Köşe Yazısı
Akın ÖZÇER
Erken seçim İspanya’ya siyasi istikrar getirir mi?
PP’nin hükümet olmak için bir yerde Vox’a mahkûm olduğunu kabul etmek gerekir. Eğer PP Vox’la koalisyona yanaşmaz, Abascal da hükümette yer almakta ısrarlı olursa, İspanya’yı yeni bir erken seçimin beklediğini söylemek abartılı bir görüş olmaz. Sonuçta, 29 Kasım seçimlerinin İspanya’ya istikrar getirmesi oldukça zor görünüyor.
“İspanya erken seçime mi gidiyor?” başlıklı yazımda belirttiğim gibi, 87 yaşındaki engelli kadın Maricarmen Abascal ’ın 1956 yılından beri kiracı olarak oturduğu evden mülkün yeni sahibi yatırım fonu Urbagestión tarafından gelirinin iki katı kira talebini karşılayamadığı için apar topar atılmasıyla tetiklenen barınma krizi sonunda İspanya’yı erken seçime götürdü. Krizin sembol ismi Maricarmen ’in kişisel sorunu temsilcileriyle adı geçen fon arasında varılan anlaşmayla çözüme kavuşmuştu. Eğer ömrü vefa etse evine dönecekti. Ama Sosyalist İşçi Partisi PSOE-Sumar sol azınlık hükümetinin bu sorunun tümden çözümü için hazırladığı iki KHK (Real Decreto Ley) Meclis’te kabul görmeyince Başbakan Sánchez çareyi 29 Kasım’da erken seçime gitme kararı almakta buldu. Pedro Sánchez’in diğer seçeneği, Puerta del Sol Meydanı başta olmak üzere, İspanya’nın çeşitli kentlerinde iki haftadır devam eden protesto gösterilerinin rüzgarından yararlanmak için seçimi Mart ayına ertelemekti. Ama o zaman da yıl sonunda bütçeyi Meclis’ten geçirmekte zorlanacaktı.
Son Anketler ne diyor?
Anketlerde uzun süredir düşüş eğiliminde olan PSOE’nin oyları erken seçim kararıyla artmış değil. Sigma Dos, 40dB ve NT Report gibi kamuoyu araştırma şirketlerinin verilerine bakıldığında, PSOE’nin oy oranının yüzde 25-27,5 aralığına gerilemiş olduğu, bu oranla 350 sandalyeli Temsilciler Meclisi’nde 100-105 milletvekiline sahip olabileceği görülüyor. Ana muhalefet partisi PP ise yüzde 32-34 bandında. Bu oranla Meclis’te 140-150 sandalye kazanması mümkün. Ancak bu sayı da 176 olan salt çoğunluktan oldukça uzakta.
Demokrasiye geçişin eşiği kabul edilen 1982 seçimlerinden 2015’e kadar İspanya’da iki partililik (bipartidismo) geçerliydi. Demokrasiye geçişin (transición democrática) Kral Juan Carlos ve Başbakan Adolfo Suárez’in ardından 3 numaralı kahramanı Felipe González’in liderliğinde PSOE 1993’e kadar tek başına, 1996’ya kadar Katalan milliyetçi CİU’nun dışarıdan desteğiyle iktidar olmuştu. Ardından PP Genel Başkanı José Maria Aznar 1996’da CİU ve diğer milliyetçi partilerin desteğiyle iktidara gelmiş, 2000’de ise tek başına salt çoğunluğa ulaşmıştı. 2004 ve 2008 seçimlerinde PSOE, José Luis Rodríguez Zapatero ile, 2011 seçimlerinde PP, Mariano Rajoy ile dışarıdan destekle iktidar koltuğuna oturmuştu. Ama 2015 seçimlerinde Meclis’e soldan Podemos 42, merkez sağdan Katalan Ciudadanos 40 milletvekiliyle güçlü biçimde girince iki partili sistem çökmüş oldu. O seçimlerde birinci parti olan PP ancak 125 milletvekiline sahipti. Bu tarihten itibaren İspanya’da siyasi istikrar bir türlü sağlanamadı. O bakımdan anketlerde iki büyük siyasi partinin salt çoğunluğun uzağında kalmasını artık doğal karşılamak gerekiyor.
Seçmenin bu eğiliminin yol açtığı siyasi istikrarsızlık nedeniyle ortalama iki yılda bir seçime gidilen İspanya’da 29 Kasım’da son on yılın 6. erken seçimi yapılacak. Ama bu dönemde 8 yıllık göreceli bir istikrar var. Haziran 2018’de güvensizlik oyuyla düşürülen Mariano Rajoy’dan sonra Pedro Sánchez’le azınlık hükümetleri kuran PSOE iktidarını bir şekilde sürdürebiliyor.
