, Ueno Bank’ın Genel Müdürü ve 8 yöneticisi görevlerinden istifa etmiş bulunuyor. Ama Temsilciler Meclisi Devlet Başkanı Peña’nın istifasını kabul etmek yerine Anayasa’nın 225. maddesi uyarınca siyasi yargı (juicio político) sürecini işletmeyi yeğledi. ABD’deki “impeachment” sürecini andıran bu süreç Temsilciler Meclisi’nin üçte iki çoğunluğuyla başlatılıyor. Yargılama kararı Senato’da üçte iki çoğunlukla alınıyor. Peña’nın istifası üzerine Colorado’nun vekilleri dahil Meclis’in çoğunluğu bu prosedürün başlatılmasını onayladı. Senato da 6 Kasım’da oybirliğiyle Santiago Peña’ yı görevden alarak, Anayasa’nın 189. maddesinin eski devlet başkanlarına tanıdığı ömür boyu dokunulmazlığa sahip senatörlükten yararlanmasını engellemiş ve ev hapsine mahkûm etmiş bulunuyor. Santiago Peña ayrıca Colorado’dan ihraç edilmiş ve Devlet Başkanlığı görevini Anayasa uyarınca yardımcısı Pedro Alliana üstlenmiş durumda. Latin Amerika ülkeleri anayasalarının birçoğu gibi, Paraguay Anayasası da devlet başkanı vefat ettiğinde veya görevden alındığında, yardımcısının ülkeyi belirlenmiş olan seçim tarihine kadar yönetmesini öngörüyor. Şimdi Alliana ’nın önünde halkın öfkesini yatıştırmak ve Colorado’nun 2028 seçimlerinde iktidar tekelini yitirmemesi için oldukça güç bir görev var.
Halkın öfkesine gelince ayrı bir yazı konusu olacak kadar büyük. Tüm Latin Amerika ülkelerini olduğu gibi Paraguay’ı da yakından izleyen El País’te 8 Kasım’da Andrés Colmán Gutiérrez imzasıyla yayımlanan yazının başlığı çok anlamlı: “Paraguay’da Ueno Bankası’nın kapanmasının kurbanları: ‘bu siyasiler haydut, ülkenin yarısını parasız bıraktılar.’” (Víctimas del cierre del banco Ueno en Paraguay: “Estos políticos son unos bandidos, han dejado a medio país sin dinero”) . Gazetenin 10 Kasım tarihli nüshasında polisin arama yaptığı Santiago Peña’nın San Bernadino’daki lüks yazlığında duvarlar arasına gizlenmiş bir kasa bulunduğuna ilişkin haberi banka kurbanlarının yakınmasını doğrular nitelikte. Siyasetin kişisel zenginleşme amacıyla yapılmasının teknik adı “kleptokrasi”. Daha çok denge ve denetleme kurumlarının etkisizleştirildiği otoriter rejimlerde görülmesi tesadüf değil elbette.