PSOE neden düşüşte?
PSOE’nin düşüşte olmasının nedenlerinin başında, dışarıdan destek sağlayanlar dahil ortaklarıyla uzlaşmaya muhtaç zayıf hükümetlerle başta ekonomik ve sosyal alandakiler olmak üzere halkın gündeminde yer alan sorunları çözememesi geliyor. Makroekonomik büyüme rakamları olumlu seyretse de Eylül ayında yıllık 4,9 oranına ulaşan enflasyon, özellikle gıda ve enerji fiyatlarındaki artış hane halkının bütçesini zorluyor.
Hükümetin reddolunan KHK’larla çözmeye çalıştığı barınma krizi halkın cebine olumsuz yansıyan en büyük harcama kalemi. Kira ve konut giderleri PSOE’nin sosyal politikalarının yetersizliğini açıkça ortaya koyuyor. Sánchez hükümetinin KHK’larda yer aralan önlemleri, bu sorunu kira tavanı sınırlamaları, tahliyelerin durdurulması ve turistik dairelerin vergilendirilmesi gibi, piyasaya düşük gelirliler lehine müdahaleye dayanıyor. KHK’ları reddeden bloksa, başta ana muhalefet olmak üzere, piyasaya konut arzını arttırarak müdahaleden yana. PP ayrıca İspanya'da ev sahiplerinin en büyük kaygılarından biri olan "okupa" (yasadışı konut işgali) durumlarına karşı 24 saatte tahliye sağlayan yasalar vaat ediyor. Konut balonunun oluşmasına katkıda bulunan boş tutulan evlerin bu yasalarla kiraya verilmesi özendirilerek konut arzının artacağı hesaplanıyor. Muhalefet ayrıca PSOE’nin stresli bölgelerde (zonas tensionadas) tavan fiyat uygulamasının ev sahiplerini evlerini kiraya vermekten vazgeçirdiği görüşünde. Bu nedenle uygulamayı sonlandırmak istiyor. Ayrı bir tartışma konusu ama PP’nin yılda 250 bin (4 yılda 1 milyon) ev inşa ederek konut arzını arttırma planının gerçekleşmesi için zamana ihtiyaç duyulduğu son derece açık.
PSOE’nin oy kaybında İspanya’nın Afrika’daki iki özerk kentinden Ceuta ’da yazın yaşanan kitlesel göç de önemli rol oynadı. Sigma Dos ve 40dB verileri, hükümetin bu sorunu iyi yönetemediği ve pasif kaldığı görüşünün halkta yaygın olduğunu göstermişti. Anketlere katılanların yüzde 70'i sınır kontrollerinin daha sertleştirilmesi gerektiğini savunmuştu. Bu eğilim, PP ve Vox’un Ceuta ‘da sınırın kolayca aşılmasının "hükümetin ülkenin egemenliğini ve sınır güvenliğini koruyamadığının göstergesi olduğuna ilişkin propagandasının halkta karşılık bulduğunu ortaya koymuştu. Nitekim iki muhalefet partisinin toplam oyu bu krizle birlikte yüzde 50 sınırını aşmıştı.
PSOE’nin oy kaybetmesinin önemli nedenlerinden bir başkası, parti yönetimindeki üst düzey isimleri ve bazı eski bakan yardımcılarını kapsayan yolsuzluk ve nüfuz ticareti soruşturmaları. “Üçüncü erk siyasallaşırsa” başlıklı yazımın ilgili bölümünde altını çizdiğim gibi, İspanya’da taraflı bir yargı var. Frankist ekolden yetişmiş bazı yargı mensupları, fikri yakınlık duydukları PP ve özellikle bu partiden kopmuş olan, başında Frankist bir aileden gelen Santiago Abascal ’ın olduğu aşırı sağcı Vox lehine harekete geçme eğiliminde. Çünkü İspanya’da yüksek yargı ve önemli hakimlik kadroları hala muhafazakâr milliyetçi sağ gelenekten gelen çevrelerin kontrolünde. Bundan aylar önce yayınlanan atıf yaptığım yazımda yer alan şu cümle bugün olan bitenlere ışık tutuyor olmalı: “eski Başbakan José Luis Rodríguez Zapatero’dan Başbakan Pedro Sánchez’in eşi Begoña Gómez’e kadar uzanan soruşturma ve davaların siyasi amacı, kırılgan bir çoklu koalisyona dayalı Sánchez hükümetini itibarsızlaştırmak ve koalisyon ortaklarının güvenoylarını geri çekmesini sağlayarak düşürmek, dolayısıyla erken seçimi zorlamak. “
PSOE’nin oy kaybetmesinde rol oynayan bir etmen de hükümet olabilmek için bölgesel partilere bağımlılığı. PSOE’nin 2017’de Katalunya’da Cumhuriyetçi Sol ERC ile birlikte tek taraflı bağımsızlık ilan eden Junts ’un başta yurt dışına kaçan eski özerk hükümet (Generalitat) Başkanı Carles Puigdemont olmak üzere yöneticileri için çıkardığı Af Yasası (Ley de Amnistía) kamuoyunda tartışmaya yol açmış bulunuyor. Siyasallaşmış Yüksek Mahkeme yasanın Puigdemont açısından yürürlüğe girmesini engelliyor. Bu nedenle süper temyiz yetkisine sahip Anayasa Mahkemesi’ne başvuran Puigdemont hala olumlu bir kararın çıkmasını bekliyor. Özerklikler Anayasası’na karşı çıkan Vox’un gündemde kalmasını arzu ettiği bu konu PSOE’nin yumuşak karnı. Sol seçmen sadece Junts ve ERC gibi Katalan milliyetçi değil aynı zamanda Bask milliyetçi partilere de Meclis’teki destekleri karşılığı ödün verilmesinden rahatsız.
PP’nin yumuşak karnı Vox
Anketlerde birinci parti konumunda olan PP’nin olası koalisyon ortağı Vox. PP bugüne kadar Vox ile yerel ittifaklar dışında İspanya genelinde hiç ortaklık yapmamıştı. Genel Başkan Alberto Núñez Feijóo’nun tercihi yine tek başına azınlık hükümeti kurmak ve Vox’un dışarıdan desteğini en azından güven oylamasında çekimser oy kullanmasıyla sağlamak. Nedeni, anketlerde oy oranı yüzde 18’i bulan Vox’la olası ortaklığın merkez-sağ seçmenin en azından bir bölümünü PP’den uzaklaştıracak olması.
Ne var ki Vox lideri Santiago Abascal, aşırı sağcı partinin çıkarması beklenen 60-65 milletvekiliyle PP hükümetine koltuk değneği olmaya sıcak bakmıyor. Tercihi hükümette fiilen yer almak. Vox çevrelerinde, Abascal’a Başbakan Yardımcılığı ile İçişleri, Tarım veya Adalet gibi bazı kritik bakanlıkların kendilerine verilmesi gerektiği konuşuluyor. Castilla y León, Valencia, Extremadura gibi özerk yönetimlerde yapılan koalisyonların pekâlâ ülke genelinde de işleyebileceği savunuluyor. O bakımdan bu olasılığın yüksek olduğunu söylemek mümkün. Eğer Vox, Feijóo hükümetine sadece güven oylamasında destek sağlarsa, bu desteğin şartlı olacağını, yasa tasarıları hazırlanırken PP ile sıkı pazarlık yapacağını ve her konuda otomatik destek vermeyeceğini kabul etmek gerekir.
Genelde PSOE ile birlikte hareket eden Katalan milliyetçi ERC (sol) ve Junts (sağ) ile Bask milliyetçi PNV (sağ) ve EH Bildu’nun (ETA’nın eski partisinin uzantısı) bugün toplam milletvekili sayısı 25. Anketlere göre, Junts ’ta 3, diğerlerinde birer sandalye kaybı olasılığı var. Ama sonuçta bu partilerin toplamda 20-25 milletvekili çıkarmaları bekleniyor. PP’nin geçmişte yapmış olduğu gibi bu partilerle anlaşarak güvenoyu alması imkânsız. Af Yasası’na karşı çıktığı için, PP’nin Katalan milliyetçilerle anlaşması söz konusu bile değil.
Bu itibarla, PP’nin hükümet olmak için bir yerde Vox’a mahkûm olduğunu kabul etmek gerekir. Eğer PP Vox’la koalisyona yanaşmaz, Abascal da hükümette yer almakta ısrarlı olursa, İspanya’yı yeni bir erken seçimin beklediğini söylemek abartılı bir görüş olmaz. Sonuçta, 29 Kasım seçimlerinin İspanya’ya istikrar getirmesi oldukça zor görünüyor.